Кіріспе

Хайдарабад мемлекетінің тарихи монархы – Хайдарабад низамы. Низам – Хайдарабад мемлекетінің (Үндістанның Телангана штаты, Махараштра штатының Маратхавада аймағы және Карнатака штатының Кальяна Карнатака аймағының бөлігі) билеушісінің атағы еді. Низам – Низам-ул-Мұлк (نظام الملک) сөзінің қысқартылған түрі, ол «Мемлекеттің әкімшісі» деген мағынаны білдіреді. Бұл атақ Мұғал императоры Фаррухсиярдың Деканның вице-падишасы етіп тағайындаған кезде Асаф Жах I-ге берілген. Асаф Жах I Деканның Мұғал вице-падишасы (наиб) болғанмен қатар, 1724 жылға дейін Мұғал империясының басты кеңесшісі болды. Ол 1724 жылы Хайдарабадтың тәуелсіз монархиясын құрып, «Хайдарабад низамы» атағын қабылдады. Асаф-Жахи әулетін Мир Камар әд-Дин Сиддики (Асаф Жах I) құрды, ол 1713 жылдан 1721 жылға дейін Мұғал империясы тұсында Декан сұлтандықтарының наибі қызметін атқарды. 1707 жылы Әуренгзеб қайтыс болғаннан кейін ол аймақты уақыт-уақыт басқарды. 1724 жылы Мұғал билігі әлсіреген кезде Асаф Жах іс жүзінде тәуелсіз болды, бірақ кейін бірқатар әскери жеңілістерден кейін мемлекет Маратха конфедерациясына тәуелді болды. Кейін Низам, Маратха-Низам соғысында британдықтармен одақтасып, Маратхаларды жеңіп, британдықтардың қолдауымен Пешвалардың орнына келді. Ағылшын Шығыс Индия компаниясы Үндістан субконтинентінде басымдыққа ие болғаннан кейін, Низамдарға өздерінің княжелік мемлекеттерін клиенттік патшалар ретінде басқаруға рұхсат берді. Низамдар Хайдарабад мемлекетінің ішкі билігін 1948 жылдың 17 қыркүйегіне дейін сақтап келді, содан кейін Хайдарабад жаңа Үндістан Одағына қосылды. Асаф-Жахи әулетінің ресми түрде танылған жеті билеушісі болды, бірақ бірінші Низам билегеннен кейін 13 жылдық тұрақсыз кезең болды, сол кезде оның екі ұлы – Насыр Жұң мен Салабат Жұң, сондай-ақ немересі Мұзафур Жұң билік жүргізді. Олар ешқашан ресми түрде билеушілер деп танылмады. Жетінші және соңғы Низам Мир Осман Әли Хан 1948 жылы «Поло» операциясы кезінде Үндістанның Хайдарабад мемлекетін басып алуы нәтижесінде биліктен құлады. Бүгінде бұл атақты оның шөбересі және мұрагері Азмет Жах иеленеді.

Этимология

Низам атауы парсы тіліндегі نظام /nɪˈzɑːm/ сөзінен келген, ол өзі араб тіліндегі niẓām сөзінен туындаған, яғни "рет" немесе "ұйымдастыру" мағынасын білдіреді және әдетте жоғары дәрежелі мемлекеттік шенеуніктерге берілетін.

