Норвегия ұлттық киімі: Бунад

Кіріспе

Норвегияның ұлттық киімдері

Бунад (көпше түрі: бунадер/бунадар) – норвегиялық жалпы атау. Көп мағынада бұл термин үй шаруашылығын, үй жиһазын және мал шаруашылығын, сондай-ақ дәстүрлі ауылдық киімдерді (көбінесе 18-19 ғасырларға жататын) және 20 ғасырдың қазіргі халық киімдерін қамтиды. Ең тар мағынасында, бунад сөзі 20 ғасырдың басында жасалған, бірақ дәстүрлі киімдер үлгісіндегі киімдерді ғана білдіреді. Бунад қозғалысының тамыры 19 ғасырдың ұлттық романтизмінде, оның ішінде Норвегияда ғана емес, сондай-ақ көршілес Дания және әсіресе Германия сияқты елдерде дәстүрлі халық киімдеріне деген қызығушылықта жатыр. Дегенмен, Норвегияда ұлттық романтизм идеялары халықтық стильдегі киімдерді пайдалану арқылы ұзаққа созылды.

Дәстүрлер

Норвегияда соғыстан кейінгі кезеңде, әсіресе соңғы уақытта, түрлі мерекелерде, мысалы: халық билерінде, үйлену тойындарында, крещение рәсімдерінде, мінездеме беру рәсімдерінде, Рождествода, бітірушілерді құттықтауда және әсіресе 17 мамырдағы Ұлттық күн мерекесінде бунад кию кең таралған, бірақ міндетті емес. Соңғы жылдары оның қолданылуы халық билерінен, халық музыкасынан және белгілі бір мерекелерден асып кетті. Қазір бұл киімдер салтанатты киім ретінде қабылданады, сондықтан адамдарды, әсіресе әйелдерді, бунад киген күйде көру жиі кездеседі. Норвегияның бұрынғы сыртқы істер министрі Торвальд Столтенберг Данияның Маргарет II патшайымына елшілік аккредитациясын бунад киіп тапсыру арқылы тарихқа енді. Бунадтар патша Харальд пен патшайым Соняның тәж кигізу салтанатында да көзге түсті, бұл бунадтың ең салтанатты қоғамдық шараларда да ресми киімнің баламасы ретінде қабылданатынын көрсетті. Әр түрлі киімдердің ресми мәртебесі және рұқсат етілген өзгерістер туралы пікірталас жалғасуда. Бунадтардың мәртебесі жөніндегі ағымдағы талқылауларға байланысты Норвегиядағы бунадтардың түрлерінің нақты санын анықтау мүмкін емес, бірақ көптеген бағалаулар бойынша олардың саны шамамен 200-ге жетеді. 1947 жылы Норвегияда бунадтарға қатысты барлық мәселелер бойынша кеңес беру үшін Бунадтар жөніндегі Ұлттық комитет (Landsnemnda for Bunadspørsmål) құрылды. Қазіргі уақытта бұл функция Норвегияның киім және халықтық киім институтына (Norsk institutt for bunad og folkedrakt) жүктелген, ол мәдени тұрғыдан халықтық киімдерді зерттеп, құжаттаумен айналысады. 2008 жылдан бері институттың басқаруы Валдрес фольклорлық мұражайымен (Valdresmusea) бірлесіп жұмыс істейді және олармен бірге Fagernes қаласындағы ғимаратты бөліседі. Институт киім-кешектердің тізімдерінен, фотосуреттерден, кескіндер мен эскиздерден, сондай-ақ әртүрлі аймақтардан алынған дәстүрлі материалдар туралы жазбалардан тұратын мұрағат құрды. 19 ғасырдың соңынан бастап, соңғы уақытқа дейін Норвегияның дәстүрлі ауылдық киімін бейнелеу үшін ең көп қолданылатын сурет Хардангер әйелінің бунады болды, бірақ соңғы кезде бұл бейнеге Шығыс Телемарк әйелінің бунады көбірек орын алып келеді. Көбінесе бунад ескі дизайндарға негізделгендіктен, әр бунад сол аймақтың атымен аталады. Көптеген адамдар өз тамырынан шыққан аймақтан (немесе ата-аналарының туған жерінен) бунад таңдайды. Әдетте, адамдар сіздің бунадыңыз сіздің тамырыңызға байланысты аймақты білдіретінін күтеді. Дегенмен, таңдауыңызға қатысты ешқандай қатаң ереже жоқ, сіз өзіңізге ұнаған кез келген түрін таңдауға еркіңіз бар. Бірақ жергілікті бунад сатушылар сіздің аймағыңызға жатпаған бунадты табуда қиындықтарға тап болуы мүмкін.

