Лозанна конференциясы 1922-23ж. өткізілді. Түркия Севр шартынан бас тартып, жаңа келісімге келді. Исмает Инөнү бастаған делегация қатысты. Түркия тәуелсіздігі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бейбітшілік конференциясы
Post WW1 peace conference
Лозанна конференциясы 1922 және 1923 жылдары Швейцарияның Лозанна қаласында өткен конференция болды. Оның мақсаты – Севр шартты алмастыратын шартты келісу еді, ол Мустафа Кемал Ататүктің жаңа үкіметі тұсында Түркия тарапынан мойындалмады. Конференция 1922 жылдың қараша айында Ұлыбритания, Франция, Италия және Түркия өкілдерінің қатысуымен басталды. Түркияның Ұлы Ұлттық Мәжілісі өкілдер ретінде Исмет Инону, Риза Нур және Бас раввин Хаим Нахумды таңдады. Британ сыртқы істер министрі лорд Керзон конференцияны үйлестірді және оған басымдық танытты. Франция мен Италия Чанак дағдарысының Түркиядағы британдық беделге өтелмейтін зиян келтіргенін болжады, бірақ Түркияның Ұлыбританияға деген құрметінің азайғанын көргенде таң қалды. Британ әскерлері Чанактағы позицияларын сақтап тұрды, бірақ француз әскерлеріне кері шегінуге бұйрық берілді. Конференция он бір аптаға созылды. Онда Италияның Бенито Муссолини мен Францияның Раймон Пуанкаре сөз сөйледі. Конференцияның барысында Исмет Пашаның қатал дипломатиясы ерекше көзге түсті. Бұрыннан жартылай саңырау болған ол, Керзон түрік позициясын сынап, ұзақ сөздер бастағанда естімеу құралын өшіріп тастайтын. Керзон сөйлесін бітірген соң, Исмет Паша бастапқы талаптарын қайталап, Керзонның айыптауларына назар бөлмейтін. Ақырында Түркия саяси шарттарға және Ұлыбританияның басты талабы болған "буынның бостандығына" келісті. Мосул мәселесі кейінге шегерілді, себебі Керзон бұл аймақтың Ирактың құрамына кіретіні туралы британдық позициясынан мойын бұрудан бас тартты. Алайда француз делегациясы өзінің ешбір мақсатына жете алмады. 1923 жылдың 30 қаңтарында олар шарт жобасын талқылаудың негізі деп санамайтындарын мәлімдеді. Сондықтан түрік тарапы шартқа қол қоюдан бас тартты. 1923 жылдың 4 ақпанында Керзон Исмет Пашаға қол қоюға соңғы үндеу жасады, бірақ ол бас тартқан соң, Керзон келіссөздерді тоқтатып, сол түні «Ориент экспресімен» кетіп қалды. Лозанна шартына 1923 жылдың 24 шілдесінде қол қойылды.
The Conference of Lausanne was a conference held in Lausanne, Switzerland, during 1922 and 1923. Its purpose was the negotiation of a treaty to replace the Treaty of Sèvres, which, under the new government of Mustafa Kemal Atatürk, was no longer recognized by Turkey. The conference opened in November 1922, with representatives from Great Britain, France, Italy and Turkey. The Grand National Assembly of Turkey selected İsmet İnönü, Rıza Nur and Chief Rabbi Chaim Nahum as their representatives. Lord Curzon, the British Foreign Secretary, was the co ordinator of the conference, which he dominated. France and Italy had assumed that the Chanak Crisis had caused British prestige with Turkey to be irrevocably damaged, but they were shocked to discover that Turkish respect for Britain was undiminished. British troops had held their positions at Chanak, but the French had been ordered to withdraw. The conference lasted for eleven weeks. It heard speeches from Benito Mussolini of Italy and Raymond Poincaré of France. The proceedings of the conference were notable for the stubborn diplomacy of İsmet Pasha. Already partially deaf, he would simply turn off his hearing aid when Curzon launched into lengthy speeches denouncing the Turkish position. Once Curzon was finished, İsmet Pasha would restate his original demands and be oblivious to Curzon's denunciations. At the conclusion, Turkey assented to the political clauses and the "freedom of the straits", Britain's main concern. The matter of the status of Mosul was deferred since Curzon refused to be budged from the British position that the area was part of Iraq. The French delegation, however, did not achieve any of its goals. On 30 January 1923, it issued a statement that it did not consider the draft treaty to be any more than a basis of discussion. The Turks, therefore, refused to sign the treaty. On 4 February 1923, Curzon made a final appeal to İsmet Pasha to sign, and when he refused, Curzon broke off negotiations and left that night on the Orient Express. The Treaty of Lausanne was finally signed on 24 July 1923.