Ұрпағы

Сер Ропер Летбридждің "Үндістанның алтын кітабында" (1893) жазғандай, Низамдар Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ізбасары, Бірінші халифа Әбу Бәкірден тікелей тараған. Үндістандағы Низам әулеті Самарқандық парсы Әбит ханнан бастау алады, оның әулеті Иранның Сухраварда қаласындағы суфи ғалымы Шиһаб әд-Дин Сухравардиге (1154–91) дейін жетеді. 1650 жылдардың басында хаж сапарында болған Әбит хан Деккан аймағында тоқтады, онда сол кезде Декканның әкімі болған жас ханзада Аурангзеб оны қамқорлыққа алды. Әбит хан 1657–58 жылдардағы мұрагерлік соғыстарында Аурангзебке қызмет ету үшін қайта оралды. Аурангзеб таққа отырғаннан кейін Әбит ханға жомарт сыйлықтар берілді және ол ханның ең жақын ақсүйектерінің біріне айналды. Оның ұлы Ғази Уддин хан бұрынғы императорлық Ұлы визир (премьер-министр) Са'дулла ханның қызы Сафия Ханумға үйленді. Низам әулетінің негізін қалаушы Мир Қамаруддин хан осы одақтан дүниеге келді, осылайша ол Моғол сарайының екі беделді әулетінен тараған. Ғази Уддин хан Аурангзебтің генералдарының біріне дейін өсіп, 1686 жылы Оңтүстік Үндістанның Бижапур және Голконда сұлтандықтарын жаулап алуда маңызды рөл атқарды. Ол ханзада Акбардың және ханзада Муаззамның бүліктерін басуға да белсенді қатысты. Аурангзебтің қайтысынан кейін және мұрагерлік соғыс кезінде Қамаруддин мен оның әкесі бейтараптық саясатын ұстанды, осылайша жеңіліс табатын тарапқа ілігісіп қалу қаупінен құтылды. Олар Баһадүр Шах I (1707–12) және Жәһандар Шаһ (1712–13) билік еткен жылдары Моғол сарайында маңызды рөл атқармады. Олардың ізбасары Фаррухсияр (1713–19) 1713 жылы Қамаруддинді Декканның губернаторы етіп тағайындап, оған Низам-ұл-Мүлк атағын берді. Алайда, екі жылдан кейін ол губернаторлық қызметінен алынып, Қамаруддин Морадабадтағы өз иелігіне қайтып кетті. Келесі император Мұхаммед Шах (1719–48) тұсында Қамаруддин 1721 жылы екінші рет Декканның губернаторы болып тағайындалды. Келесі жылы, Моғол сарайындағы ықпалды тұлға, оның інісі Мұхаммед Әмин ханның қайтысынан кейін, Қамаруддин Деліге оралды және уәзир (премьер-министр) болып тағайындалды. Тарихшы Фарукидің сөзіне сәйкес, оның премьер-министрлік қызметі қарсыластарының арасындағы іріткілер мен Декканда оған қарсы ұйымдастырылған бүліктердің салдарынан әлсіреді. 1724 жылы Низам өзінің бекінісін қайтару үшін Декканға оралды, осы процесте жартылай тәуелсіз билеушіге айналды.

Династияның соңы

1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Хайдарабад низамы Үндістан доминионына да, Пәкістан доминионына да қосылмауды шешті. Кейіннен ол Хайдарабадты үшінші доминион ретінде тәуелсіз мемлекет деп жариялады, Ұлыбритания Достастығында тәуелсіз монархия құруға тырысты, король Георг VI-ді мемлекет басшысы ретінде бөлісуді ұсынды (кейіннен Достастық мүшелері корольді мемлекет басшысы ретінде бөлісуге міндетті болды). Бұл идеяны Үндістан үкіметі ғана емес, сонымен қатар ұйымның басшысы, тәуелсіздік алғанға дейін Үндістанның соңғы императоры және ең бастысы, Үндістанның сол кездегі монархы болған Георг VI де қабылдамады. Үндістанның низамды Үндістанға қосылуға көндіру әрекеттері сәтсіз аяқталды және Разакарлардың (Хайдарабадты Пәкістанға қосылуын қалаған) индус халқына жасаған кең ауқымды зұлсалыстарынан кейін Үндістан үкіметі «Поло» операциясы деп аталатын әскери операцияны бастады. 1948 жылдың 13 қыркүйегінде Үндістан армиясы Хайдарабадқа басып кірді және оның жақсы дайындықтан өтпеген әскерлерін жеңді. Низам 1948 жылдың 17 қыркүйегінде жеңіліске ұшырады; сол күні ол мемлекеттік радио арқылы хабар таратты. Низам жаңа Үндістан Одағына қосылуға мәжбүр болды. 1948 жылдың 17 қыркүйегінде оның тақтан бас тартуы әулеттің амбицияларына нүкте қойды. Дегенмен, ол тәуелсіздік алғаннан кейін халықтың дауысына сәйкес Раджпрамхук лауазымын иеленді. Ол 1967 жылдың 24 ақпанында қайтыс болды. Барлық низамдар Хайдарабадтағы Чарминар маңындағы Мекке мешітіндегі патшалық қабірлерге жерленген, соңғы низам ғана анасының қасында, Король Коти сарайына қарап тұрған Джуди мешітінің зиратына жерленуді өтінді.