In Norway in the postwar era, especially in more recent times, it is common, but by no means mandatory, to wear bunad at various celebrations such as: folk dances, weddings, baptisms, confirmations, Christmas, graduations and especially the May 17 National Day celebrations. In recent years, its use has reached far outside folk dancing, folk music, and particular holidays. Accepted as proper gala attire, it is increasingly common to see people, and especially women, dressed in bunad. The former Norwegian foreign minister, Thorvald Stoltenberg, made history by presenting his accreditation as ambassador to Margrethe II of Denmark dressed in a bunad. Bunads were also conspicuous among those present at the Blessing of the Reign of King Harald and Queen Sonja, demonstrating that the bunad is now considered acceptable as an alternative form of formal wear even on the most solemn public occasions. There is ongoing debate about the official status of various outfits, and what allowed variations are. Due to ongoing discussions on the status of bunads, it is not possible to state accurately the number of different types of bunads in Norway, but most estimates place the number at around 200. In 1947 an official institution, the National Committee for Bunad related Questions (Landsnemnda for Bunadspørsmål) was organized to act in an advisory capacity on all questions dealing with bunads in Norway. That function is presently assigned to the Norwegian Institute for Costume and Folk Costume (Norsk institutt for bunad og folkedrakt), a national institution dealing with documentation and research of folk costumes as a cultural expression. Since 2008, the institution's management has operated in cooperation with the Valdres Folkemuseum (Valdresmusea) with which it shares facilities in Fagernes. The Institute has established an archive of costume registrations, photo, cut patterns and sketches, and writings of traditional material from various districts. From the late 19th century until quite recently the image which was most commonly used to represent the Norwegian traditional rural dress in general was that of the Hardanger woman's bunad, but in more recent times this image is being increasingly superseded by that of the East Telemark woman's bunad. As the bunad most often is based upon older designs from specific areas, the particular bunad will get its name from that area. Most people with roots from an area will choose (if not the same) bunads from their own area or their (grand)parents birthplace. People in general will expect that your bunad represents an area that you have a strong connection to. However, there is no specific rule that states your choice, and you are free to pick whatever kind you like. In the meantime, local bunad sellers might have some difficulties with getting the right bunad if it is not from their area.

