Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Славян халықтық мерекесі
Slavic folk holiday
Дзяды ("әжелер, үлкен әкелер", кейде Аталар күні деп аударылады) – славян халық фольклорында ата-бабалар рухтарын және оларға арналған христиандыққа дейінгі рәсімдер, ғұрыптар мен әдет-дағдылар жиынтығын білдіреді. Бұл рәсімдердің мәні – "тірілердің өлілермен араласуы", атап айтқанда, ата-бабалардың рухтарымен байланыс орнату, олардың өмір сүрген кезінен бастап қайта оралып келуі. Рәсімдердің мақсаты – көбейту саласында қамқоршылар саналған қайтыс болғандардың қанағаттануын қамтамасыз ету болды. "Дзяды" атауы негізінен Польша, Беларусь, Полесье, Ресей және Украина диалектілерінде (кейде шекаралық аймақтарда, мысалы, Подляхия, Смоленск облысы, Аукштайтия) қолданылған, бірақ басқа да атаулармен (поминки, провод, радоница, задушки) славяндар мен балтық халықтарының арасында, сондай-ақ көптеген еуропалық және тіпті еуропалық емес мәдениеттерде ұқсас рәсімдер кездесетін.
Dziady ( "grandfathers, eldfathers", sometimes translated as Forefathers' Eve) is a term in Slavic folklore for the spirits of the ancestors and a collection of pre Christian rites, rituals and customs that were dedicated to them. The essence of these rituals was the "communion of the living with the dead", namely, the establishment of relationships with the souls of the ancestors, periodically returning to their headquarters from the times of their lives. The aim of the ritual activities was to win the favor of the deceased, who were considered to be caretakers in the sphere of fertility. The name "dziady" was used in particular dialects mainly in Poland, Belarus, Polesia, Russia, and Ukraine (sometimes also in border areas, e. g. Podlachia, Smoleńsk Oblast, Aukštaitija), but under different other names (pomynky, przewody, radonitsa, zaduszki) there were very similar ritual practices, common among Slavs and Balts, and also in many European and even non European cultures.
Этимология
Өлгендердің ежелгі мейрамына байланысты ең көп таралған атау – "dziady". "Дзиад" сөзі протославян тіліндегі *dědъ (көпше түрі *dědi) сөзінен туындаған, ол негізінен "әкесінің әкесі, анасының әкесі", "отбасында құрметті мәртебесі бар қарт", "баба" және "қарт кісі" мағыналарын білдіреді. Екінші мағынасы – "рух, демон" (поляк тіліндегі dziadzi (сөйлемде қолданылатын сөз) "шайтан" деген мағынадағы diabli сөзінен эвфемизм ретінде қарастырылады, сондай-ақ кашуб тіліндегі dżôd "балаларды қорқытатын зұлым рух, үй рухы", чех тіліндегі děd "үй құдайы", орыс тіліндегі died (диалект) "хорт, үй рухы", Псков, Смоленск аймақтарындағы diedý (көпше түрі) "өлгендерді құрметтеу рәсімі", украин тіліндегі didý (көпше түрі) "бөлменің бұрыштарындағы көлеңкелер (күн батқанда)" (әдеби емес), "өлгендерді еске алу күні, Барлық жандар күні", белорус тіліндегі dzied, dziadý (көпше түрі) "өлгендерді құрметтеу рәсімі, өлгендерді еске алу күні, Барлық жандар күні") сияқты сөздермен байланысты. Туысқан сөздер екінші мағынамен байланысты, яғни протославян *dedъka: орыс тіліндегі diedka (диалект) "шайтан, хорт, үй рухы", diedia "шайтан" (мысалы, lesnoj diedia "орман шайтаны"), протославян *dedъko: орыс тіліндегі diedko "хорт, үй рухы", словак тіліндегі dedkovia (көпше түрі) "үй құдайлары, бабалардың рухтары, үйдің қорғаушы рухтары", украин тіліндегі didko "хорт, шайтан, таза емес/зұлым күш" немесе протославян *dědъkъ: төменгі сорб тіліндегі źědki (көпше түрі) "гномы", чех тіліндегі dedek "үй құдайы".