Мемлекеттік байлық

Низамдар билігі кезінде Хайдарабад Голконда кен орындарының арқасында зор байлыққа ие болды, бұл сол кездегі әлемдік нарықтағы алмастардың жалғыз көзі болатын (Оңтүстік Африка кен орындарынан басқа), осылайша 7-ші Низамды әлемдегі ең бай адам етті. Осман Әли хан, Асаф Жах VII және оның отбасы, соның ішінде Салар Жунг I, Наваб Сарвар Уль Мулк пен оның саяси кеңесшісі Аға Мирза Байғабадурдан білім алды. Бұл мемлекет Асаф-Джахи әулеті билеген Декан аймағында орналасқан еді. Низамдар екінші және үшінші Англо-Майсор соғыстары мен 1857 жылғы Үндістан көтерілісіндегі рөлдері үшін «Ұлыбритания үкіметінің адал одақтасы» деген құрметті атаққа ие болды. Низамдардың байлығының бір мысалы – Низамдардың зергерлік бұйымдары, бұрын Салар Джунг мұражайында көрсетілген, бірақ қазір Делидегі Үндістан резервтік банкінің сақтау қазынасында сақталатын халықаралық туристік орталық. 1948 жылы Хайдарабад штатының халқы шамамен 17 миллион (1.7 крор) адамды құрады және жылдық кірісі 90,029,000 фунт стерлингке бағаланды. Штаттың 1951 жылға дейін қолданылған Хайдарабади рупиясы деп аталатын жеке валютасы болды. Соңғы Низам Мир Осман Әли ханның байлық жинау жылдамдығы оны 1937 жылы әлемдегі ең бай адамдардың біріне айналдырды, сонымен қатар ол жомартсыздығымен де танымал болды. Forbes журналының 2008 жылғы «Барлық уақыттағы ең бай адамдар тізімі» бойынша, Низам Мир Осман Әли хан тарихтағы ең бай бесінші адам болып саналады, оның байлығы Forbes бағалауынша, сол кезден бергі АҚШ-тың ЖІӨ өсіміне және доллар мен үнді рупиясының қазіргі айырбас бағамына сәйкес 210.8 миллиард долларды құрайды. Олар Хайдарабадқа теміржол желісін – Низамның кепілдік берілген мемлекеттік теміржолын да сыйлады, ол түрлі салаларды құруға көмектесті. Басқа да маңызды орындарға Телангана жоғары соты, қалалық колледж, Халық саябағы (бұрынғы Баг е Аам), Юбилей залы, Асафия кітапханасы, Ассамблея ғимараты, Нилуфер ауруханасы, Османия өнер колледжі және Османия медициналық колледжі кіреді.

Маһабхарата жинағына арналған сыйлық

1932 жылы Пуна қаласындағы Бхандаркар шығыс зерттеу институтында "Махабхарата" кітабын басып шығару үшін қаржы қажет болды. 7-ші Низамға ресми өтініш жолданды, ол 11 жыл бойына жыл сайын 1000 рупиядан қаржы бөлді. Сонымен қатар, ол бүгінгі күні "Низамның қонақ үйі" деп аталатын қонақ үйдің салынуына 50 мың рупия көмектесті.

Индуистік ғибадатханаларға садақа

Низамдар Бхонгир маңындағы Ядагиригутта ғибадатханасына 82 825 рупий, ал Бадрахаламдағы Сита Рамачандрасуами ғибадатханасына 29 999 рупий сыйлады. 7-ші Низам жыл сайынғы грант ретінде Тирупати Баладжи ғибадатханасына 8000 рупий берді. Сонымен қатар, Хайдарабадтың ескі қаласында орналасқан Ситарамбағ ғибадатханасын қайта құруға 50 000 рупий жұмсалды.