Шығу тегі

Әр түрлі бунадтар әртүрлі жолдармен жасалған. Олардың кейбіреулері ежелгі жергілікті салты-дәстүрлерге негізделген, ал басқа үлгілер 20-шы ғасырда жергілікті және тарихи материалдарға сүйене отырып (көбінесе еркін) құрастырылған. Бунадтарға деген қызығушылық норвегиялық романтикалық ұлтшылдыққа қатысты және 20-шы ғасырдың басындағы халықтық би қозғалысымен бірге күшейді. Қазіргі бунад дәстүрінің түбі 18-ші және 19-шы ғасырлардағы халықтық киімдерге барып тоқтаса да, халықтық киімдерді қолдану туралы жазбалар Орта ғасырларға дейін жетеді. Мысалы, Оңтүстік Норвегиядағы Сетесдалда 14-шы ғасырдан бастап халықтық киім дәстүрі болған, ол 20-шы ғасырдың ортасына дейін салыстырмалы түрде сақталған. Setesdal норвегиялықтары бүгін де осы ұзақ тарихы бар дәстүрлі киімді бунад ретінде киеді. Мұндай ұзақ жылдарға созылған халықтық киім дәстүрлерін Норвегияның барлық жерінде кездестіруге болады, бірақ барлық аймақтар Сетесдал сияқты дәстүрді жақсы сақтап қалған жоқ. Мысалы, Норвегияның орталық бөлігіндегі Трёнделагта дәстүрлі киімдер заманауи үлгілерге ұнамай, бірақ қазір жергілікті халық арасында қайта жаңғырып, қайтадан дәстүрлі бунад ретінде қолданыла бастады. Бұл дәстүрлі бунадтардың аттары олардың географиялық шығу тегіне байланысты, және дәстүр бойынша адамдар өздерінің немесе ата-аналарының шығу тегіне сәйкес бунадты таңдайды. Хульда Гарборг (1862–1934) және Клара Семб (1884–1970) бунадтарды кеңінен танымал етудегі алғашқылар ретінде есімдері аталады. Гарборгтың 1903 жылы жариялаған «Norsk Klædebunad» атты памфлетінен кейін назар бір ұлттық киімді жасаудан бірнеше аймақтық бунадтарды дамытуға ауысты. Бунадтар әртүрлі аймақтардағы дәстүрлерге негізделгенімен, бұл үлгілер кестелеу сияқты әшекейлермен безендіріледі. Бунад дизайнының басты мақсаты – белгілі бір дәуірде мерекелік шараларға киінген киімдерді сақтау. Осы себепті жергілікті және ұлттық кеңестер бунадтың әртүрлі бөлшектеріне, соның ішінде түстерге, матаға, кестеге, әшекейлерге, кесімге және рұқсат етілген бас киімдеріне ресми шектеулер қойды.

The various bunads have been designed through different means. Some of them are based on old local customs; other models are constructions made in the 20th century, relying (often very loosely) on local and historical material. The interest for bunads dates back to Norwegian romantic nationalism and gained increasing interest with the folk dance movement at the beginning of the 20th century. While the contemporary bunad tradition has most of its roots in folk costumes from the 18th and 19th centuries, records documenting the use of folk costumes go as far back as the Middle Ages. Setesdal in Southern Norway, for example, had a folk costume tradition dating back to the 14th century that remained relatively untouched until the middle of the 20th century. Norwegians from Setesdal still wear this time honored traditional costume as a bunad today. Such long standing folk costume traditions can be found all over Norway, but not all regions have retained these traditions as well as areas like Setesdal. In Trøndelag in central Norway, for example, the traditional costumes fell by the wayside in favor of modernized versions, but are now starting be revived in the local populations and used as conventional bunad again. The names of these traditional bunads are based on their geographic origin, and traditionally, people choose their bunad based on their own or their ancestors’ origin. Hulda Garborg (1862–1934) and Klara Semb (1884–1970) are cited as pioneers in bringing bunads into mainstream culture. With Garborg's publication of the pamphlet Norsk Klædebunad in 1903, the focus moved from the creation of a single national costume to the development of several regional bunads. Although bunads are based on traditions in various areas, these designs are embellished by additions such as embroidery. The overarching sense of bunad design is to preserve the way people dressed for festive occasions in one particular era. This has led local and national councils to impose official constraints on various details in the bunad, including colors, fabric, embroidery, jewellery, cut, and allowable headwear.

Дизайн және танымалдылығы

Дизайн әдетте күрделі, кестелеу, шарфтар, шалдар және қолмен жасалған күміс немесе алтын әшекейлер, sølje деп аталады. Бунадтар ерлер мен әйелдер үшін де бар, бірақ әйелдер бунадтары көбірек әртүрлі және танымал. Дегенмен, Husfliden Oslo-ның күнделікті менеджері Турид Лисс Агерсборгтың сөзіне сәйкес, олар тарихында алғаш рет әйелдерге қарағанда ерлерге арналған бунадтарды көптеп өндіріп, сатуда. Еркек клиенттер көбінесе 20 мен 40 жас аралығындағы қалалық және заманауи деп сипатталады.