Таино мифологиясындағы өнімділік руы – Юкаху

Кіріспе

Таино мифологиясындағы еркек құнарлылық рухы

Юкаху (Yucáhuguama Bagua Maórocoti, Yukajú, Yocajú, Yokahu немесе Yukiyú) – таино мифологиясындағы еркек құнарлылық рухы. Ол Колумбияға дейінгі таино халқының жоғарғы құдайы немесе земиі болған, ал оның анасы Атабей оның әйелдік серігі еді.

Мифология

Юкаху – тайно халқының ең басты құдайы. "Олар оны Юкаху Багуа Маорокоти деп атайды" – бұл Фрай Рамон Паненің "Индейлердің ежелгі нәрселері туралы есептерінен" алынған земи туралы ең алғашқы айғақ. Тайно халқында жазу тілі болмағандықтан, бұл есім испан миссионерлері Рамон Пане мен Бартоломе де лас Касас жазғандай, фонетикалық түрде берілген. Үш атаудың Ұлы Рухтың эпитеттерін білдіретіні айтылады. Юкаху – рух немесе кассаваның сыйлаушысы. Багуа – "теңіздің" өзі және "теңіздің иесі" деген мағынаны білдіреді. Маорокоти оның еркек араласусыз туғанын көрсетеді. Кейін ол "Эль Гиганте Дормидо" немесе "Ұйықтаған алып" деп те белгілі болды. Тайно халқында жақсы дамыған жаратылыс мифі болған, ол көбінесе ауызша дәстүр арқылы берілген. Бұл миф бойынша, бастапқыда тек Атабей болған, ол көктерді жаратқан. Бірақ, әлі де бос кеңістік болған, онда ештеңе болмаған. Көктер белсенді болмаған, ал кез келген әрекет мағынасыз болған. Жер және басқа ғарыштық тізілімдер шөлейтте жатқан. Қараңғылыққа тонып тұрса да, Атабей бұл ғаламның толық емес екенін байқамаған. Соңында ол екі жаңа құдай – Юкаху мен Гуакарды, сиқыр мен материалдық емес элементтерден жасауға шешім қабылдаған. Атабей енді өзінің жаратылысын аяқтап, оны ұлдарына тапсырған. Юкаху жаратылыс құдайы ретінде, әмбебап сәулетшіге айналып, анасының құрметіне ие болған. Көктердегі тұрағынан ол жерді қарап, оны ұйқысынан оятқан. Осы процестің бір бөлігі ретінде үңгірден екі жаңа құдай пайда болған – Бойнаэль мен Мароя, олар күн мен айды басқарып, жаңа әлемді күндіз-түні жарықпен қамтамасыз етуге міндеттенген. Енді жерді қараңғылық баспайды. Юкаху өз жұмысына қанағаттанған, бірақ қызғанышпен Гуакар аспанға жасырынған, оны енді ешкім көрмеген. Кейін, Юкаху шаршап, жерді аралап жүріп, төрт асыл тасқа тапқан, оларды алып, аспан жұлдыздарына айналдырған. Олар ғаламға таралып, құдайларды басқаратын болған. Одан кейін ол жануарларды жаратқан, оларға мекен-жай беріп, қалай өмір сүруді үйреткен. Юкаху бір аянға ие болған, оның жаратылысын бірдеңе толықтыру керек деп сенген. Жаңа тұлғаның жануар да, құдай да емес екеніне көз жеткізген ол бұл туралы терең ойланған. Содан кейін Юкаху аспанда жарық ашып, одан алғашқы адамды шығарған, оған жан сыйлап, Локуо деп атаған. Бұл адам жерді қуанышпен аралап, құдайға жаратылысы үшін ризашылық білдіретін болған. Ақыры, өзінің жаратылысына қанағаттанған Юкаху әлемді адамзатқа тапсырды, тепе-теңдікке қол жеткізілді деп сезінген. Юкаху ауыл шаруашылығының құдайы ретінде танымал болған, сондай-ақ бейбітшілік пен тыныштықтың земисі, ол жақсылықты білдірген. Бұл Гуабансекс (көбінесе, бірақ қате түрде, Джуракан деп аталады) құдайымен қарама-қайшы болған, оның қатыгез табиғаты хаос тудыру үшін басқа земилерді көндіруге жауапты деп саналған және ол көбірек агрессивті карибтермен байланысты болған. Юкахудың троны Эль-Юнке шыңында, тропикалық Эль-Юнке ұлттық орман қорығындағы ең үлкен тауда орналасқан, ол грек құдайларының Олимп тауында болғандай өмір сүрген деп есептелген. Тайно халқы таудың жоғарғы бөлігін "юке" немесе "Ақ жерлер" деп атаған. Бұл тау тізбегі дауылдың желін бұрып, аралдың төменгі бөлігіне зиян келтірмейді. Мұны байқаған жергілікті тұрғындар Юкахудың Гуабансекс пен оның әскерімен өз табынушыларының қауіпсіздігі үшін күресіп жатыр деп түсіндірген. Пуэрто-Риконың солтүстік тауларында орналасқан Эль-Юнке орналасқан аймақ бастапқыда "Юкию" деп аталған, бұл атау құдаймен байланысты болған. Испан отарлауынан кейін ол испаншаланған Лукильо атауымен белгілі болған, бұл атау бүгінге дейін қолданылуда.

