Кіріспе
Финдік ұғым – фин сөзі Sisu, ол стоикалық нық қадам, мақсатқа деген табандылық, қайрат, батылдық, төзімділік және күштілік ретінде әр түрлі аударылады. Фин халқы оны өздерінің ұлттық ерекшелігін көрсететін қасиет деп санайды. Көбінесе, ағылшын тілінде оған сәйкес келетін бір ғана сөз жоқ (табандылық, қайрат, төзімділік және күштілік ұқсас ұғымдар болғанымен, олар міндетті түрде стоицизмді немесе батылдықты білдірмейді). Соңғы жылдары әлеуметтанушылар мен психологтар Sisu-ды зерттеп, оны сандық түрде бағалауға және жеке тұлғалар мен халық арасындағы пайдалы және зиянды әсерлерін анықтауға тырысып жатыр.
the Finnish word
Sisu is a Finnish word variously translated as stoic determination, tenacity of purpose, grit, bravery, resilience, and hardiness. It is held by Finns to express their national character. It is generally considered not to have a single word literal equivalent in English (tenacity, grit, resilience, and hardiness are much the same things, but do not necessarily imply stoicism or bravery). In recent years, sociologists and psychologists have conducted research on sisu, attempting to quantify it and identify its effects, beneficial and harmful, in both individuals and populations.
Мағынасы
Сису – бұл аса қиын жағдайлардағы ерекше нық қадамдық және сәттілікке үміт аз болғандағы батылдық. Бұл, мүмкіндіктерге қарсы тұрып әрекет етуде және қиындықтарға қарсы тұрып, қайрат пен табандылық көрсетуде көрінеді; яғни, бір жол таңдап, одан кейін қайта-қайта сәтсіздіктерге ұшыраса да, соған берік болу. Бұл жағынан сабырлылыққа ұқсас, бірақ сису стресті басқаруды да қамтиды. Ағылшын тіліндегі "gutsy" сөзі ұқсас метафораны білдіреді (басқа тілдерде де кездеседі): фин тіліндегі sisus сөзі "ішкі" және "ішек" деп аударылады. Сондай-ақ, "ішек-қарынның күші" деген фразаны қараңыз. Ағылшын тіліндегі тағы бір ұқсас түсінік – "grit" метафорасын еске түсіреді.
Психологиялық қабілет ретінде
Сису – жүздеген жылдар бұрын пайда болған термин. Ол фин мәдениетін түсінудің ажырамас бөлігі ретінде сипатталады. Бұл – адамның физикалық немесе рухани мүмкіндіктерінен асып түсетін іс-әрекет жасауға қабілеттілік, ел мәдениеті мен ұжымдық ой-пікірдің маңызды құрамы. Дегенмен, осы құбылыстың психологиялық күш-қуат ретіндегі мағынасын зерттеуге жететін эмпириялық зерттеулер аз, және ол ұзақ уақыт бойы түсініксіз болып келді. Көбінесе финдер мен фин-американдықтарының мәдени ерекшелігі ретінде қарастырылса да, психологиялық тұрғыдан толық зерттелмеген және дұрыс анықталмаған. Ең алғаш 1940 жылдары оның мәнін ұғып қалуға тырысқан. Фин газеті «Uusi Suomi» аудиториясынан «сису» дегеніміз не екенін анықтауды сұрап, байқау өткізді. «Uusi Suomi» былай деп жазды: «Біздің барлығымыз сису дегеннің не екенін білеміз, бұл Финляндияда да, шетелде де көптен бері талқыланып келе жатқан мәселе. Бірақ сису дегенді қалай сипаттауға және анықтауға болады?» Сисудың мәнін анықтауға жасалған тырастың тарихы шамамен бір ғасырға созылады. Соңғы кезде Родс колледжінің әлеуметтану профессоры Уильям Р. Ахо: «Сисудың географиялық және жағдайлық кеңістігін, сондай-ақ онымен байланысты сенімдер мен мінез-құлықтардың тереңдігі мен күшін анықтау үшін жақсы ұйымдастырылған, жүйелі ғылыми зерттеулер қажет» деді. Зерттеуде сису – қиын жағдайды жеңуге қабілетті ерекше іс-қимылға мүмкіндік беретін психологиялық негізгі құзыреттілік ретінде сипатталады. Сису сонымен қатар, бастапқыда мүмкін емес көрінетін қиындықтарға батыл және табандылықпен қарауға ықпал ететін іс-қимылға бағытталған ойлау қабілетіне де үлес қосады. «Сису шкаласы» бойынша жүргізілген сауалнама нәтижесінде, сисуның қазіргі психологиялық зерттеулерде әл-ауқат пен стресспен тығыз байланысты екені анықталды. «Сису шкаласы» пайдалы және зиянды сисудан тұрады. 