Өмірбаян
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жеңісші державалар Осман империясы үкіметіне қатаң Севр шартын таңды, онда Анатолияны бөлуді талап ететін шаралар қарастырылған. Шарты бойынша оңтүстік-шығыста және оңтүстік-батыста француз және итальяндық оккупациялық аймақтарды басып алу, Батыс Анатолияның көп бөлігін Грекияға беру, сондай-ақ шығыста және оңтүстік-батыста Армения және Күрдістан деген екі тәуелсіз мемлекет құру көзделген. Осман мемлекеті ауыр артиллериясы, ұшақтары немесе соғыс кемелері жоқ, шағын армия мен флотқа ие болуға тиіс болды, ал оның бюджеті Жеңісші державалардың қаржылық комиссиясының бақылауына берілді. Түрік ұлтшылдары осы шараларға қарсы күресіп, олардың күшіне жете алмайтынын шешті. Одан кейін болған Түрік тәуелсіздік соғысында Түрік ұлтшыл армиясы гректерді жеңіп, Анатолияда егеменді, тәуелсіз түрік мемлекетін құру үшін француз және итальяндықтармен келісім жасады.
The harsh Treaty of Sèvres imposed upon the government of the Ottoman Empire after World War I by the Allied Powers included provisions that demanded the partition of Anatolia. The treaty demanded the occupation of French and Italian zones of occupation in the southeast and southwest, the cession of much of western Anatolia to Greece and the establishment of two independent states: Armenia and Kurdistan in the east and the southwest. The Ottoman state was to have a small army and navy without heavy artillery, aeroplanes or battleships, and its budget was to be placed under the supervisions of an Allied financial commission. Turkish nationalists were vehemently opposed to those clauses and decided to fight to inhibit their effectiveness. In the Turkish War of Independence that followed, the Turkish Nationalist Army defeated the Greeks and created resolutions with the French and Italians to secure a sovereign, independent Turkish state in Anatolia.
Алдын ала кездесулер
Лозанна қаласының орналасқан жері, Швейцария, Ұлыбритания, Франция және Италия тарапынан Таяу Шығыстағы жаңа саясаттарын талқылау үшін бейтарап алап ретінде таңдалды. Кеңес Одағының өкілдері тек "Бұғаздар туралы" конвенцияны қайта келісу үшін шақырылатын болды. Ол Лозаннаға сапар шегу алдында үш елдің алдын ала стратегиясын анықтау үшін алдын ала кездесу өткізуді талап етті. Керзон британдық талаптардың тізімін екі санатқа бөлді. Ең маңыздылары: Грекияның Батыс Фракияны сақтап қалуы, кемелер үшін Бұғаздардың ашық болуы, жағалаудағы демилитаризацияланған аймақтар және жаңа шарт ратификацияланғанға дейін Стамбулда одақтас әскерлерінің қалуы. Көбінесе қажеттілері: Түркиядағы азшылықтарды қорғау шаралары, армян халқының алдын ала кепілдіктері, Османдық қарызы бойынша одақтастардың талаптарын қанағаттандыру, капитуляциялар және Түркияның болашақ қаржылық және экономикалық режимі. 1922 жылдың 18 қарашасында Парижде Керзон мен француз премьер-министрі Раймонд Пуанкаре арасында өткен алдын ала кездесулер бес сағатқа созылды. Пуанкаре Лорд Керзонның әрбір мақсатын жеке-жеке қарастырып, көпшілігімен келісті. Содан кейін екеуі де Бенито Муссолинимен кездесті, ол келіссөздерге жалпы көңілсіздік танытқандықтан, күн тәртібіне тез келісті. Лозанна конференциясының алғашқы ресми отырысы 1922 жылдың 21 қарашасында өтті, Керзон өзін конференция президенті етіп тағайындады және үш комиссия құрды. Біріншісі, және ең маңыздысы, аумақтық және әскери мәселелерді қарастырды, екіншісі – қаржылық және экономикалық мәселелерді, ал үшіншісі Түркиядағы шетелдіктердің сот статусының болашағын анықтауға арналды. Бірінші комиссияға Лорд Керзон, екіншісіне француз елшісі Камиль Баррер, ал үшіншісіне итальяндық дипломат маркиз Гароне төрағалық етті. 23 қарашада Керзон комиссиясы жұмысын бастады. Ысмет-паша ұзақ сөйлеген сөзінде Грекияның Батыс Фракияның бір бөлігі ретінде сақтап қалған Эдирне