Қыс мезгілінің басталуы: Самайн мерекесі

Кіріспе

Қыстың басталуын белгілейтін гал мейрамы Самайн (Сауин, Сауин) немесе Оиче Шамна (Эх-Хауна) – 1 қарашада өнім жинау маусымының аяқталуы мен қыстың басталуын немесе жылдың "қараңғы жартысын" белгілейтін гал мейрамы. Бұл сонымен қатар қараша айының ирланд тіліндегі атауы. Мерекелеулер 31 қазанның кешінде басталады, себебі келт күні күн батумен басталып, күн батумен аяқталады. Бұл туралы ең ерте ирланд әдебиетінде, 9 ғасырдан бастап айтылады және ирланд мифологиясындағы көптеген маңызды оқиғалармен байланысты. Алғашқы әдебиеттерде айтылғандай, Самайн кезінде үлкен жиналыстар мен тойлар өткізіліп, ежелгі қабірлер ашылып, олар басқа әлемге апаратын қақпалар ретінде қарастырылды. Кейбір әдебиеттерде Самайнды от жағу мен құрбандықтармен байланыстырады. Бұл мереке туралы егжей-тегжейлі жазылған мәліметтер ерте заманауи дәуірге дейін жетпеген. Бұл күні мал жайылымнан түсіріліп, сойылып, мал союға дайындалған. Арнайы от жағу рәсімі өткізіліп, оларда қорғану және тазарту қасиеті бар деп есептелген. Беалтайн сияқты, Самайн да осы әлем мен басқа әлем арасындағы шекараның бұзылуы, ауос си ("рухтар" немесе "әулиелер")мен байланыс орнату мүмкіндігі жоғары болған кездегі лиминалдық немесе табалдырық мерекесі болды. Ғалымдардың көбісі оларды ежелгі құдайлардың қалдықтары деп санайды. Самайнде олар адамдар мен малдың қыста аман қалуын қамтамасыз ету үшін тамақ пен су сия құйып құрметтейтін. Өлген туыстардың жандары қонақжайлық іздеп үйлеріне қайта оралады деп ойлаған, сондықтан дастарқан басында оларға орын дайындалатын. Маскировкалау және үйден-үйге аралап сыйлықтар алу (mumming and guising) кем дегенде ерте заманауи дәуірден бастап фестивальдің бір бөлігі болды, онда адамдар тамаққа алмасу үшін өлеңдерді айтып, киім киіп, үйме-үй жүрді. Киімдер ауос сиден өзін жасырудың және еліктеудің бір жолы болуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл мейрамда көп жағдайда жаңғақ пен алманы көріпкелдікпен байланыстыратын. XIX ғасырдың аяғында Джон Рис пен Джеймс Фрейзер бұл "келттік жаңа жыл" болды деп болжады, бірақ бұл пікір дау тудырды. 9 ғасырда Батыс шіркеуі 1 қарашаны Барлық қасиеттілер күні ретінде бекітті, мүмкін, Алькуиннің ықпалынан, ал 2 қараша кейіннен Барлық жандар күніне айналды. Самайн мен Барлық қасиеттілердің / Барлық жандардың бір-біріне әсер еткендігіне және қазіргі Хэллоуиннің олардан пайда болғандығына сенуде. Американың Хэллоуин салттарының көбісі ирланд және шотланд иммигранттарынан мұрагерлік алған. Фольклоршылар 19-ғасырға дейін "Самайн" деген атауды гал "Хэллоуин" әдет-ғұрыптарына қатысты қолданған. ХХ ғасырдың соңынан бері келт неопагандықтары мен виккандар Самайнды немесе оған негізделген нәрсені діни мереке ретінде атап өтеді.

