Кіріспе
1953 жылы Людвиг Витгенштейннің еңбегі. Витгенштейннің «Философиялық зерттеулер» (Philosophische Untersuchungen) кітабы – философ Людвиг Витгенштейннің 1953 жылы, өлімінен кейін жарық көрген еңбегі. «Философиялық зерттеулер» екі бөлікке бөлінген, олар Витгенштейн кіріспе сөзінде Bemerkungen деп атаған жазбалардан тұрады, ал Анскомб оны «ескертулер» деп аударған. Американдық университеттер мен колледждердің оқытушылары арасында жүргізілген сауалнама нәтижесінде бұл еңбек 20 ғасыр философиясының ең маңызды кітабы деп танылды.
the book by Wittgenstein
Philosophical Investigations (Philosophische Untersuchungen) is a work by the philosopher Ludwig Wittgenstein, published posthumously in 1953. Philosophical Investigations is divided into two parts, consisting of what Wittgenstein calls, in the preface, Bemerkungen, translated by Anscombe as "remarks". A survey among American university and college teachers ranked the Investigations as the most important book of 20th century philosophy.
Витгенштейннің шығармашылығымен байланысы
Витгенштейн алғы сөзінде «Философиялық зерттеулерді тек менің ескі ойлау жолыммен салыстырып және оның фонында ғана түсінуге болады» дейді. Сол «ескі ойлау жолы» Витгенштейннің өмірінде жарық көрген жалғыз кітабы – «Tractatus Logico-Philosophicus»-та кездеседі. «Tractatus»-та қалыптасқан көптеген идеялар «Тергеулерде» сынға түседі, ал кейбір идеялар одан әрі дамытылады. 1933–1934 жылдары Кембридж университетінде студенттеріне диктант еткен «Көк және қоңыр кітаптар» жинағы Витгенштейннің тіл туралы кейінгі ойларының бастауын қамтиды және оның тіл философиясындағы маңызды бетбұрыс ретінде кеңінен танылады.
Тілдік ойындар
Витгенштейн осы ойын туралы талқылауды тілдік ойынның негізгі түсінігіне жеткізеді. Витгенштейн үшін тілдік ойын термині «тіл сөйлеудің бір іс-әрекеттің немесе өмір салтының бөлігі екенін көрсету үшін қолданылады». Тілдік ойындардың басты ерекшелігі – тіл контексте қолданылады және осы контекстен тыс түсіну мүмкін емес. Витгенштейн тілдік ойындардың мысалдары ретінде мыналарды келтіреді: «Бұйрық беру және орындау»; «заттың сыртқы түрін сипаттау немесе оның өлшемдерін беру»; «сипаттаудан (суреттен) зат құру»; «оқиғаны баяндау»; «оқиға туралы болжам жасау». Витгенштейн сөздің мағынасы тілдік ойын шеңберінде оның қалай түсінілетініне байланысты деп мәлімдейді. Оның аргументінің жиынтығы – мағына қолданыста. Мағынаның қолданыс теориясына сәйкес, сөздер олар белгілейтін заттарға немесе олармен байланысты ақыл-ой бейнелеріне сілтеме жасамай, олардың қалай қолданылатыны арқылы анықталады. Мысалы, жақсылық деп аталатын нәрсе, кез келген жақсы істен тәуелсіз бар екенін тұжырымдаудың қажеті жоқ. Витгенштейннің мағына теориясы Платондық реализмге және Готтлоб Фрегенің мағына мен сілтеме туралы түсініктеріне қайшы келеді. Кейбір авторлар бұл аргументті «антропологиялық холизм» деп атады. Витгенштейннің «Философиялық зерттеулер» кітабының 43-бөлімінде: «Біз «мағына» сөзін қолданатын көптеген жағдайларда, бірақ барлығы үшін емес, оны былай анықтауға болады: сөздің мағынасы – тілдегі қолданылуы». Витгенштейн «Философиялық зерттеулерді» Августиннің «Құпиялары» кітабынан алынған үзіндімен бастайды, ол тіл әлемдегі заттарды көрсету үшін қызмет етеді деген көзқарасты және оның сынға алатын көзқарасын