маңындағы Караагаш ауылын беруді талап етті. Керзон түріктерді, оның пікірінше, шамадан тыс талаптар қойғаны үшін сынады. Ол француз және итальяндық тараптардың кең қолдауын алды және "осы кезеңде және осы мәселеде одақтастардың осындай берік позициясы түріктерді қатты таң қалдырды және біздің болашақ жұмысымызға шешуші әсер етеді" деді. Алайда, бұл сезім ұзаққа созылмады, өйткені желтоқсан айына қарай түріктердің кедергі келтіруі мен жалғандықтары және итальяндықтардың ұсыныстары келіссөздерді тоқтатты. Кеңес делегациясы 1922 жылдың 28 қарашасында Георгий Василийевич Чичерин басшылығымен Лозаннаға келді. Олар конференцияға толыққанды қатысуды талап етті, ал 5 желтоқсанда Бұғаз комиссиясы ресми түрде кездескен кезде, сондай-ақ Түркиядан басқа барлық елдердің соғыс кезінде де, бейбіт кезеңде де Бұғаздарға әскери кемелер мен ұшақтардың кіруін тоқтатуды талап етті. Екі ұсыныс та қабылданбады және Кеңес тарапынан келген наразылықтар ескерілмеді. 16 желтоқсанда Керзон конференцияның аяқталуын жеделдету үшін Рождество мерекесінде конференцияда қалуға шешім қабылдады. Ол түріктермен өткен кездесулерде келісілген мәселелерді қамтитын алдын ала келісімге қол жеткізуді жоспарлады, содан кейін Ысмет-пашаны келісілген принциптерді қабылдауға немесе қабылдамауға шақыратын болады. Қалған мәліметтерді сарапшыларға тапсыруды көздеді. Алайда, Рождестводан кейін түріктердің барлық маңызды тармақтар бойынша өте жалғандықтары және Түркияның Стамбулға жақын арада әскери шабуыл жасауы туралы қауесеттер Керзонды Ысметпен жеке кездесуге итермеледі. Керзон түрік сыртқы істер министрінің "әрекетке, ескертуге немесе шағымға бейім еместігін, тек бірдей ұрандарды қайталайтынын, бірдей пайдасыз талас-тартыстарға түсіп, бірдей балалық шағымдарды айтатынын" байқады. Керзонның түріктерге алдын ала келісім ұсыну ниетіне Пуанкаре тарапынан Францияға ұсынылған шарттардың қабылдануы туралы хат алмасудың болмауы кедергі келтірді. 1923 жылдың қаңтар айының ортасында, ауру Баррердің орнына бас француз делегаты болған Морис Бомпард Пуанкаремен кеңесу үшін Парижге сапар шекті және Пуанкаре диктант жазған 24 тақырыпты құжатпен Конференцияға оралды. Бұл Францияның көптеген мәселелерде Түркияға елеулі жеңілдіктер беруді талап еткенін көрсетті. Керзон бұл жағдайды "түріктерге шартсыз берілу" деп сипаттап, "соңғы сәттегі ұсыныстардың" ешқайсысын қабылдамауға бел буды және британдық делегацияның конференциядан кетуінің нақты күнін белгіледі. Ол сол күні түріктерге Британия дайындап жатқан шарттың мәтінін қабылдауға немесе қабылдамауға сұрауды жоспарлады, онда Пуанкаре түзетулерінің ешқайсысы қамтылмаған болар еді. 31 қаңтарда жоба түріктерге ұсынылған кезде, Ысмет сегіз күндік кешігуді сұрады. 2 ақпан күні таңертең одақтас делегацияларының қосымша кездесулері өтті, оның барысында Керзон капитуляциялар мен тарифтерге қатысты қосымша түзетулерге, Түркиядан талап етілетін өтемақыны тоқтатуға және Фракиядағы түрік армиясының мөлшеріне қатысты барлық шектеулерді алып тастауға мәжбүр болды. 4 ақпан күні түріктер Мосулға қатысты бір ескертумен жоба шарттың барлық аумақтық шарттарын қабылдады, бірақ сот, экономикалық және қаржылық тармақтарды қабылдамады және Измирдегі армиясының келтірген зияны үшін Грекиядан өтемақы талап етті, бұл талап Керзон Грекияның кедейлігіне байланысты бұрын қабылдамаған еді. Одақтастар экономикалық тармақтардағы шағын өзгерістерге келіссе де, түріктер экономикалық және сот тармақтары әлі қанағаттандырмайтындықтан шартқа қол қоюдан бас тартты. Содан кейін бірнеше сағат бойы Ысмет-паша ең қарапайым ұсыныстарды түсінуде толық біліксіздік танытқандығы хабарланды. Бұл жалғандық мақсаты шартты тағы бір рет қарауға мәжбүр ету болды. Кез келген ескерту, талас немесе тілек Ысметке ең аз да әсер етпеді. Содан кейін келіссөздер тоқтап, барлық тараптар өз еліне оралды.