Отбасылық ағашы

I. Асаф Жах I, Яминус Сұлтандығы, Рукнус Сұлтандығы, Джумлат-ул-Мулк, Мадар-ул-Махам, Низам-ул-Мулк, Низам-уд-Даула, Хан-и-Дауран, Наваб Мир Гази-уд-дин Сиддики, Хан Бахадур, Фатх-Джанг, Сипах Салар, Деканның Наваб Субедары, Хайдарабадтың 1-ші Низамы (1720 ж. тағайындалды) (20 тамыз 1671 – 1 маусым 1748). Император үкіметінің жетекші губернаторы және кеңесшісі. 1720 жылы 19 маусымда Хасанпурда императорлық күштерді жеңіп, өз тәуелсіз мемлекетін құрды. Императорлық фәрманмен оның иелігі расталды және 31 шілдеде таққа отырғызылды. 1722 жылы 8 ақпанда император Мұхаммед Шах оны Мұғал империясының вице-регенті етіп тағайындады, 1724 жылы 11 қазанда Берар провинциясын қорғады және 1724 жылы 7 желтоқсанда Хайдарабад қаласын өзінің жаңа астанасы етіп бекітті. II. Хумаюн Джах, Низам уд Даула, Наваб Мир Ахмад 'Али Сиддики, Хан Бахадур, Насыр Жанг, Деканның Наваб Субедары, Хайдарабадтың 2-ші Низамы (26 ақпан 1712 – Кадапа Навабынан қаза тапты, 16 желтоқсан 1750; билік еткен мерзімі: 1 маусым 1748 – 16 желтоқсан 1750). Сахибзади Хайр-ун-Ниса Бегум. Неке құрған: Наваб Талиб Мухиуддин Мутасауил Хан Бахадур, Музаффар Жанг: III. Наваб Хидаят Мухи уддин Саадулла Сиддики, Хан Бахадур, Музаффар Жанг, Деканның Наваб Субедары, Хайдарабадтың 3-ші Низамы (Курнул Навабымен қаза тапты, 13 ақпан 1751; билік еткен мерзімі: 16 желтоқсан 1750 – 13 ақпан 1751). IV. Әмір әл-Мамалик, Асаф-уд-Даула, Наваб Саид Мұхаммед Сиддики, Хан Бахадур, Заффар Жанг, Деканның Наваб Субадары, Хайдарабадтың 4-ші Низамы (1718 жылдың қарашасы – 1763 жылдың 16 қыркүйегі; билік еткен мерзімі: 13 ақпан 1751 – 8 шілде 1762). 1762 жылдың 8 шілдесінде кіші ағасы оны биліктен түсіріп, келесі жылы 44 жасында түрмеде өлтірді. V. Асаф Жах II, Низам-ул-Мұлк, Низам-уд-Даула, Наваб Мир Низам 'Али Сиддики, Хан Бахадур, Фатх Жанг, Сипах Салар, Деканның Наваб Субадары, Хайдарабадтың 5-ші Низамы (7 наурыз 1734 – 6 тамыз 1803; билік еткен мерзімі: 8 шілде 1762 – 6 тамыз 1803). VI. Асаф Жах III, Мұзаффар-ул Мамалук, Низам-ул Мүлк, Низам-уд Даула, Наваб Мир Акбар 'Али Сиддики, Хан Бахадур, Фулад Жанг, Хайдарабадтың 6-шы Низамы (11 қараша 1768 – 21 мамыр 1829; билік еткен мерзімі: 6 тамыз 1803 – 21 мамыр 1829). Низам атағын алған тұңғыш патша. VII. Рустам и Дауран, Аристои и Заман, Асаф Джа IV, Музаффар уль Мамалук, Низам уль Мулк, Низам уд Даула, Наваб Мир Фарханда 'Али Сиддики, Хан Бахадур [Гуфран Манзил], Сипах Салар, Фатх Жанг, Айн Вафдар Фидви и Сенлиена, Иктидар и Кишварситан Мұхаммед Акбар Шах Падшах и Гази, Хайдарабадтың 7-ші Низамы (25 сәуір 1794 – 16 мамыр 1857; билік еткен мерзімі: 21 мамыр 1829 – 16 мамыр 1857). VIII. Асаф Джах V, Низам-ул-Мұлк, Афзал-уд-Даула, Наваб Мир Тахният 'Али Сиддики, Хан Бахадур, Хайдарабадтың 8-ші Низамы, GCSI (11 қазан 1827 – 26 ақпан 1869; билік еткен мерзімі: 16 мамыр 1857 – 26 ақпан 1869). Британдықтардың ықпалына түскен тұңғыш патша. IX. Рустам и Дауран, Арусту и Заман, Уол Мамалук, Асаф Джа VI, Музаффар-ул Мамалук, Низам-ул Мулк, Низам-уд Даула, Наваб Мир Махбуб 'Али Сиддики, Хан Бахадур, Сипах Салар, Фатх Жанг, Хайдарабадтың 6-шы Низамы, ГКБ, ГКМ (17 тамыз 1866 – 31 тамыз 1911; билік еткен мерзімі: 26 ақпан 1869 – 31 тамыз 1911). 