Кіріспе

Сахараға тән антилопа түрі
GP2 сериясы жарыс командасы

түрлер қорабы
| italic title = жоқ
| name = Addax
| image = Үлкен ата Addax мүйіздерінің күшін көрсетеді.jpg
| image caption = Мароккодағы аддакс
| status = CR
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = CITES A1
| status2 system = CITES
| status2 ref =
| genus = Addax
| parent authority = Laurillard, 1841
| species = nasomaculatus
| authority = (Blainville, 1816)
| synonyms ref=
| synonyms = collapsible list|bullets = true|title=List Түрдің атауы nasomaculatus латын тіліндегі nasus (немесе naso префиксі) – "мұрын" және maculatus – "дақты" деген сөздерден шыққан, бұл түрдің дақты терісі мен бетіндегі белгілеріне сілтеме жасайды. Бедуиндер аддаксқа араб тілінде "бакр (немесе багр) әл-вахш" деп те атайды, бұл сөз тікелей "жабайы сиыр" дегенді білдіреді. Бұл атау басқа да тұяқты жануарларға да қолданылуы мүмкін. Аддакстың басқа да кең таралған атаулары – "ақ антилопа" және "бұралаң мүйізді антилопа".

Генетика

Аддакс 29 хромосомалық жұпқа ие. Бірінші автосома жұбынан басқа барлық хромосомалар акроцентрлі, ал олар субметацентрлі. Х-хромосома акроцентрлі хромосомалардың ең ірісі, ал Y-хромосома орташа мөлшерде. Субметацентрлі автосомалар жұбының қысқа және ұзын қолдары сиыр мен ешкінің 27-ші және 1-ші хромосомаларымен сәйкес келеді. Бір зерттеуде аддакс хромосомаларының жолақтық үлгілері Hippotraginae кішітұқымдасының тағы төрт түріне ұқсас екені анықталды.

Тарих және қазбалар

Ежелгі заманда аддакс солтүстік Африкадан Арабияға және Левант аймағына дейін таралған. 2500 жылға дейін сақталған қабірдегі суреттерде ежелгі египеттіктердің аддакс жануарларын жартылай үйреткендігін көруге болады. Бұл суреттерде аддакс және басқа да антилопалар тіреулерге арқанмен байланған. Адам аулаған аддакс саны оның қоғамдағы жоғары әлеуметтік және экономикалық мәртебесінің көрсеткіші саналған. Аддакс қазбалары Мысырдың төрт аймағынан табылды: Ұлы құм теңізінен 7000 ж.б.д. қазбасы, Джарадан 5000–6000 ж.б.д. қазбасы, Абу Баллас Стуфенландтан 4000–7000 ж.б.д. қазбасы және Гилф Кебирден 5000 ж.б.д. қазбасы. Бұлардан басқа, Mittleres Wadi Howar (6300 ж.б.д. қазбасы), сондай-ақ Гротт Неандертальен, Джебель Ирхуд және Парк д’Идрадан плейстоцен қазбалары да табылды. Екі жыныстың да басы мен денесінің ұзындығы бірдей, ал құйрығының ұзындығы шамалы. Аталықтарының салмағы , ал аналықтарының салмағы -қа дейін жетеді. Олардың басы қоңыр немесе қара дақтармен белгіленген, мұрындарының үстінде 'X' пішінді сурет пайда болады. Оларда шашақты сақалдары және жарқын қызыл түсті мұрындықтары бар. Иілген және спираль тәрізді мүйіздерінің арасынан ұзын қара шаштар шығып тұрады, олар мойында қысқа шошаққа айналады. Төрт аяғында иіс бездері орналасқан. Аддакс әрқашан Trichostrongyloidea және Strongyloidea суперотбасыларына жататын нематодалармен жұқтырылған. Техастағы экзотикалық шаруашылықта аддакс ашбауында Haemonchus contortus және Longistrongylus curvispiculum нематодалары табылған.