The location of Lausanne, Switzerland, was chosen as a neutral venue by Britain, France and Italy to discuss their new policies in the Near East. Representatives of the Soviet Union would be invited solely to renegotiate the Straits Convention. He demanded a preliminary meeting of the three nations to reach a preliminary strategy before he travelled to Lausanne. Curzon prepared a list of British demands separated into two categories. Essential ones included the Greek retention of Western Thrace, the freedom of the Straits to shipping, demilitarised zones on the coasts and the retention of Allied troops in Istanbul until a new treaty was ratified. Most desirable ones included measures for the protection of the minorities in Turkey, preliminary safeguards of the Armenian population, the satisfaction of Allied requirements of the Ottoman debt, capitulations and the future financial and economic regime in Turkey. Preliminary meetings, taking place in Paris between Curzon and French Prime Minister Raymond Poincaré on 18 November 1922, lasted five hours. Poincaré addressed each of Lord Curzon's aims point by point and reluctantly agreed to most of them. Both then met with Benito Mussolini who quickly agreed to the agenda because of his overall indifference to the negotiations. The first official meeting of the Lausanne Conference was held on 21 November 1922, and Curzon appointed himself president of the conference and instituted three subcommissions. The first and arguably most important one addressed territorial and military questions, the second one addressed the financial and economic questions and the third was meant to answer the future of judicial status of foreigners in Turkey. The first was chaired by Lord Curzon, the second by French Ambassador Camille Barrère and the third by the Italian diplomat Marquis Garone. On 23 November, Curzon's commission began its processions. İsmet Pasha delivered a long speech in which he demanded the cession of Karaagac, a suburb of Edirne, which had been retained by Greece as part of Western Thrace. Curzon responded by chastising the Turks for making what he considered to be excessive demands. He was met with widespread support by the French and Italians and went on to state that the "exhibition of so firm an Allied front at this stage and on so important an issue took [the] Turks very much by surprise and will probably exercise a decisive influence in our future proceedings". That feeling did not last, however, since by December, Turkish obstruction and stubbornness and Italian concessions had all but halted negotiations. The Soviet delegation arrived in Lausanne on 28 November 1922 with Georgy Vasilyevich Chicherin as its chief spokesman. It demanded to be admitted to the conference as a whole, and when the Straits Commission officially met on 5 December, it also demanded the closure of the Straits, both in peace and war, to warships and aircraft of all nations except Turkey. Both proposals were rejected, and any Soviet protest was ignored. On 16 December, Curzon decided that he would remain at the conference over the Christmas holiday to expedite the conference's conclusion. He intended to draw up a preliminary treaty containing the points already agreed to in the meetings with the Turks and then he would invite İsmet Pasha to accept or reject it as a statement of agreed principle. Curzon would let experts fill in the rest. After Christmas, however, the increasing Turkish inflexibility on generally all significant clauses and rumors of an imminent Turkish military advance on Istanbul led Curzon to seek a private meeting with İsmet. Curzon found the Turkish foreign minister "impervious to argument, warning or appeal, and can only go on repeating the same catchwords, indulging in the same futil quibbles, and making the same childish complaints". Curzon's intention of presenting the Turks with a preliminary treaty was further hindered by a lack of correspondence from Poincaré in regards to the acceptability of the conditions presented to France. In mid January 1923, Maurice Bompard, who had taken the place of the sickly Barrere