In the context of the pagan holiday of the dead, the most popular name is "dziady". The word "dziad" comes from the Proto Slavic word *dědъ (pl. *dědi) meaning primarily "father of the father, father of the mother", "an old man with an honorable position in the family", "ancestor" and "old man". Second meaning is "spirit, demon” (compare Polish dziadzi (adjective) considered a euphemism from diabli (adjective of "devil"), Kashubian. dżôd "evil spirit, which threaten children, domestic spirit”, Czech děd "domestic deity", Russian died (dialect) „chort, domestic spirit”, Pskov, Smolensk: diedý (pl.) "ritual to honor the dead", Ukrainian didý (pl.) "shadows in the corners of the room (at dusk)" (colloquially), "a day of remembrance of the dead, All Souls' Day", Belarusian dzied, dziadý (pl.) "ritual to honor the dead, a day of remembrance of the dead, All Souls' Day"). Related words are associated with the second meaning, i. e. Proto Slavic *dedъka: Russian diedka (dialect) "devil, chort, domestic spirit", diedia "devil" (e. g. lesnoj diedia "forest devil"), Proto Slavic *dedъko: Russian diedko "chort, domestic spirit", Slovak dedkovia (pl.) "domestic deities, souls of the ancestors, guardian spirits of the house", Ukrainian didko "chort, devil, impure/evil power" or Proto Slavic *dědъkъ: Lower Sorbian źědki (pl.) "gnomes", Czech dedek "domestic deity".
Дзиадидің рәсімдері
Әжелердің ритуалдары аясында «бұл дүниеге» келген жандарды олардың ықыласына ие болу үшін және сонымен бірге оларға ақыретте тыныштыққа қол жеткізуге көмектесу үшін құрметпен қарсы алу қажет болды. Негізгі рәсім – жандарды тамақтандыру және сусындату (мысалы, бал, құрт, жұмыртқа, қымыз және арақ) үйлерде немесе зираттарда (тікелей қабірлердің үстінде) дайындалған арнайы дастарқандарда. Бұл дастарқандардың ерекшелігі – тамақ пен сусынды өлгендердің рухтарына арнап үстелге, еденге немесе қабірге құю болды. Бірақ кейбір аймақтарда ата-бабаларға суға түсуге (осы үшін сауна дайындалған) және жылынуға мүмкіндік беру де қажет еді. Бұл соңғы талап от жағу арқылы орындалды, оның функциясы кейде басқаша түсіндіріледі. Олардың жолын нұрландырып, адасып кетпеулері үшін және түнді жақындарымен бірге өткізулері үшін адасқан жандарға жол көрсетуі керек еді. Бұл дәстүрдің қалдықтары – қабірлерде жанып тұрған шамдар. Дегенмен, жол айырысында жаққан оттың басқа да мағынасы болуы мүмкін. Оның мақсаты – кенеттен қайтыс болғандардың, өз-өзіне қол жұмсағандардың, суға батқандардың және т.б. жандардың (шайтан) пайда болуына жол бермеу болды, олардың осы кезеңде өте белсенді болатынына сенеді. Польшаның кейбір аймақтарында, мысалы, Подхаледе, біреудің зорлықпен өлген жеріне кез келген жолаушы бір бұтақ тастауға міндетті болды, ол жыл сайын өртеліп, жағылатын. Суфражистердің рәсімдерінде көп аймақтарда дзиади деп аталатын қаңғыбас адамдар ерекше рөл атқарды. Атаулардың осылай сәйкес келуі кездейсоқ емес, өйткені көшпелілердің фольклорында қаңғыбас дзиадилер «басқа әлеммен» байланыс жасап, араласатын адамдар ретінде қарастырылды. Сондықтан адамдар олардан өлген ата-бабаларының жаны үшін дұға етуді сұрап, оларға тамақ (кейде осы оқиғаға арнап дайындалған нан) немесе ақшалай сыйлықтар ұсынды. Жан ритуалдарының бір бөлігі ретінде қаңғыбас адамдарға тамақ беруді кейде ата-бабалардың жандарын тамақтандырудың бір түрі деп түсіндіреді, бұл кейбір аймақтарда оларға марқұмның сүйікті тағамдарын бергенімен расталады. Бұл мереке күнінде жер бетіндегі жандардың тыныштығын бұзатын немесе тіпті қауіп төндіретін әртүрлі жұмыстар мен іс-әрекеттерге қатысты көптеген тыйымдар болды. Келесі нәрселерге тыйым салынды: дастарқанда қатты дауыспен сөйлеу және кенеттен тұру (бұл жандарды қорқытады), кешкі астан кейін үстелден тазалау (жандар тамақтану үшін), ыдыс жуғаннан кейін терезеден су құю (онда тұратын жандарға су шашпау үшін), пеште темекі шегу (осылайша, – сенгендей, – жандар кейде үйге келіп қояды), тігу, тоқу немесе тоқыма тоқу (бұл «сол дүниеге» қайта оралмайтын жанды тігіп немесе байлап тастамау үшін) немесе зығырмен жұмыс істеу.
