Кіріспе

Кристофер Мораханның 1986 жылғы фильмі. "Сағат жүрісімен" – Джон Клиз бас рөлде ойнаған, Кристофер Морахан режиссерлік еткен, Майкл Фрейн сценарий жазған және Майкл Кодрон продюсерлік еткен 1986 жылғы британдық абсурдистік комедиялық жол фильмі. Фильмнің музыкасын Джордж Фентон жазған. Клиз өзінің ойыны үшін 1987 жылғы Evening Standard British Film Awards сыйлығындағы комедия жанрындағы Питер Селлерс сыйлығын жеңіп алды. Қалалық көріністердің көп бөлігі Батыс Мидлендс, Йоркшир және Линкольнширде, ал ауылдық көріністердің көп бөлігі Шропширде түсірілді. Фильмдегі ойдан шығарылған мектепті бейнелеу үшін Вест-Бромвичтегі Мензис орта мектебі пайдаланылды.

Сюжет

Томас Томпсон жалпы білім беретін мектебінің директоры Брайан Стимпсон Норвичтегі жыл сайынғы директорлар конференциясына төрағалық етуге сайланды. Жастығында бейқам болған Стимпсон қазір ұқыпты, уақтылы және мектебі "сағаттай" жұмыс істейді. Стимпсон – жалпы білім беретін мектеп директорының алғашқысы, директорлар конференциясына төрағалық етеді, бұл құрмет әдетте беделді жеке мектептердің басшыларына арналған. Сөзін үнемі жаттап, конференцияға сапарға дайындалса да, Стимпсонның реттелген әлемі бірқатар бақытсыз жағдайлар салдарынан кешігеді. Ол қате пойызға отырып, Норвичке қатынайтын пойызға үлкермейді, себебі жағдайды бағыт ретінде қабылдайтын жерлерде "оң" деп айтуға үйренгендіктен; содан кейін, дұрыс пойызға отыруға тырысқанда, сөйлеген сөзінің мәтінін дұрыс емес пойыздың ішінде қалдырып, әйелі оны пойызға отырды деп ойлап, теміржол станциясында қалады. Норвичке уақытында жетуді қалайтын Стимпсон үйінде әйелін, содан кейін деменциямен ауыратын науқастарға көмектесетін ауруханада іздейді, бірақ оны шамалы ғана жіберіп алады. Такси шақыруға тырысқан Стимпсон алтыншы сынып оқушысы Лора Уайзлиге тап болады, ол оқу үзілісінде сабақтан қашып, көлік жүргізіп бара жатыр; ол оны және оның көлігін Норвичке жеткізу үшін пайдаланады. Стимпсонның әйелі екеуін бензин құю станциясында көреді, күйеуі студентпен бірге конференцияға барады деп ойлайды. Үш қарт әйелге күтім жасап жүрген Г-жа Стимпсон күйеуінен кейін көлікпен жүреді, екеуі де бензинге ақы төлеуді ұмытып кетеді. Полиция шақырылады және Лораның ата-анасы көлік ұрланған және қызы жоғалған деп хабарлағаннан кейін Стимпсонды іздеп, оны ұрлық жасады деп тұтқындауға тырысады. Стимпсонның әйелі, Лораның ата-анасы, полиция және Томас Томпсон мектебінің музыка мұғалімі Джоли мырза Лорамен жасырын кездесіп жүргендіктен, Стимпсон мен Лораны қуалайды. Үзіліс жасап, Стимпсон мен Лора телефон будкасынан конференцияға қоңырау шалуға тырысады. Жергілікті тұрғын Стимпсон бұзылған телефондарға ашуланып, полицияға шақырғаннан кейін оларды вандалдар деп ойлайды. Жергілікті тұрғын өз қызы Пэтті Стимпсонға жібереді, бірақ ол Стимпсонның балалық шағындағы досы және бұрынғы қарындасы болып шығады. Стимпсон оны конференцияға апаруға көндіреді. Бірнеше рет қате бұрылыс жасағаннан кейін, топ сиырлар мен жүк көлігінен қашу үшін фермердің егістігіне бұрылады, көп ұзамай терең сазда тұрып қалады. Брайан көмек іздеу үшін тұрып қалған машинадан шығып, монастырға барады. Ол кеткен кезде жергілікті фермер машинаны саздан шығарып алады; Пэт ақыры машинамен кетеді, бірақ көп ұзамай полиция қызметкеріне шабуыл жасағаны үшін тұтқындалады. Осы уақыт ішінде Стимпсонның әйелі және басқалары конференцияға шақырылмаған болып келеді, бұл директорларды қатты қорқытады; олар конференция жалғасып жатқанда, алаңдаушы ата-аналар, әйелдер, қарт әйелдер және полиция қызметкерлерінің өсу тобын оқшаулауға тырысады. Көліксіз қалған Лора мен Стимпсон (монахтардың киімін киіп, сазданған костюмін монахтарға қалдырып) автостоппен жүруге тырысады. Оларды бай көлік сатушы алып кетеді, оны орманға серуендеуге шақырады. Олар Стимпсонмен киім алмасу үшін саяхатшыны алдап, ал Стимпсон мен Лора оның көлігін ұрлап қашады. Стимпсон ақыры конференцияға көлік сатушының жыртылған костюмімен келеді және өзінің жоғалған сөзін импровизацияланған баяндама жасайды, бұл көңілі қалмаған директорларға тоны барған сайын мазақтаушы және қысымшы болып келеді. Сөйлеу кезінде түрлі кейіпкерлер, соның ішінде қарттар, Джоли мырза және Лораның ата-аналары залга кіреді, Стимпсон оларды мектебіндегі кешіккен оқушыларға қарағандай қарап, барлық топты авторитарлық тәсілмен сөйлеп, қорлайды. Ақырында ол барлық директорларға "Көшпенді болу" әнін орындап, полицияға қарсы шығып, ғимараттан шығып кетуін бұйырады. Директорлар Стимпсонды және партияның қалған бөлігін полиция қызметкерлері алып кетіп, Стимпсон әлі де көліктегі барлық офицерлерге директорлық бұйрық беріп отырғанын бақылайды.