as chief French delegate, visited Paris to relay with Poincaré and returned to the Conference with a document of 24 headings dictated by Poincaré that represented a French demand for substantial concessions to Turkey on most issues to bring about a faster conclusion. Curzon described an "unconditional surrender to the Turks", adamantly refused to accept any of the "eleventh hour proposals" and went on to decide on a fixed date for the departure of the British delegation from the conference. On that day, he explained, the Turks would be asked to accept or to reject the text of the treaty that Britain was drawing up without including any of Poincaré's amendments. When the draft was presented to the Turks on 31 January, İsmet asked for an adjournment of eight days. There were further meetings of the Allied delegations on the morning of 2 February during which Curzon reluctantly agreed to further modifications on capitulations and the tariffs, the abandonment of reparations due from Turkey and the removal of all restrictions on the size of the Turkish Army in Thrace. On 4 February, the Turks accepted all territorial terms of the draft treaty with a reservation about Mosul, but they rejected the judicial, economic and financial clauses and demanded reparations from Greece for the damage its army caused in İzmir, a demand that Curzon had already rejected because of the poverty of Greece. Although the Allies agreed to further slight changes in the economic clauses, the Turks still refused to sign the treaty on the grounds that the economic and the judicial clauses were still unsatisfactory. It was then reported that for the next several hours, İsmet Pasha feigned total ineptitude in the understanding of the simplest of propositions. The ploy of stubbornness aimed to force another revision of the treaty. Every warning, argument or plea to İsmet lacked even the smallest effect. Then, negotiations broke down, and all parties returned to their respective capitals.
Қаулы
1923 жылдың наурыз айының басында түрік нотасы әлі шешілмеген қаржылық, экономикалық және сот мәселелері бойынша жаңа ұсыныстар енгізді. Керзон Түркияның ұсыныстарын конференцияның жандануы негізінде қабылдады, бірақ бұрын шешілген аумақтық шарттарды одан әрі қайта қарауға жол бермеді. 1923 жылдың 21-27 наурызы аралығында британдық, француздық, итальяндық және жапондық сарапшылар Лондон қаласында конференциядағы әлі шешілмеген мәселелерді реттеу үшін одақтастардың критерийлерін талқылау үшін кездесті. 24 сәуірде грек делегациясы түрік тарапы Қараағашқа байланысты гректердің репарациялар төлеу туралы ұсынысын қабылдамаса, 26 сәуірде конференциядан шығып кететінін мәлімдеді. Мұстафа Кемал араласып, үкіметі қалған мәселелер оңтайлы шешілсе, Караағашты репарациялардың орнына қабылдауға келісті. 26-сы күні түстен кейін конференцияға қатысушылардың барлығының тілегі бойынша Ісмет келісімге келді, ал одақтастар Түркияның басқа мәселелердегі талаптарын қанағаттандыру үшін бар күштерін салатындарын жеткізді. Бірақ 6 шілдеде Крюдің Понкареге жасаған тағы бір өтінішінен кейін, ол британдық ұсынысты қабылдады, соған сәйкес келісімшарттан қарыздың пайызы туралы мәлімдеме алынып тасталып, бұл мәселе одақтастардың Түркияға жолдаған жеке нотасы арқылы қаралатын болды. Одақтастар мен түрік делегаттарының алты сағатқа созған кездесуінен кейін мәселе ақыры шешілді. 1923 жылдың 9 шілдесінде таңғы сағат 1:30-да Түркия бейбітшілік шартын ратификациялағаннан кейін қарыздың пайызы, жеңілдіктер және Константинопольден одақтастардың алуға тиіс өтемақы туралы келісімге қол жеткізілді. Түріктер тәуелсіздік мәселесінде өте қатаң болды. Осман империясында шетелдіктерге өздерінің заң жүйелеріне, пошта бөлімдеріне және басқа да территориялық ережелеріне ие болуға мүмкіндік берген капитуляциялар мен ережелер тоқтатылды. Шетелдіктер мен азшылықтар түріктермен бірдей заңдармен және құқықтармен басқарылатын болды. Христиандардың әлеуметтік және діни мекемелеріне рұқсат берілді, бірақ олар жеке саяси мекемелер құруға құқылы емес еді. Бұдан өзге, келісім Балқандағы тұтас халықтарды күштеп шығаруды түзетуге бағытталды. Гректер мыңдаған жылдар бойы