Within the framework of grandfather's rituals, the souls coming to "this world" had to be hosted in order to secure their favour and at the same time help them to achieve peace in the hereafter. The basic ritual form was feeding and watering of souls (e. g. honey, groats, eggs, forge and vodka) during special feasts prepared in houses or cemeteries (directly on graves). A characteristic feature of these feasts was that the people who ate them dropped or poured some of their food and drinks on the table, floor or grave for the souls of the deceased. In some areas, however, the ancestors also had to be given the opportunity to bathe (a sauna was prepared for this) and warm up. This last condition was fulfilled by lighting fires, whose function is sometimes explained differently. They were supposed to light the way for wandering souls so that they would not get lost and could spend the night with their loved ones. The remnants of this custom are contemporary candles lit on graves. However, fire especially the one kindled on crossroads could also have had another meaning. The idea was to prevent demons (souls of people who died suddenly, suicides, drowning, etc.) from being born, which were believed to have been extremely active during this period. In some regions of Poland, e. g. Podhale, in the place of someone's violent death, every passer by was obliged to throw a sprig at the stake, which was then burned every year. A special role in suffragette rites was played by beggars, who in many regions were also called dziady. This coincidence of names was not accidental, because in the folklore of itinerants, the beggars dziady were seen as mediation figures and connectors with the "other world". Therefore, people asked them to pray for the souls of their deceased ancestors, offering food (sometimes special ritual bread prepared for the occasion) or cash donations in return. The passing on of food to beggars as part of soul rituals is sometimes interpreted as a form of feeding the souls of ancestors, which is confirmed by the fact that in some areas they were given their favorite dishes of the deceased. During this holiday, there were numerous prohibitions concerning the performance of various works and activities that could disturb or even threaten the peace of the souls on earth. The following were prohibited: loud behaviour at the table and suddenly getting up (which could frighten souls), cleaning from the table after supper (so that souls could feed), pouring water after washing dishes through the window (so as not to pour over the souls staying there) smoking in the oven (this way – as it was believed – souls would sometimes get home), sewing, weaving or spinning (so as not to sew or tie up a soul that could not return to "that world") or working on flax.
Әдебиеттегі ырым
Дзядидің халықтық салты Адам Мицкевичтің "Дзяди" туындысына шабыт берді, оның басты мотиві – ауылдық жиын кезінде рухтарды шақыру сахналары, бұл шара зираттағы қираған шіркеуде өтеді. Бұл рәсімді Гушларз (Козларз, Хуслар) басқарады, ол рәсімдік дұғаларды оқып, тазару орнындағы өлгендердің рухтарын шақырады. Олар оларға құтқарылуға жетіп алу үшін не істеу керектігін және өздері әкелген тағамды жеулері керектігін айтуы керек. Этнографиялық және әдеби зерттеулер Мицкевичтің туындысында стильдеу қолданылғанын нақты көрсетеді. Автор белорусь халық мұрасынан көптеген элементтерді алып, оларды көркемдік тұрғыдан өңдеп, ерекше бейне жасады. Шындығында, дзяди салты христиандық дәуірде үйлерде, ата-бабаларының қабірлері жанындағы зираттарда немесе архетиптік (көбінесе жергілікті) бұрынғы құдайларға табыну орындарымен байланысты жерлерде – төбелерде, қасиетті ағаштардың астында, қасиетті деп есептелетін жерлерде (кейде тіпті шіркеулерде, олар көбінесе бұрынғы пұтқа табыну орындарында салынған) өткізілген. Мицкевичтің "тазару орны" және "құтқарылу" сияқты терминдерді пайдалануы – пұтқа табыну мен христиандық дәстүрлердің үйлесуінің нәтижесі.
The folk ritual of the dziady became an inspiration for the Adam Mickiewicz's Dziady, the central motif of which are the scenes of summoning souls during the village congregation, taking place in the abandoned chapel at the cemetery. The ritual is presided over by the Guślarz (Koźlarz, Huslar), who preaches ritual formulas and evokes the souls of the dead in purgatory. They are to tell them what they need to achieve salvation and to eat the food they have carried for them. Ethnological and literary studies clearly show that in Mickiewicz's work we deal with stylization. The author took numerous elements from Belarusian folklore, processed them artistically and created an original image. In fact, the rituals of the dziady took place in christian times, either in houses, or in cemeteries by the graves of their ancestors, or in places connected archetypically (and often also locally) with former centers of worship – on hills, under sacred trees, in places considered sacred (sometimes actually by chapels, which were often built on former places of pagan worship). Mickiewicz's references to terms such as "purgatory" and "salvation" are the result of combining pagan and Christian customs.