Өндіріс

Фильмнің сценариін Майкл Фрейн жазған, ол бұл кезде көбінесе романист және драматург ретінде танымал болды. Фрейн оны "сценарийді тапсыру" (spec) бойынша жазды. Ол былай деді: "Мен әрқашан кешіге беретін адам туралы жазуды қаладым, себебі өзімде де осыған қатысты үлкен мәселелер бар, және тек көптеген психикалық энергия жұмсау арқылы ғана бір орынға ертерек жете аламын". Кодрон сценарийді EMI Films-тегі Нат Коэнге көрсетті, ол оны компанияның өндіріс жетекшісі Верти Ламбертке берді, ол қаржыландыруға келісті. Алғашқы атауы "Сәт адамы" (Man of the Moment) болған, бірақ бұл атау Норман Висдомның фильмінде қолданылғанын білген соң өзгертілді. "Стимпсон – жағдайдың құрбаны", – деді Клиз. "Қысым артқан сайын, оның мінез-құлқы көбірек өзгеріп, тұрақсыз болады. Комедия – нәрселердің үнемі дұрыс болмауы туралы, және оған дәл солай болады. Оны алғаш көргенде, ол жағдайды бақылайды. Бірақ оқиғалар басымдық алып, ол олармен күресе алмайтын кезде оның жағдайы нашарлайды". Кодрон, Клиз және Ламберт режиссерді таңдау үшін кездесті. Олар Фрейннің Чеховтың "Жабайы бал" пьесасын сахнаға қойған және жақында "Тұжықтағы асыл тас" телесериалын түсірген Крис Мораханды таңдады. Halliwell's Film Guide оған төрт жұлдыздың біреуін берді, "комедиялық хаостың артуы ретінде жоспарланған нәрсе сценарий күші таусылғанда жоғалады, бірақ комедияға деген ұлттың қажеттілігі кассалық табысқа кепілдік берді" деп мәлімдеді. Radio Times шолушысы Джон Фергюсон оған бес жұлдыздың үшеуін берді, "Клиздің күлкілі болмауы қиын, және ол Базиль Фоульти сияқты, ыстық нүктеден бастап эпикалық кульминацияға жетеді. Клиздің телекомедиядағы тәжірибесінің арқасында, фильм көбінесе бірнеше сахналардан тұрады, сонымен қатар, сол алыс елдегі – Тачер ханымның Британиясындағы – мемлекеттік және жеке білім беру туралы кейбір дөңгелек ойлар бар". Ол бұл фильмнің "көңілді" екенін, бірақ оны Клиздің келесі комедиялық фильмі "Ванда деп аталатын балық" (1988) фильмімен салыстыруға болмайды деп қорытындылады. Фильм Британияда танымал болғанымен, АҚШ-та тек авторлық кинотеатрларда ғана көрсетілді. Бұл Клизді "Ванда деп аталатын балықты" американдық көрермендерге қолжетімді етуге және сол жердегі "авторлық кинотеатрлардан шығуға" итермеледі. Стимпсонның айтқан сөзі әйгілі болды: "Бұл үмітсіздік емес, Лора. Мен үмітсіздікке төтеп бере аламын. Бұл – үміт!" және ол көптеген газеттер мен кітаптарда цитаталанды (немесе бұрмаланды, көбінесе "Мен үмітке шыдай алмаймын!" деп келтірілді).