Gaelic festival marking the start of winter
the Gaelic holiday

Samhain ('/s//ɑː//w//ɪ//n/ SAHwin, '/s//aʊ//ɪ//n/ SOWin, , ), Sauin or Oíche Shamhna ('/iː//h//ə// /'/h//aʊ//n//ə/// EEhə HOWnə) is a Gaelic festival on 1 November marking the end of the harvest season and beginning of winter or "darker half" of the year. It is also the Irish language name for November. Celebrations begin on the evening of 31 October, since the Celtic day began and ended at sunset. It is mentioned in the earliest Irish literature, from the 9th century, and is associated with many important events in Irish mythology. The early literature says great gatherings and feasts marked Samhain when the ancient burial mounds were open, which were seen as portals to the Otherworld. Some of the literature also associates Samhain with bonfires and sacrifices. The festival was not recorded in detail until the early modern era. It was when cattle were brought down from the summer pastures and livestock were slaughtered. Special bonfires were lit, which were deemed to have protective and cleansing powers. Like Bealtaine, Samhain was a liminal or threshold festival, when the boundary between this world and the Otherworld blurred, making contact with the aos sí (the 'spirits' or 'fairies') more likely. Most scholars see them as remnants of pagan gods. At Samhain, they were appeased with offerings of food and drink to ensure the people and livestock survived the winter. The souls of dead kin were also thought to revisit their homes seeking hospitality, and a place was set at the table for them during a meal. Mumming and guising were part of the festival from at least the early modern era, whereby people went door to door in costume, reciting verses in exchange for food. The costumes may have been a way of imitating and disguising oneself from the aos sí. Divination was also a big part of the festival and often involved nuts and apples. In the late 19th century, John Rhys and James Frazer suggested it had been the "Celtic New Year", but that is disputed. In the 9th century, the Western Church endorsed 1 November as the date of All Saints' Day, possibly due to the influence of Alcuin, and 2 November later became All Souls' Day. It is believed that Samhain and All Saints'/All Souls' influenced each other and the modern Halloween. Most American Halloween traditions were inherited from Irish and Scottish immigrants. Folklorists have used the name 'Samhain' to refer to Gaelic 'Halloween' customs until the 19th century. Since the later 20th century Celtic neopagans and Wiccans have observed Samhain, or something based on it, as a religious holiday.

Этимология

Қазіргі ирланд және шотланд гаэлінде бұл атау Samhain, ал дәстүрлі мэнктік гаэлдік атауы Sauin. Ол әдетте анықталған артикльмен жазылады: An tSamhain (ирланд), An t Samhain (шотланд гаэль) және Yn Tauin (мэнктік). "The" – бұл дыбыстардың пентаграммасы. Сөздің ежелгі формаларына шотланд гаэл тіліндегі Samhainn және Samhuinn жазулары жатады. Ноябрь айының гаэл тіліндегі атаулары Самайннан туындаған. Бұл атаулардың бәрі 1 қарашада ортағасырлық Ирландияда өткізілетін фестивальдің атауы – ежелгі және орта ирланд тіліндегі Samain немесе Samuin – шыққан, ол дәстүрлі түрде прото-индоеуропалық (PIE) *semo ("жаз") сөзінен алынған деп есептеледі. Алайда, Джон Т. Кох атап көрсеткендей, қыстың басталуын белгілейтін мерекеде "жаз" сөзінің болу себебі түсініксіз. Тіл білімі маманы Джозеф Вендриес бұл сөздердің байланысы жоқ екенін айтып, келттік жаз тамыз айында аяқталатынын мәлімдейді. Тіл білімі мамандары Ксавье Деламарре мен Ранко Матасович оны прото-келттік *samoni (< PIE *smHon 'қайта қосылу, жиналыс') сөзінен шығарады, оның бастапқы мағынасы 'жиналыс, жылдың бірінші айының тойы' деп түсіндіріледі (қ. Ежелгі ирланд тіліндегі samain 'шоғыр', мүмкін "тірілер мен өлгендердің жиналысына" сілтеме).

Колиньи күнтізбесі

Біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын галлиялық Колиньи күнтізбесінде SAMONI айының атауы Samhain сөзімен байланысты деп саналады. Дегенмен, SAMON[I] сонымен қатар, "жаз" деген мағына беретін *samos прото-кельт тіліндегі қайта құрастырылған сөзімен де ұқсастықтары бар. Бұл, күнтізбеде алты айдан кейін келетін GIAMONI айымен туыс болуы мүмкін қыс (*gyemos) сөзінің қайта құрастырылуымен паралель. Самониостың 17-ші күнінде қандай да бір тойлау рәсімі болған болуы мүмкін: "Самонидің үш түні бүгін" (галлиялық TRINOX SAMO[ SINDIU = trinoxtion Samoni sindiu). Күнтізбе қай күнден басталатыны белгісіз.