1869 жылдың 26 ақпанында әкесінен мұрагерлікке өтті, 1884 жылдың 5 ақпанына дейін регенттікпен билік жүргізді, содан кейін Үндістанның вице-королі толық билік беру рәсімін өткізді. X. Рустам и Дауран, Арусту и Заман, Уол Мамалук, Асаф Джах VII, Музаффар-ул Мамалук, Низам-ул Мулк, Низам-уд Даула, Наваб Мир Осман 'Али Сиддики, Хан Бахадур, Сипах Салар, Фатх Жанг, Британ үкіметінің адал одақтасы, Хайдарабад пен Берардың 10-шы Низамы, GCSI, GBE, Корольдік Викториялық тізбек, МП (6 сәуір 1886 – 24 қаңтар 1967; билік еткен мерзімі: 31 тамыз 1911 – 26 қаңтар 1950). 1918 жылдың 1 қаңтарында Ұлы Ұлылық дәрежесін, 1918 жылдың 24 қаңтарында Британ үкіметінің адал одақтасы атағын және 1936 жылдың 13 қарашасында Хайдарабад пен Берар Низамы атағын алды. Билік басындағы Низамдардың соңғысы; 1948 жылдың 19 қыркүйегіне дейін билікке келгеннен бастап, мемлекет ресми түрде Одаққа қосылғанға дейін билік жүргізді. Содан кейін 1949 жылдың 23 қарашасына дейін жартылай басқарушы және жартылай автономды мәртебесін сақтады, ол жаңа Үндістан үкіметі мен Конституциясының басымдығын қабылдап, Одаққа қосылды. 1950 жылдың 26 қаңтарында Конституцияның ресми жариялануы кезінде Асаф Джахидің 230 жылдық билігін аяқтаған өзінің егемендігін ресми түрде жоғалтты. 1950 жылдың 26 қаңтарынан 1956 жылдың 31 қазанына дейін Хайдарабад штатының раджпрамхухы болып қызмет етті. 1950 жылдың 26 қаңтарынан өліміне дейін титулярлық монарх болды. Азам Джах, Берар ханзадасы, GCIE, GBE (21 ақпан 1907 – 9 қазан 1970). Берар ханзадасы атағын алды (13 қараша 1936 ж.). 1967 жылы тұңғыш ұлының игілігіне мұрагерлік жолынан бас тартты. XI. Рустам и Дауран, Арусту и Заман, Уол Мамалук, Асаф Джа VIII, Музаффар-ул Мамалук, Низам-ул Мулк, Низам-уд Даула, Наваб Мир Баракат 'Али Сиддики, Хан Бахадур, Сипах Салар, Фатх Жанг, Хайдарабад пен Берардың 11-ші Низамы (6 қазан 1933 – 15 қаңтар 2023; 11-ші Низам: 24 қаңтар 1967 – 28 желтоқсан 1971; содан бері династиялық басшы және талапкер). Азмет Джах, Наваб Мир Мұхаммед Азмат 'Али Сиддики, Хан Бахадур (23 маусым 1960 ж.т., 2002 ж. Берар ханзадасы және мұрагерлікке тағайындалды).

Низамдардың қыздары дәстүрлі түрде Пайгах әулетінің жас жігіттеріне үйлендірілген. Бұл әулет Исламның сүнни бағытына жатады. *Көптеген тарихшылар талапкер деп санайды; билік ету кезеңдерінде дәстүрлі билік құқықтарын жүзеге асырмады.*

Низамдар есімін алған және құрған жерлер мен заттар

Низамның есімімен аталған орындар мен заттарға Телангана штатындағы Низамабад қаласы және ауданы; Жамья Низамия университеті, Низам колледжі; Низам мұражайы; Низамның кепілдік берілген мемлекеттік темір жолы; Низамның медициналық ғылымдар институты; Низамдардың әшекейлері; Низам алмасы; Низам сағары, HMAS Nizam, Низамия обсерваториясы; Низам клубы; Хайдарабад Низамының әйелдер алқасы; Низамның әскерлік бөлімі; Низам қақпасы; Низам сарайы; Низамия бас мемлекеттік ауруханасы; және Низамның қайырымдылық қоры.