Yúcahu was the supreme deity of the Taíno people. "They call him Yúcahu Bagua Maórocoti" is the earliest mention of the zemí taken from the first page of Fray Ramón Pané's Account of the Antiquities of the Indians. As the Taíno did not possess a written language, the name is the phonetic spelling as recorded by the Spanish missionaries, Ramón Pané, and Bartolomé de las Casas. The three names are thought to represent the Great Spirit's epithets. Yúcahu means spirit or giver of cassava. Bagua has been interpreted as meaning both "the sea" itself and "master of the sea." The name Maórocoti implies that he was conceived without male intervention. He was also later known as "El Gigante Dormido", or "Sleeping Giant". The Taíno had a well developed creation myth, which was mostly passed down via oral tradition. According to this account, in the beginning there was only Atabey, who created the heavens. However, there was still a void, where nothingness prevailed. The heavens were inactive and any action was meaningless. Earth and the other cosmic entities laid barren. Despite being dominated by darkness, Atabey herself failed to notice that this universe was incomplete. Eventually she decided to create two new deities, Yucáhu and Guacar, from magic and intangible elements. Atabey now felt confident that her creation could be completed and left it in charge of her sons. Yucáhu took over as a creation deity, becoming a universal architect and gathering the favour of his mother. From his dwelling in the heavens, he contemplated and awoke the Earth from its slumber. As part of this process, two new deities emerged from a cave. Boinael and Maroya, controlling the sun and moon respectively, which were tasked with illuminating the new world day and night. No longer would the Earth be shrouded by darkness. Yucáhu was satisfied with his work, but in a fit of jealousy Guacar hid within the heavens, never to be seen again. Now bored, Yucáhu roamed and noticed four gemstones that lied in the ground, which he took and converted into the celestial star beings, who reproduced and spread throughout the universe, where they guide the deities. He followed this by creating animals, granting them dwellings and teaching them how to live. Yucáhu then had a revelation, believing that something else should complete his creation. Convinced that the new entity should be neither animal nor deity, he pondered this profoundly. Yucáhu then opened a rift in the heavens from which emerged the first man, whom he granted a soul and named Locuo. This man would roam the Earth endlessly filled by joy and thanking the deity for his creation. Finally satisfied with his creation, Yucáhu left the world in the hands of humanity, feeling that balance had been reached. Yúcahu became known as the deity of agriculture, as well as the zemi of peace and tranquility, he represented goodness. This was contrasted greatly by the goddess Guabancex (more commonly, but erroneously, known as Juracán) whose fierce nature was regarded as responsible for persuading other zemis in order to bring forth chaos and who was associated with the more aggressive Caribs. Yúcahu was believed to have a throne in El Yunque peak, the largest mountain found in the tropical El Yunque National Forest reserve, where he resided in the same manner that the Greek gods did in Mount Olympus. The Taíno referred to the peak as yuké, or "The White Lands", in reference to the thick cloud shroud that always surrounds it. This mountain range diverts the wind of hurricanes, minimizing the damage that the storms do to the lower parts of the island. Noticing this, the natives interpreted this as Yúcahu confronting Guabancex and her cohorts over the safety of his worshipers. Located in the northern mountains of Puerto Rico, the region where El Yunke is located was originally known as "Yukiyu", a name that became associated with the deity. Following the Spanish colonization, it became known under the Hispanized variant of Luquillo, a name that remains in use.

Діни

Дәстүрлі тайно дінінің өзгерулері бірқатар неотайно топтары тарапынан қолданылады, олардың құдайлар қатарында Юкаху бар.

Мәдениет

Басқа мифологиялар сияқты, таино діні мен жақсылық/жамандық (осы жағдайда Юкаху/Журакан) екіұштылығы комикс кітаптарына бейімделген, әсіресе Эдгардо Миранда Родригестің "Ла Боринькена" туындысында үстіміздік күштердің бастауы ретінде орталық рөл атқарады. 2017 жылғы Атлантика мұхитындағы дауыл маусымында Ирма және Мария дауылдары Пуэрто-Рикоға жақындаған кезде, Юкахудың жаңартылған моделін бейнелейтін көркем суреттер (орманның өсімдіктерінен құралған адам тәрізді бейнесімен ерекшеленетін Эль Юнкеге жатқан саналы тұлға ретінде) халықтың көңіл-күйін көтеру мақсатымен әлеуметтік желілерде кеңінен тарады.