Шығу тегі

Самайн немесе Самуин – Гаэлдік Ирландияда қыс мезгілінің басталуын белгілейтін фестивальдің (фейс) атауы. Бұл туралы ең ертедегі көне ирланд әдебиеттерінде, 9 ғасырдан бастап жазылған. Бұл төрт гаэлдік мезгілдік фестивальдің бірі: Самайн (~ 1 қараша), Имболк (~ 1 ақпан), Беалтайн (~ 1 мамыр) және Лугнаса (~ 1 тамыз). Жылдың қарама-қарсы жақтарында орналасқан Самайн мен Беалтайн ең маңызды болып саналады. Сэр Джеймс Джордж Фрейзер 1890 жылы жарық көрген "Алтын бұта: Сиқыр және дін туралы зерттеу" атты кітабында 1 мамыр мен 1 қарашаның еуропалық егіншілер үшін маңызы шамалы, бірақ маусымдық көшіп-қонумен айналысатын малшылар үшін зор маңызы бар екенін жазды. Мал жаздың басында жайылымдық жерлерге айдалады, ал қысқы мезгілдің басында қайта оралады. Осылайша, Фрейзер бұл фестивальдің мал шаруашылығымен байланысты екенін ұсынады. Ирландиядағы кейбір неолиттік дәуірдегі қабірлер Самхайн мен Имболк шамасындағы күн шығысымен сәйкес келеді. Олардың қатарында Тара төбесіндегі Қонақтардың үйіндісі (Dumha na nGiall) және Слив на Каллиагтағы L қабірі бар.