Анатолияда өмір сүрген, ал түріктер қазіргі Грекияда 500 жылдан астам уақыттан бері тұрған, бірақ Грекия мен Түркия екі халықтың бірлесіп өмір сүруі мүмкін емес екенін түсінді. Балқан соғыстарының қатыгездігі мәдениеттер арасындағы төзімділікті жойды. Грекиядағы түріктердің көп бөлігі, шындығында, 1878 жылдан кейін, әсіресе Балқан соғыстарында қуылды. Анатолиядағы гректердің көпшілігі 1922 жылы қашып кетті. Лозаннада Грекия мен Түркия бір-бірінің елдерінде қалған мұсылмандар мен гректерді қайта орналастыру туралы келісті. Тек Стамбулдағы гректер мен Батыс Фракиядағы түріктер ғана осы келісімге кірмеді. Британия ақырында бұл дауды Ұлттар Лигасына жүгінді, ол тараптардың ешқайсысының да бұл аймақты басып алуға және басқаруға құқығы жоқ деп шешім шығарды. Керісінше, күрд халқы Түркия, Сирия және Ирак арасында бөлінді, бұл күрдтердің өзін-өзі анықтау құқығына қол жеткізу үмітін жойды.
In early March 1923, a Turkish note suggested new propositions towards the still unsettled financial, economic and judicial questions. Curzon accepted the Turkish proposals on the basis that the conference would be revived, but he ruled out any further revisions of the territorial clauses already resolved. Between 21 and 27 March 1923, British, French, Italian and Japanese experts met in London to discuss Allied criteria for the settlement of the still unresolved issues of the conference. On 24 April, the Greek delegation threatened to walk out of the conference on Saturday, the 26th, if the Turks did not accept the Greek offer of Karaağaç to replace reparations. Mustafa Kemal intervened, and his government agreed that İsmet could accept Karaagaç instead of reparations if it was coupled with a favourable settlement of the remaining questions. On the afternoon of the 26th, after appeals from all the delegates at the conference, İsmet accepted the compromise, which was coupled with rather vague assurances by the Allies that every effort would be made to satisfy Turkish requirements on other issues. However, after a further appeal to Poincaré by Crewe on 6 July, the former accepted a British proposal that a declaration about the debt interest should be omitted from the treaty, and the matter should be dealt with by a separate note from the Allies to Turkey. After a six hour meeting on the subject between the Allied and the Turkish delegates, the issue was finally settled. At 1.30 a. m. on 9 July 1923, agreement was reached on the debt's interest, on concessions and on the evaluation of the Allies from Constantinople after Turkey had ratified the peace treaty. On matters on independence, the Turks were resolute in their stance. The capitulations and the rules that had allowed foreigners to have their own legal systems in the Ottoman Empire, their own post offices and other extraterritorial rights were ended. Foreigners and minorities were to be governed by the same sets of laws and to have the same rights as Turks. Social and religious institutions of Christians were specifically allowed but not separate political institutions. Furthermore, the treaty attempted to rectify the expulsion of entire populations in the Balkans by a population exchange. Greeks had lived in Anatolia for thousands of years, and the Turks had lived in what is now Greece for more than 500 years, but both Greece and Turkey had come to realise that the two populations could no longer live together in co operation. The viciousness of the Balkan Wars essentially destroyed the tolerance between the cultures. Most of the Turks of Greece, in fact, had been expelled after 1878, especially in the Balkan Wars. Most Anatolian Greeks had fled in 1922. At Lausanne, Greece and Turkey agreed to relocate most of the Muslims and Greeks who had remained in the other's country. Only the Greeks of Istanbul and the Turks of western Thrace were excluded. Britain eventually brought the dispute before the League of Nations, which ruled that neither party had any right to occupy and control the area. The Kurdish population was instead divided between Turkey, Syria and Iraq, which ended any aspirations the Kurds had for self determination.