Егемендік және экология

Бұл жануарлар көбінесе түнде белсенді болады, әсіресе жазда. Күндіз олар көлеңкелі жерлерде құмға қазылып, сол ойықтарда демалады, бұл оларды құмды дауылдардан қорғайды. Адакстардың тобында еркектер де, әйелдер де болады және олардың саны 5-тен 20-ға дейін жетеді. Олар көбінесе бір жерде тұрады және тек тамақ іздеу үшін алысқа қарайды. Адакстардың күшті әлеуметтік құрылымы бар, бұл, әдетте, жасқа байланысты, ал топты ең егде жастағы аналық басқарады. Әйелдер өздерінің үстемдік иерархиясын орнатады. Адакстардың баяу қозғалысы оларды адамдар, арыстандар, барыстар, гепардтар және африкалық жабайы итттер сияқты жыртқыштар үшін оңай нысанаға айналдырады. Қарақұйрықтар, сервалдар және гиеналар бұзауларға шабуыл жасайды. Адакстар әдетте агрессивті емес, бірақ мазаланған жағдайда шабуылдай алады. Жүнінің ақшыл түсі сәулелі жылуды шағылыстырады, ал жүннің ұзындығы мен тығыздығы дене температурасын реттеуге көмектеседі. Күндіз адакстар көлеңкелі жерлерде жиналады, ал салқын түндері құмдағы ойықтарда демалады. Бұл амалдар денеден жылуды шығарып, терлеу арқылы денеді салқындатып, суды сақтауға көмектеседі.

Диета

Аддакс шөлді жерлерде тіршілік етеді, онда ол қол жетімді шөптер мен бұталардың, бұршақ тұқымдас шөптер мен бұталардың жапырақтарын жейді. Көбінесе шөп жейтін жануар, оның негізгі тағамы – Аристида, Паникум және Стипагростис. Егер осы шөптер болмаса ғана, Акация ағаштарының жапырақтары сияқты шөптерді жейді. Жүктілік мерзімі 257–270 күнге созылады (шамамен тоғыз ай). Аналықтары босанғанда тұрып немесе жатып, бір төл туады. Бала туғаннан кейін екі-үш күннен соң жыныстық циклі қайта басталады. Төл туғанда белгілі бір салмақта болады және 23–29 апталық шағында сүтінен айырылады.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Аддакс құрғақ аймақтарда, жартылай шөлдерде, құмды және тасты шөлдерде мекендейді. Бұрын Аддакс Алжирден Суданға дейін кездесетін, бірақ негізінен аң аурудың артуына байланысты олардың саны қатты азайды және сирек кездеседі. Сонымен қатар, олардың еті мен терісі жоғары бағаланады. Басқа қауіптерге шөлдердегі ұзаққа созылған құрғақшылық, адам қоныстарының көбеюі және егін шаруашылығының салдарынан олардың мекендейтін жерлерінің жойылуы жатады. Бүгінде табиғатта 500-ден аз аддакс бар деп есептеледі, олардың көп бөлігі Нигердің Термит аймағы мен Батыс Чадтың Боделе аймағында кездеседі. Еуропада 600-дан астам, Израильдегі Йотвата Хай Бар табиғат қорығында, Ливиядағы Сабратада, Египеттегі Гиза бақшасында, Солтүстік Америкада, Жапонияда және Австралияда тұқымдық жұмыс жүргізілуде. АҚШ пен Таяу Шығыстағы жеке коллекцияларда және шаруашылықтарда мыңдаған аддакс бар. Аддакс Марокко, Тунис және Алжирде заңмен қорғалады; Ливия мен Египетте барлық газельдерді аулауға тыйым салынған. Алжирдегі Хоггар таулары мен Тасили, Нигердегі Тенере, Чадтағы Уади Риме – Уади Ахим фауналық қорығы және Судандағы Уади Ховар ұлттық паркі сияқты үлкен қорықтар бұрын аддакс кездесетін аймақтарды қамтиды, бірақ кейбіреулерінде қазіргі уақытта аддакс жоқ, себебі оларда жеткілікті ресурстар қарастырылмаған. Аддакс Тунис (Бу-Хедма ұлттық паркі) және Марокко (Сусс-Масса ұлттық паркі) жеріне қайта қоныстандырылды. Табиғи ортаға қайта енгізу Тунис (Джебель ұлттық паркі) және Grand Erg Oriental (Сахара) аймақтарында жалғасуда, ал Мароккода тағы бір жоспар қарастырылып жатыр.