Кіріспе

Философиядағы терминді Людвиг Клажес енгізді. "Логоцентризм" – 1900 жылдардың басында неміс философы Людвиг Клажес қолданған термин. Ол сөздер мен тілді сыртқы шындықтың негізгі көрінісі ретінде қарастыратын Батыс ғылымы мен философиясының дәстүрін білдіреді. Логосқа эпистемологиялық тұрғыдан басымдық беріледі және логос бейнелейтін бастапқы, толық ажыратылмайтын объект бар деп есептеледі. Логоцентризм бойынша, логос – Платон идеалының таза бейнесі.

Саусауы

Фердинанд де Соссюр (1857–1913), Дерриданың пікірінше, лингвистикалық белгісі мен терминологиясын қалыптастыруда осы логоцентрикалық ойлау бағытын ұстанады. Сөз толық белгі ретінде танылғанда, ұғым мен дыбыс бейнесінің бірігуі тиісінше білдірілетін және білдірушінің бірігуіне айналады. Білдіруші бұрын бөлінбес дыбыс пен бейнеден құралады, осылайша белгінің графикалық формасы сыртта қалады. Соссюрдің "Жалпы лингвистика курсы" еңбегінде айтылғандай: "Тіл білімі обьектісі жазылған сөз бен айтылған сөздің үйлесімімен анықталмайды: айтылған форма ғана обьектіні құрайды". Ол тілдің "жазудан тәуелсіз ауызша дәстүрі" бар екенін мәлімдейді.

Дерида

Француз философы Жак Деррида (1930–2004) өзінің "Грамматология туралы" кітабында Соссюрдың логоцентрлік тұжырымын деп санайтын нәрсеге терең жауап береді. Деррида тілдің көрінетін ішкі, фонологиялық жүйесін деконструкциялайды, 2-тарауда, "Тіл білімі және грамматология" деп аталатынында, шын мәнінде және мәнді себептермен Соссюрдың өкілдік анықтамасы "ешқашан толыққанды фонетикалық емес жұмысты нақты бағыттайтын идеал" екенін айтады. Жазудың фонетикалық емес және сөздің жай ғана бейнелеуінен артық функцияларға ие болу мүмкіндігі, логостың абсолютті ұғымын Дерриданың шексіз метафизика деп сипаттаған нәрсесіне әкелуге мүмкіндік береді. Логоцентрлік жоба сияқты, қатысудағы айырмашылықты толығымен жою мүмкін емес; керісінше, мағына тізбегі қатысудың болмауының іздерін құрайды.

Әдебиет теориясында

Соссюрдің ой-пікірлеріне тән әдебиетке құрылымдық көзқарас 1950 жылдары әдеби мәтінді немесе сөйлеуді оның белгілі бір ұйымдастыру принциптеріне сәйкес келуі арқылы бағалауға басталды, бұл принциптер оның объективті мағынасын анықтауы мүмкін. Сауссур сияқты, әдебиет теориясындағы структурализм өзінің негізіне байланысты сәтсіздікке ұшырайды: "Тіл біздің әлемді құрайды, оны жазуға немесе белгілеуге ғана арналған емес. Мағына әрқашан адам санасымен нысанға немесе идеяға тағайындалады, тіл арқылы құрастырылады және білдіріледі: ол нәрсенің ішінде болмайды". Қаншалықты ғылыми немесе нәтижелі болмасын, құрылымнан тыс абсолютті шындық жоқ. Деррида мен постструктурализм енгізіледі. Ницше, Витгенштейн, Хайдеггер және Фрейд секілді логоцентризмге қарсы шыққан басқа да ойшыл философтар мен психоаналитиктер, сондай-ақ олардың осы бағыттағы ықпалында болғандар бар. Әдеби сыншы Роланд Барт (1915–1980) «Автордың өлімі» (1968) атты эссесімен структурализмнен постструктурализмге ауысты. Постструктуралист үшін жазушы Барт айтқандай, бір түрлі жоқтықта болуы керек, немесе «өлген» болуы керек; оқырман да әдеби сөздің «сәтінде» бір түрлі қатысуда жоқ. Сондықтан постструктурализм тек «Ұлыларды» әдеби шабыт ретінде және саяси бақылау мен әлеуметтік тепе-теңдіктің құралы ретінде қарастыруды талап ететін Батыс әдеби дәстүрінің моральдық формализміне қарсы. Модернизм жоғалған «болмысты» қайта қалпына келтіруге ұмтылысымен постструктуралистік ойға қарсы тұрады; ал постмодернизм жоғалтуды («болмыс» ретінде болудың жоғалтылуын) қабылдайды және логоцентризмнің шектеулерінен асып түседі.

Батыс емес мәдениеттерде

Кейбір зерттеушілер логоцентризмнің барлық мәдениеттерге тән емес, керісінше, Батыс мәдениетіндегі ерекше көзқарас болуы мүмкін деп санайды. Денис Тедлоктың киче-майя мәдениетіндегі әңгімелерді зерттеуі, әліпбилік жазу жүйелерінің дамуы логоцентрикалық перспективаға алып келген болуы мүмкін деген тұжырымға әкеледі, бірақ бұл барлық жазу жүйелеріне тән емес, әсіресе жазу қалыптаспаған мәдениеттерде оның ықпалы азырақ. Тедлок былай деп жазады: "Дерриданың пікірінше, дауыс сызықтық: бір уақытта тек бір нәрсе ғана болады, фонемалардың тізбегі", және бұл жазуда, тіпті лингвистика саласындағы тілді зерттеуде және Тедлоктың "мифология (немесе кең ауқымды структурализм)" деп атаған нәрсесінде де көрініс табады. "Бұл көп өлшемді дауысты көп өлшемді түсінуге емес, дауыстың ішіндегі ең кіші артикуляциялардың бір сызықты жазуына негізделген". Жазудың мұндай бір өлшемділігі тек сөздерді ғана әліпбилік жазу арқылы бейнелеуге мүмкіндік береді, ал әдетте тон, дауыс, акцент және стильді бейнелеу қиын, тіпті мүмкін емес. Гейни, ертедегі қытай тіліндегі миң (аты) туралы жазғанда, идеографиялық жазу жүйелері логоцентризм идеясына белгілі бір қиындықтар туғызатынын, тіпті Дерриданың өзі қытай жазуы туралы екіұшты пікір білдіргенін көрсетеді, біріншіден, "жазудың тарихи мақсаты фонетикалық жазудың қалыпты 'нәтижесі' болуы" мүмкін деп болжап, сонымен қатар "қырқырсыздықпен қытай жазуы туралы 'барлық логоцентризмнен тыс өркениеттік қозғалыс' ретінде ойға келуді" ұсынады.