көрсетеді. Тілдегі жеке сөздер заттарды атайды, ал сөйлемдер – осындай атаулардың комбинациясы. Тілдің осы көрінісінде мынадай ойдың тамыры бар: әр сөздің мағынасы бар. Бұл мағына сөзбен байланысты. Бұл сөзді білдіретін зат. Витгенштейн сөздің мағынасы не, немесе мағынаны қалай анықтау керектігі туралы әртүрлі ойларды жоққа шығарады. Ол әр жағдайда сөздің мағынасы оны қолдану қабілетімізге байланысты екенін көрсетеді. Ол алдымен оқырманнан ой эксперименті жасауын сұрайды: «ойын» сөзінің анықтамасын табу. Бұл алғашында қарапайым тапсырма сияқты көрінсе де, ол бізді «ойын» сөзінің әр мүмкін анықтамалары бойынша туындайтын мәселелер арқылы жетелейді. Ойын-сауыққа бағытталған кез келген анықтама бізді қанағаттандыра алмайды, өйткені әлемдегі ең үздік шахматшы мен «Бат, қаз, қаз» ойынын ойнаған балалардың сезімдері мүлдем басқаша. Жарысқа бағытталған кез келген анықтама «қаптау» ойынын немесе «салитер» ойынын түсіндіре алмайды. «Ойын» сөзінің ережелерге негізделген анықтамасы да осындай қиындықтарға тап болады. Бұл жаттығудың негізгі мәні көбінесе ұмытылады. Витгенштейннің айтқысы келгені «ойынды» анықтау мүмкін емес, бірақ егерде бізде анықтама болмаса да, біз бұл сөзді сәтті қолдана аламыз. Ойын ойнау дегеніміз не екенін бәрі біледі, тіпті сөздің дұрыс емес қолданылуын анықтап, түзете аламыз, осының бәрі ойын ұғымын қолдану үшін қажетті және жеткілікті шарттардан тұратын қандай да бір анықтамаға сілтеме жасамай. Неміс тіліндегі «ойын» сөзі «Spiele/Spiel» ағылшын тіліндегіден өзгеше мағынаға ие; «Spiele» мағынасы «ойын» және «ойнау» ұғымдарын да қамтиды. Бұл сөздің неміс мағынасы оқырмандарға Витгенштейннің ойын туралы айтқан пікірлерінің мән-жайын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Витгенштейн анықтамалар ол «өмір салты» деп атағаннан, яғни олар қолданылатын мәдениет пен қоғамнан туындайды деп айтады. Витгенштейн танымның әлеуметтік аспектілерін баса айтады; тілдің көп жағдайда қалай жұмыс істейтінін білу үшін, оның белгілі бір әлеуметтік жағдайда қалай жұмыс істейтінін көруіміз керек. Тілдің түсінікті болуына байланысты әлеуметтік ахуалға назар аударудың маңыздылығы Витгенштейннің «Егер арыстан сөйлей алса, біз оны түсінбейміз» деген эллипстік пікірін түсіндіреді. Алайда, ойдан шығарылған кейіпкер Робинзон Крузо, басқа тұрғыны жоқ қаңырап қалған аралда кеме апатына ұшыраған капитан туралы ой эксперименті ұсынған кезде, Витгенштейн тіл барлық жағдайларда да әлеуметтік құбылыс емес екенін көрсетеді (бұл көп жағдайда болса да); оның орнына тілдің критерийі өзара байланысты нормативті іс-әрекеттер жиынтығына негізделген: оқыту, түсіндірмелер, әдістер және дұрыстықтың критерийлері. Қысқасы, тілді қолдану үшін оны бөлісу қажет, бірақ оның қолданылуы үшін оны бөлісу міндетті емес. Витгенштейн сөздің мағынасын анықтау үшін анықтамалық анықтамаларды қолдану идеясын жоққа шығарады. Витгенштейн үшін сөз білдіретін нәрсе сөздің мағынасын бермейді. Витгенштейн осыны дәлелдеу үшін бірқатар қадамдар жасайды, олар анықтамалық анықтаманы түсіну анықталатын сөздің қолданылуын түсінуді қамтиды екенін көрсетеді. Мысалы, қағаздың бір бөлігіне, оның түсіне немесе пішініне нұсқау көрсетудің арасында ешқандай айырмашылық жоқ, бірақ осы айырмашылықты түсіну қағазды пішіннің немесе түстің анықтамалық анықтамасында қолдану үшін өте маңызды.