Сағалар мәселесі
Конференциядағы Боғаздар мәселесі, әсіресе одақтастар тарапынан, жақындап келе жатқан большевиктерге қатысты үлкен алаңдаушылықты одан әрі күшейтті. Соғыс аяқталғаннан кейін жеңімпаз елдер Севр шартының талаптарын қабылдады, ол Боғаздарды бақылауды Боғаздар комиссиясына жүктеді. Комиссия құрамына ірі державалардың, Грекияның, Румынияның, Болгарияның және Түркияның өкілдері кірді. Алайда, Анатолияда түрік билігі қайта орнасып, екі жылдың ішінде бұл бейбіт шарты күшін жойды. Боғаздарға арналған конференция отырыстары Ұлыбританияның Керзоны мен Ресейдің Чичерині арасындағы тартысқа айналды, соңғысы Боғаздар арқылы әскери кемелердің өтуіне толық тыйым салуды және Босфор мен Дарданеллдің толық түрік егемендігін қайта орнатуды, сондай-ақ жағалауларын кез келген шектеусіз бекіту құқығын талап етті. Ақырында, британдықтар 1923 жылғы 24 шілдедегі Боғаздар конвенциясының I бабын қабылдау арқылы жеңіске жетті, онда бейбіт және соғыс уақытында Боғаздар арқылы еркін транзит пен теңіз жүзу принципі белгіленді. Бұдан бөлек, IV бапта Босфор мен Дарданеллдің жағалаулары, сондай-ақ Эгей және Мармара теңіздеріндегі іргелес аралдар демилитаризацияланатыны айтылды.
The Straits question of the conference further emphasised the prevailing paranoia of the encroaching Bolsheviks, especially by the Allies. At the end of the war, the victorious powers imposed the terms of the Treaty of Sèvres, which placed the control of the Straits under the Commission of the Straits. The commission would be composed of the representatives of the Great Powers and Greece, Romania, Bulgaria and Turkey. With the recovery of Turkish power in Anatolia, however, the peace treaty became inoperative within two years. The sessions of the conference devoted to the Straits became a duel between Curzon of Britain and Chicherin of Russia, the latter of whom demanded the passage of military vessels through the Straits to be prohibited at all times and the restoration of full Turkish sovereignty over the Bosphorus and the Dardanelles with an unrestricted right to fortify their shores. Eventually, the British prevailed by enacting Article I of the Straits Convention of 24 July 1923, which stated the principle of freedom of transit and of navigation through the Straits during both peace and war. Furthermore, Article IV stipulated that the shores of the Bosphorus and the Dardanelles as well as the contiguous islands in the Aegean and in Marmara would be demilitarised.
Салдары
Лозанна конференциясы жаңа Түркия Республикасының егемендігін халықаралық деңгейде ресми түрде мойындады. Түркия, белгілі бір мағынада, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Осман империясының көздеген мақсатына қол жеткізді: Батыс державалары тарапынан тең қаралып, халықаралық саяси аренадағы өз орнын бекітті. Келісім Грекия, Болгария және Түркияның шекараларын шектеді және Түркия Додеканес аралдары, Кипр, Египет және Судан, Сирия мен Иракқа қатысты барлық талаптарынан ресми түрде бас тартты. 3-бапта Түркияның оңтүстік шекарасы да нақты белгіленді, және ол Йемен, Асир және Хиджаздың бір бөлігін, соның ішінде Мединаны да ресми түрде берді. Түркия сондай-ақ 25 және 26-баптар бойынша Дунай өзеніндегі Адакале аралын Румынияға ресми түрде өткізді. 10-бапқа сәйкес Түркия Ливиядағы артықшылықтарынан бас тартты. Келісімге сәйкес Армениялықтар Шығыс Анатолиядағы кең аумақта қайтадан орналасу үмітінен айырылды, орнына 1922 жылы Транскавказдық Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының құрамына кірген Совет Армениясында шағын отан алды.
The Lausanne Conference officially recognized the sovereignty of the new Republic of Turkey internationally. Turkey, in a sense, achieved what the Ottoman Empire had set out to do prior to World War I: receive equal treatment by the Western powers and assert its place in the international political sphere. The treaty restricted the boundaries of Greece, Bulgaria and Turkey and formally relinquished all Turkish claims on the Dodecanese Islands, Cyprus, Egypt and Sudan, Syria and Iraq. In Article 3, Turkey had its southern border also become rigidly defined, and it officially ceded the territories of Yemen, Asir, and parts of Hejaz, including Medina. Turkey also officially ceded Adakale Island in the River Danube to Romania by Articles 25 and 26. According to Article 10, Turkey gave up any of its privileges in Libya. The Armenians also lost hope of reestablishing a large presence in East Anatolia under the treaty and were instead afforded a small homeland in Soviet Armenia, which in 1922 became a part of the Transcaucasian Soviet Federated Socialist Republic.