2013 жылдың наурыз-мамыр айларында өткізілген онлайн-сауалнамада қазіргі финдер мен фин-американдықтары арасында сисудың мәдени бейнесі зерттелді. Сауалнама нәтижесінде сисудің әлі де жоғары бағаланатыны және осы қабілетті дамытуға қоғамның қызығушылық танытып отырғаны анықталды. Зерттеуге 1000-нан астам жауап келіп түсті, олар тақырыптық талдаудың негізі болды. Басты нәтижелердің бірі – сисуды ұзақ мерзімді мақсаттарға жету және табандылық ретінде емес, қиын жағдайларды жеңуге қабілетті ерекше күш ретінде қарастыру. Сису – адамның өзінде бар ресурстарынан асып түсетін күшке қол жеткізуге мүмкіндік беретін психологиялық әлеует. Қиындыққа тап болғанда сисуды қолдану адамға ақыл-ойы мен дене күшінің шегінен шығуға көмектеседі. Біз әрекет етуге тартынғанда, сису соңғы күшті серпіліс жасауға көмектеседі. Сисуды мүмкіндіктерге қарсы күресу ретінде түсінуге болады. Сауалнамаға қатысушылардың 53%-ы кейбір адамдардың туа біткен сисуы көбірек деп сенсе, 83%-ы сису – тұрақты емес, саналы жаттығулар арқылы дамытылатын икемді қасиет деп санайды. Көптеген қатысушылар осы қабілетті дамытуға қызығушылық танытты. Сису туралы зерттеулер қазіргі уақытта Финляндияның Эспоо қаласындағы Аалто университетінің ғылым мектебінде жалғасуда. Сису әрқашан да жақсы қасиет емес. Фин тілінде «pahansisuinen» сөзінің мағынасы – «жаман сисуға ие», яғни жауыз және қатерлі адамды сипаттау үшін қолданылады. Сауалнама нәтижелеріне сәйкес, сисудың да шамасы бар, одан асып кеткен жағдайда өрескелдікке, ақымақтыққа, өзімшілдікке және бейімделмейтін ойлауға әкелуі мүмкін. Зерттеу нәтижесінде сисуды ақылмен үйрену керек, оны дамыту және өзін-өзі аялаушылықпен қолдану керек деген қорытынды жасалды. Адамдар өз құндылықтарын және мәдени құндылықтарды өз мәдениетіндегі басқа адамдармен қарым-қатынас арқылы дамытады. Сисуды тәрбиелеу – генетикалық емес, мінез-құлықтың бір бөлігі болуы мүмкін. Сису – позитивті психология саласындағы жаңа термин, ол төзімділік, жетістік және жақсы өмірді түсінуге үлес қосуы мүмкін. Позитивті психология зерттеулері сисуға назар аударудан және басқа мәдениеттердің тиісті құрылымдарын зерттеуден пайда көруі мүмкін.
Өз аты ретінде
Мәдени маңызы бар болғандықтан, sisu Финляндиядағы бренд атауларының жиі кездесетін элементі болып табылады. Мысалы, Sisu жүк көліктері (және Sisu бронетехникасы), MS Sisu мұзжарғышы, Leaf компаниясы шығаратын күшті дәмі бар пастильдер бренді және басқа да оңшыл топтармен байланысы бар фин ұлтшыл ұйымы – Suomen Sisu. Sisu еркектерге қойылған есім ретінде де танымал. Финляндияда 2000-нан астам еркек осы есімді алып жүреді, олардың көпшілігі 2010 жылдан кейін дүниеге келген. The Dudesons тобының мүшесі Юкка Хилденнің ұлы Сису деп аталған. Әлемде sisu деген атпен бірнеше фитнес орталықтары мен төзімділік спорты командалары жұмыс істеді, мысалы, АҚШ, Массачусетс штатындағы Хаверхилл және Ворчестер қалаларындағы Sisu Project. Бұл ұйымдар sisu тұжырымдамасына тән қасиеттер – батылдық, адалдық, турашылдық және нық қадамдық сипаттамаларға негізделген философияны ұстанды. Антарктидада Веикка Густафсон мен Патрик Дегерман алғаш көтерілген таудың аты – Сису тауы. Sisu – Лондон қаласындағы хедж-фондтың да атауы, оны Джой Сеппала сияқты бірнеше директор басқарады. Бұл компания 2007 жылы «Ковентри Сити» футбол клубын сатып алды. Норвегияда Sisu Seafood Norway AS деген теңіз өнімдерін экспорттаумен айналысатын компания бар. Мичиган штатының жоғарғы түбегінің батыс жағында жыл сайын өткізілетін танымал SISU Ski Fest фестивалі өтеді, ол 21 және 42 шақырымдық шаңғы жарысын тарихи Айронвуд қаласының орталық бөлігінде аяқтайды.
Танымал мәдениетте
Маклареннің Tooned анимациялық бағдарламасының екінші маусымында Сису планетасы және екі дүркін Формула-1 жүргізушілер чемпионы Мика Хаккиненнің (немесе 2007 жылғы жүргізушілер чемпионы Кими Райкконеннің) нақты шығу тегі көрсетіледі (эпизодтың соңына жақын Сису сахнасына сүйене отырып). Хаккинен мен Райкконен екеуі де фин ұлтынан және Макларен үшін жарысқан; Хаккинен екі титулын да осы командамен жеңіп алды, ал Райкконен Маклареннен Феррариге кеткеннен кейін жеңіске жетті. Роберт А. Хайнлайнның 1957 жылғы "Галактика азаматы" ғылыми-фантастикалық романында, экипажының бір бөлігі фин текті адамдардан тұратын ғарыш кемесі Сису деп аталды. Джалмари Хеландер режиссерлік еткен және Жорма Томмиланың басты рөлде ойнаған "Сису" атты Екінші дүниежүзілік соғыс туралы фильм 2023 жылдың сәуір айында көрсетілді.