Отбасылық ұқсастықтар
Неге біз белгілі бір іс-әрекетті – мысалы, Олимпиадалық нысанаға атуды – ойын деп санаймыз, ал ұқсас іс-әрекетті – мысалы, әскери қарудан тиянақты атуды – санаймаймыз? Витгенштейннің түсіндірмесі маңызды аналогиямен байланысты. Біз таныс екі адамның бір-бірімен туыс екенін қалай білеміз? Олардың бойы, салмағы, көз түсі, шашы, мұрны, аузы, сөйлеу үлгісі, әлеуметтік немесе саяси көзқарастары, мінез-құлқы, дене бітімі, тегі сияқты ұқсас белгілерін көреміз. Егер жеткілікті ұқсастықтарды байқасақ, біз «отбасылық ұқсастық» бар дейміз. Бұл әрқашан саналы процесс емес екенін атап өту маңызды – көбінесе біз белгілі бір шегіне жеткенше әртүрлі ұқсастықтарды тізімдемейміз, жай ғана интуитивті түрде ұқсастықтарды көреміз. Витгенштейн тілге де осы принцип қатысты дейді. Біздің барлығымызға ойын болып табылатын және ойын емес нәрселер жеткілікті түрде таныс, сондықтан жаңа іс-әрекеттерді ойын ретінде немесе ойын емес ретінде жіктеуге болады. Бұл бізді Витгенштейннің тікелей емес қарым-қатынасқа және ой эксперименттеріне сенуіне қайтарады. Кейбір философиялық шатасулар отбасылық ұқсастықтарды көре алмауымыздан туындайды. Біз тілдің қолданатын тұманды және интуитивті ережелерін түсінуде қателік жасадық, соның салдарынан өзімізді философиялық түйіндерге байладық. Оның пікірінше, осы түйіндерді шешу үшін белгілі бір ұстанымның кемшіліктерін көрсететін қарапайым дедуктивті аргументтер жеткіліксіз. Керісінше, Витгенштейннің басты мақсаты – бізді философиялық проблемалардан аулақ ұстап, отбасылық ұқсастықтарды көруге қабілеттілігімізді түсінуге көмектесу.
Ережелер мен ережелерді орындау
Витгенштейннің ережелер мен ережелерді орындау туралы талқылауы § 138-ден § 242-ге дейін жалғасады. Витгенштейн ережелерді талқылауды бір адамның екіншісіне «белгілі бір құралым ережесіне сәйкес белгілер тізбесін жазуға» бұйрық беру мысалымен бастайды. Белгілер тізбесі табиғи сандардан тұрады. Витгенштейн нұсқаулар бойынша сандарды көшіру және сандар тізбесінің құрылымын түсіну арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Витгенштейннің егжей-тегжейлі қарастыратын ойындардың жалпы сипаттамаларының бірі – олардың ережелерді орындауында. Ережелер нақты анықталатын класс емес, отбасы сияқты болып табылады. Осының салдарынан, ережеге сәйкес келу дегеніміз не екенін толыққанды анықтау мүмкін емес. Шындығында, ол кез келген әрекеттің бағытын белгілі бір ережеге сәйкес етіп көрсетуге болады, демек ереже әрекетті түсіндіру үшін қолданыла алмайды. Керісінше, адам ережеге сәйкес келе ме, жоқ па, бұл оның іс-әрекеттері өзі қатысқан өмір салтындағы күтулерге сәйкес келе ме екенін қарастыру арқылы шешіледі. Ережеге сәйкес әрекет ету – әлеуметтік қызмет. Саул Крипке Витгенштейннің ережелерге қатысты пікірлерін терең зерттейді. Крипке үшін Витгенштейннің ережелерді талқылауы «философиялық күмәнділіктің жаңа түрі ретінде қарастырылуы мүмкін». Ол Витгенштейн туралы талқылауды Витгенштейннің күмәнді парадокс деп сипаттаған сөздерін келтіруден бастайды: «Бұл біздің парадоксымыз: ешқандай әрекет ережемен анықталмайды, себебі әрекеттің кез келген бағытын ережеге сәйкес етуге болады. Жауап: егер барлық нәрсені ережеге сәйкес етуге болады, онда онымен қайшылықты етуге де болады. Олай болса, мұнда келісім де, қақтығыс та болмайды». Крипке Витгенштейннің ережелерді талқылауының салдары – ешбір адам өзі қолданатын тілмен бірдеңге мағына бере алмайды немесе ережеге дұрыс орындауға (немесе орындамауға) мүмкіндігі жоқ деген қорытындыға келеді.