Қазіргі мереке
Күні бүгінге дейін Польшаның шығыс бөлігінде, Беларусьте, Украинада және Ресейдің бір бөлігінде, қайтыс болғандардың қабірлеріне саз ыдыстарда символдық тамақ әкелу дәстүрі сақталған. Славян неоязықтық және родновер қозғалыстарының көпшілігі де дзиадиды құрметтейді. Жыл сайын Краковта ежелгі дәстүрге тікелей байланысты дәстүрлі WD= шарасы өтеді. Беларусьте дзиади 1980-ші жылдардың соңында маңыздылыққа ие бола бастады, әсіресе белорус католиктері үшін, олар үшін бұл күн коммунистік режимнің құрбандарын еске алу рәмізіне айналды. 1988 жылдың 30 қазанында билік органдары емес, белсенділердің ұйымдастыруымен 20 ғасырдағы Беларусьте қаза тапқандарды еске алуға арналған алғашқы жаппай жиын өтті. Сол кездегі билік, бұл шарадан ұна алмағандықтан, милиция күштерімен жиынды таратып жіберді. Дзиади 1996 жылы мерекелік күн санатынан шығарылды, себебі бұл мереке демократиялық оппозициямен байланыстырыла бастады. Қазіргі таңда жүздеген мың беларустар 1 және 2 қарашада ата-бабаларын құрметтеу үшін демалысқа шығып жатыр. 2017 жылы Беларусь епископтар конференциясының президенті Тадеуш Кондрусевич 7 қарашадағы Қазан төңкерісі орнына дзиадиды жұмыстан босату күні деп жариялау керектігін айтты. Сондай-ақ ол әжелерге жұмыстан босату күні мәртебесін беру жөніндегі интернет петициясын қолдады, оған қазірге дейін 2500-ден астам қол қойылды.
To this day, in some regions of eastern Poland, Belarus, Ukraine and part of Russia, it is cultivated to carry on the graves of the dead a symbolic meal in clay pots. The majority of Slavic neo pagan and rodnover movements also cultivate the dziady. Every year in Krakow, a traditional WD= is held, directly related to the ancient custom of spring ancestors' holiday. In Belarus, dziady began to gain in importance in the late 1980s and were particularly important for Belarusian catholics, for whom this day became a symbol of memory of the victims of the communist regime. On October 30, 1988, the first mass gathering was organized, not by the authorities but by activists, to commemorate the victims in 20th century Belarus. The authorities of that time, which did not like it, dispersed the assembly with the help of the militsiya. The dziady ceased to be a day off in 1996, when the holiday began to be associated with the democratic opposition. Nowadays, hundreds of thousands of Belarusians are taking leave on demand to honor their ancestors on November 1 and 2. In 2017, the President of the Episcopal Conference of Belarus, Tadeusz Kondrusiewicz, said that the dziady should be a day off from work, instead of the October Revolution on November 7. He also supported the Internet petition for granting the status of a day off from work to grandfathers, which has now collected over 2500 signatures.
Дзиади мен христиандық
Христиан діні бір жағынан, жазыққыштардың ғұрыптарына қарсы күресіп, оларды табысты түрде тыйым салса, екінші жағынан, оларды христиандыққа бейімдеу арқылы өзгертуге тырысты. Дзиадилардың жағдайында, католик және православие шіркеулері өз алаңдарына (жылдық циклдың бірдей немесе ұқсас кезеңдерінде) христиандық мерекелер мен дәстүрлерін енгізу арқылы (сәйкесінше, кеңесші сенбілер мен дұға оқушылар) жазыққыштардың мерекелерін ығыстыруға және жоюға ұмтылды. Униат шіркеуінде басқа стратегия қолданылды, онда дін қызметкерлері ауыл халқымен бірге дзиадиға барып, Ангелус, Асыл Мария және басқа христиандық дұғаларды оқуға міндеттелді. Кейбір аймақтарда униат дін қызметкерлері зираттарда арнайы процессиялар өткізіп, олардың барысында жеке қабірлерді кияландырып, сондай-ақ олардың үстінде қалған тағам мен ақшаны жинады.
Christianity, on the one hand, fought against pagan rituals, successfully banning them, and on the other hand, it tried to adapt some of them in an attempt to christianize them. In the case of the dziady, both the Catholic and the Orthodox Church tried to marginalize and then eliminate pagan festivals by introducing into their squares (at the same or similar moments of the annual cycle) Christian festivals and practices (respectively, the counselor subots and the suffragettes). A different strategy was adopted in the Uniate Church, which obliged the priests to go with the rural population to their dziady and pray the Angelus, the Hail Mary and other christian prayers. In some regions, the Uniate priests celebrated special processions at the cemeteries, during which they consecrated individual graves and collected food and money left on them.