Негізгі дереккөздер
Іс протоколдары мен бейбіт келісімшартының жобасы: Оның Әміршалығының бұйрығымен Парламентке ұсынылды, №1814.
Records of Proceedings and draft Terms of peace : Presented to Parliament by command of His Majesty, Cmd. 1814
Екіншілік көздер
Ханиоглу, М. Сукру (2008). Соңғы Осман империясының қысқаша тарихы. Принстон университетінің баспасы. Докрилл, Майкл (1993). "Британия мен Лозанна конференциясы, 1922–23". Түрік жылнамасы, XXIII. Кливленд, Уильям Л. (2004). Қазіргі Таяу Шығыстың тарихы. Боулдер, КО: Вествью Пресс. Отман, Әли (1997). "Күрдтер мен Лозанна бейбіт келіссөздері, 1922–1923". Таяу Шығыс зерттеулері 33. Агостон, Габор (2009). Осман империясының энциклопедиясы. Facts on File Inc. Британдық сыртқы саясатқа қатысты құжаттар (телефон 419, № 169 редакциясы). Маккарти, Джастин (2001). Осман халықтары мен империяның соңы. Арнольд баспасы. Голдштейн, Эрик. "Британияның ресми ой-пікірі және Лозанна конференциясы, 1922–23". Дипломатия және мемлекеттік басқару 14. Браун, Филип Маршалл (1923). "Лозанна конференциясы". Халықаралық құқық американдық журналы 17. Грю, Джозеф Г. "Лозанна бейбітшілік конференциясы, 1922–23". Америка философиялық қоғамының еңбектері 98. Макфи, А. Л. (1998). Осман империясының соңы 1908–1923 жж. Лонгман. Хиршон, Рене (2009). "Тарихтың ұзақ көлеңкесі: Лозанна шарты және қазіргі грек-түрік қарым-қатынастары". Еуропаның ұзақ көлеңкесінде: гректер мен түріктер постнационализм дәуірінде: 3. Брилл. Зурхер, Эрик Дж. (2004). Түркия: Қазіргі заманғы тарих. I. B. Tauris. Марабелло, Томас Куинн (2023). "Лозанна шартының жүз жылдығы: Түркия, Швейцария, Ұлы державалар және кеңес дипломатының қазасы", Швейцариялық-американдық тарихи қоғамның шолуы: 59-том. Қолжетімді: https://scholarsarchive.byu.edu/sahs_review/vol59/iss3/4
Hanioglu, M. Sukru (2008). A Brief History of the Late Ottoman Empire. Princeton University Press. Dockrill, Michael (1993). "Britain and the Lausanne Conference, 1922 23". The Turkish Yearbook, XXIII. Cleveland, William L. (2004). A History of the Modern Middle East. Boulder, CO: Westview Press. Othman, Ali (1997). "The Kurds and the Lausanne Peace Negotiations, 1922 1923". Middle East Studies 33. Agoston, Gabor (2009). Encyclopedia of the Ottoman Empire. Facts on File Inc. Documents on British Foreign Policy, (tel 419 no. 169 ed.). McCarthy, Justin (2001). The Ottoman Peoples and the End of an Empire. Arnold Publishers. Goldstein, Erik. "The British Official Mind and the Conference of Lausanne, 1922 23". Diplomacy & Statecraft 14. Brown, Philip Marshall (1923). "The Lausanne Conference". The American Journal of International Law 17. Grew, Joseph G. "The Peace Conference of Lausanne, 1922 23". Proceedings of the American Philosophical Society 98. Macfie, A. L. (1998). The End of the Ottoman Empire 1908–1923. Longman. Hirschon, Renee (2009). "History’s Long Shadow: The Lausanne Treaty and Contemporary Greco Turkish Relations". In the Long Shadow of Europe: Greeks and Turks in the Era of Postnationalism: 3. Brill. Zurcher, Eric J. (2004). Turkey: A Modern History. I. B. Tauris. Marabello, Thomas Quinn (2023) "The Centennial of the Treaty of Lausanne: Turkey, Switzerland, the Great Powers and a Soviet Diplomat’s Assassination," Swiss American Historical Society Review: Vol. 59: Available at: https://scholarsarchive. byu. edu/sahs review/vol59/iss3/4