Жеке тіл
Витгенштейн сонымен қатар мазмұны жеке болып табылатын, пайдаланушыға ғана белгілі нәрселер туралы сөйлейтін тілдің мүмкіндігін қарастырады. Көбінесе мысал ретінде адамның сезімдері мен басқа да субъективті тәжірибелерін атау тілі келтіріледі, онда терминнің мағынасын жеке адам ғана анықтайды. Мысалы, адам белгілі бір сезімді бірде-бірде «S» деп атайды және осы сөзді сол сезімді білдіру үшін қолдануға ниеттенді. Витгенштейн мұндай тілді жеке тіл деп атайды. Витгенштейн осы тақырыпқа қатысты бірнеше тұжырым ұсынады. Оның бірі – адамның белгілі бір психикалық күйде екенін білу туралы сөйлеудің мәні жоқ. Мысалы, басқалар менің ауыруымды байқаса, ал мен өзім ғана ауырамын; демек, адам өзінің ауыруын білмейді, ол жай ғана ауырады. Витгенштейн үшін бұл грамматикалық мәселе, «ауырсыну» сөзін қолданатын тілдік ойынның бір бөлігі. Витгенштейн жеке тіл ұғымының дұрыс еместігін дәлелдесе де, мәтіннің ұсынылу жобына байланысты аргументтің нақты мәні даулы. Біріншіден, ол жеке тілдің тіл емес екенін айтады. Бұл тұжырым оның кейінгі еңбектеріндегі басқа да тақырыптармен, әсіресе «мағына» туралы зерттеулерімен тығыз байланысты. Витгенштейн үшін «мағына» деп атауға болатын бір ғана, тұтас «үлгі» немесе «объект» жоқ. Керісінше, мұндай нәрселердің бар екендігі туралы болжам көптеген философиялық шатасулардың себебі болып табылады. Мағына – өмірімізге тоқылған күрделі құбылыс. Витгенштейннің тұжырымына ең жақын алғашқы жақындау – мағына әлеуметтік оқиға; мағына тіл қолданушылар арасында пайда болады. Осыған байланысты, басқа тіл қолданушылары болмаған жағдайда, мағынасы бар сөздері бар жеке тіл туралы сөйлеудің мәні жоқ. Витгенштейн жеке тілдің сөздерін қолдану мүмкін емес екенін де айтады. Ол оқырманды белгілі бір сезімге ие болған сайын күнделігіне «S» белгісін қоюға шешім қабылдаған жағдайды қарастыруға шақырады. Витгенштейн мұндай жағдайда «S»-ті қолданудың дұрыстығын тексеруге ешқандай критерийлер жоқ екенін көрсетеді. Мысалы, «S»-ті қолдану сезімдердің тізімін ойша қарастыруды, «S»-ті дұрыс байланыстырғанын тексеруді білдіруі мүмкін; бірақ бұл жағдайда ақыл-ой тізімінің дұрыстығы қалай тексеріледі? Витгенштейннің айтуынша, бұл «біреудің таңертеңгі газеттің бірнеше данасын сатып алып, онда жазылғандардың шындық екеніне көз жеткізуі сияқты». Бұл аргументтің кең таралған түсіндірмесі – адамның қазіргі психикалық күйіне тікелей немесе ерекше құқыққа ие болғанымен, бұрынғы психикалық күйлерін анықтау үшін қатесіз құқыққа ие емес. Яғни, «S» символын белгілі бір психикалық күйге дұрыс қолданғанын тексерудің жалғыз жолы – өзіне сұрақ қою және қазіргі сезімнің бұрын «S»-пен байланысты сезімге ұқсас екенін анықтау. Ал қазіргі психикалық күйді анықтау қатесіз болуы мүмкін, бірақ дұрыс есте сақтау қатесіз емес. Демек, тілді қолдану үшін оның белгілі бір қоғамдық сәйкестік критерийлері болуы керек. Витгенштейннің пікірінше, көбінесе терең философиялық проблема ретінде қарастырылатын нәрсе жоғалып, ақырында философтардың осындай проблемалар мен сұрақтарды формулирлеу үшін қолданатын сөздердің мәні туралы шатасу ретінде көрінеді. Осылай ғана «жеке тіл» сияқты нәрсе туралы сөйлесу қызықты болады, яғни «проблеманың» қалай түсініспеушіліктен туындайтынын көру пайдалы. Қорыта айтқанда: Витгенштейн егер бір нәрсе тіл болса, ол (логикалық) жеке бола алмайды деп мәлімдейді; егер бір нәрсе жеке болса, ол тіл емес (және бола алмайды).
Витгенштейннің қоңызы
Витгенштейн жеке тілдің мүмкіндігіне қарсы тағы бір аргумент ретінде қоңызды қорапшадағы ой экспериментін келтіреді. Ол оқырманнан әр адамның қорабы бар екенін және оның ішіндегі нәрсеге барлығы "қоңыз" деген сөзбен аталатынын көзге елестетуді сұрайды. Сонымен қатар, ешкім басқаның қорабының ішіне қара алмайды, ал әрқайсысы өз қорабын қарап ғана "қоңыздың" не екенін біледі деп мәлімдейді. Витгенштейн мұндай жағдайда "қоңыз" сөзі бір нәрсенің атауы бола алмайды дейді, себебі әр адамның қорабында мүлдем басқа нәрсе (немесе ештеңе де жоқ) бар деген болжам сөздің мағынасын өзгертпейді; жеке объекті ретінде қоңыз "маңызсыз болып қалады". Бұл, ең алдымен, оның жеке тілдерге қатысты қорытындыларынан туындайды: сол сияқты, жеке психикалық күйді (мысалы, ауырсыну сезімін) анықтау үшін қоғамдық критерийлер болмаса, оны толыққанды талқылау мүмкін емес. Витгенштейннің пікірінше, сананың (немесе кез келген басқа субъективті психикалық күйдің) сыртқы әлеммен байланысы жоқ деп тұжырымдайтындар жаңылысады. Витгенштейн ойға келтіруге болатын аргументтер деп аталатын нәрселерді тікелей сынға алады: "Тас санаға ие болуы мүмкін бе? Егер біреу мұны елестете алса, неге мұндай қиялдың бізге қызығушылық тудырмауы керек?" Ол келесі жауапты да қарастырып, қабылдамайды: "Егер мен біреудің ауырып жатқанын ойласам, онда ол менде жиі болатын сезімге ұқсас деп ойлаймын". Бұл бізді одан әрі апармайды. Бұл мысалда: "Сіз әрине «Бұл жерде сағат бес» дегеннің мағынасын білесіз, демек «Күнде сағат бес» дегенді де білесіз. Бұл дегеніміз, сағат бес болғанда ондағы жағдай мұндағыдай болады" деуге ұқсайды. Сәйкестік арқылы түсіндіру осы жағдайда жұмыс істемейді. Осылайша, Витгенштейннің пікірінше, психикалық күйлер субъектінің ортасымен, әсіресе тілдік ортасымен және ойлау немесе елестету қабілетімен тығыз байланысты. Керісінше пікір білдіретін аргументтер қате.
"But if I suppose that someone is in pain, then I am simply supposing that he has just the same as I have so often had." — That gets us no further. It is as if I were to say: "You surely know what 'It is 5 o'clock here' means; so you also know what 'It's 5 o'clock on the sun' means. It means simply that it is just the same there as it is here when it is 5 o'clock." — The explanation by means of identity does not work here. Thus, according to Wittgenstein, mental states are intimately connected to a subject's environment, especially their linguistic environment, and conceivability or imaginability. Arguments that claim otherwise are misguided.
Осыны көру және
Витгенштейн екі мәнді сөйлемдерден өзге, екі түрлі жолмен көруге және түсінуге болатын бейнелерді талқылады. Көбінесе адам бір нәрсені тікелей көреді, мысалы, ол қоян екенін. Бірақ, кейде адам нақты бір ерекшелігіне назар аударып, оны бір нәрсе ретінде көреді. Витгенштейн мысалға "қаз-қоян" бейнесін келтіреді, оны қаз немесе қоян ретінде көруге болады. Егер адам қаз-қоянға қарап қоянды көрсе, ол суретті қоян деп түсіндірмейді, керісінше, не көргенін айтады. Ол суретті жай ғана қоян ретінде көреді. Ал егер біріншіде қаз, сосын қоян ретінде көрсе не болады? "Зерттеулердегі" философиялық тұжырымдар көрсеткендей, Витгенштейн мұнда нақты пікір білдірмейді. Дегенмен, ол сыртқы әлем өзгермей тұрып, тек "ішкі" когнитивтік өзгерістер бола алмайтынына сенімді.