Ирландия мифологиясында

Ирландия мифологиясы бастапқыда ауызша таратылған, бірақ оның көп бөлігі орта ғасырларда христиан монахтарымен жазылған. Х ғасырға жататын «Точмарк Эмире» («Эмерді ұсыну») ертегісінде Самайн жылдың төрт маусымдық мерекесінің біріншісі ретінде тізімделген. Әдебиетте осы күні бейбітшілік жарияланатыны, үлкен жиындарда кездесулер өткізілетіні, той-думандар жасалатыны, ішімдік ішіліп, жарыстар ұйымдастырылатыны айтылады. Ирландия мифологиясына сәйкес, Самайн (Беалтайн сияқты) – басқа әлемге «есіктердің» ашылатын, табиғаттан тыс күштер мен өлгендердің рухтарына біздің әлемге кіруге мүмкіндік беретін уақыт. Беалтайн тірілердің жазғы мерекесі болса, Самайн «негізінен өлгендердің мерекесі» еді. Фионның жастық шағындағы ерліктері туралы кітапта сидхе (фаэри төбелері немесе басқа әлемге қақпалар) «Самайнде әрқашан ашық болатыны» жазылған. Әр жыл сайын отты демдеген Аиллен басқа әлемнен шығып, Самайн мерекесінде музыкасымен баршаны ұйықтатып, Тара сарайын өртейді. Бір Самайнде жас Фионн мак Кумхайл оянып, Аилленді сиқырлы сүйретіп өлтіреді, осының арқасында ол фианнаның басшысы болады. Ұқсас ертегіде, бір Самайнде басқа әлемнен келген Кулдуб Сливеннамон қабірінен шығып, қуырылған шошқаны ұрлап алады. Фионн Кулдубты сүйретіп өлтіреді. Фионнның бас бармағы есік пен бағананың арасында қысылып қалады, ол ауырсынуын басу үшін оны аузына салады. Бас бармағы басқа әлемде болғандықтан, Фионнға зор даналық сыйланады. Бұл ата-бабалардан білім алумен байланысты болуы мүмкін. «Ақсақалдардың әңгімесі» (Acallam na Senórach) әр Самайнде Круахан үңгірінен (басқа әлем порталы) үш әйел қасқырдың шығып, малдарды өлтіретінін айтады. Кас Корах арфада ойнағанда, олар адам кейпіне айналады, ал фианна жауынгері Каилте оларды сүйретіп өлтіреді. Кейбір аңыздарда Самайнде құрбандықтар шалынғаны айтылады. «Шабуылдар кітабында» (Lebor Gabála Érenn) жазылғандай, әр Самайнде Немед халқы балаларының үштен екісін, астығын және сүтін қорқынышты фоморлықтарға беруге мәжбүр болды. Фоморлықтар табиғаттың зиянды немесе құртқыш күштерін бейнелейді; хаос, қараңғылық, өлім, індет және құрғақшылықтың тұлғалары. Немед халқының бұл құрбандығы «қыстың басында, қараңғылық пен індеттің күштері күшейген кезде» ұсынылатын құрбандықты білдіруі мүмкін. Кейінгі Диндсенхалар мен Төрт шебердің жылнамаларында, христиан монахтары жазғандай, ежелгі Ирландияда Самайн Кром Круах деп аталатын құдаймен немесе сүйіншімен байланысты болған. Бұл жазбаларда Маг Слехттегі Кром Круахтың тас сүйіншісіне тұңғыш бала құрбандыққа шалынғаны айтылған. Олар король Тигернмас пен оның халқының төрттен үш бөлігі сол жерде Кром Круахқа табынып жатқанда қайтыс болды дейді. Аңыздағы Диармит мак Сербайл мен Мюрчертак мак Эркай патшалары Самайнде үш өлімге ұшырайды, бұл жаралану, өртеу және суға батуды қамтиды, ал олар алдын ала ескертіледі. «Да Дерганың қонақ үйін жою» («Togail Bruidne Dá Derga») ертегісінде король Конайр Мор да Самайнде геасаны (тыйымдарды немесе табуларды) бұзғаннан кейін өлімге ұшырайды. Ол өлім құдайы Доннның хабаршылары арқылы өзінің жақындап келе жатқан апатынан ескертіледі. Фионның жастық шағы туралы шығармасында Ирландия еркектерінің әр Самайнде Бри-Эйледегі (Кроган төбесіндегі) әулие үйіндісінде тұратын әдемі қызға ғашық болатыны айтылады. Онда «бұл мерекені атап өту үшін» жыл сайын біреудің бейтаныс адамдармен өлтірілетіндігі жазылған. Кейбір ғалымдар бұл аңыздар адамның құрбандығын еске түсіреді деп болжайды және бірнеше ежелгі ирландтық батпақ денелері (мысалы, Ескі Кроган адамы) салт-дәстүр бойынша өлтірілген патшалар болған көрінеді, олардың кейбіреулері Самайн кезінде. «Нераның оқиғасы» («Echtra Neraí») романында Коннахт королі Айлиль өзінің ертегіні Самхайн түні батылдыққа сынады. Ол кімде-кім асылған адамның аяғына тас байлап, оны бағанаға көтерсе, оған сыйлық береді. Жын-шайтандар әр қарсыластың жолын кескенде, олар патшаның сарайына қорқып қашады. Алайда, Нера табысқа жетеді, ал өлген адам су сұрайды. Нера оны арқасына көтеріп алып, үш үйдің алдында тоқтап қалады. Олар үшінші бөлмеге кіреді, онда өлген адам сусын ішеді, үй иелеріне түкіріп, оларды өлтіреді. Қайтып оралғанда Нера патшаның сарайына от қойып, ішіндегілерді өлтіріп жатқан жұлдыздар үйірмесін көреді. Ол иесін басқа әлемге апаратын портал арқылы қадағалайды. Нера оның көргені келесі Самайнде осылай болады екенін біледі, егер шара қолданылмаса. Ол сарайға оралып, патшаны ескертеді. «Кримтхан мак Фидайгты өлтіру» («Aided Chrimthainn maic Fidaig») ертегісінде Монгфинд өзінің бауыры, Манстер королі Кримтханды өлтіреді, осылайша оның ұлдарының бірі король болады. Монгфинд Кримтханға тойда уланған сусын ұсынады, бірақ ол оған алдымен өзі ішуін сұрайды. Басқа амалы болмағандықтан, ол уды ішіп, Самайн қарсаңында қайтыс болады. Орта Ирландия жазушысы Самайннің сонымен қатар Моингфинне мерекесі (Монгфинн немесе Монгфионн мерекесі) деп те аталатынын және «әйелдер мен қарапайым халық оған тілектерімен жүгінетінін» жазады. Ирландия мифологиясында көптеген басқа да оқиғалар Самайнде болады немесе басталады. «Коули мал төгілуі» («Táin Bó Cúailnge») ертегісіндегі Ульстерге шабуыл, оның негізгі оқиғасы Самайнде басталады. Мал төгілу әдетте жазғы шара болғандықтан, осы маусымда шабуыл Ульстерліктерді таңқалдырды. Екінші Маг Туиред шайқасы да Самайнде басталады. Морриган мен Дагда шайқасқа дейін Фиморлықтарға қарсы кездесіп, жыныстық қатынас жасайды; осылайша Морриган Дагданың халқына, Туата Де Дананнға жеңіс сыйлайды. «Оэнгустің арманы» («Aislinge Óengusa») романында олар және оның болашақ әйелі құс түрінен адам түріне ауысады, ал «Этайнды ұсыну» («Tochmarc Étaíne») романында Оэнгус Бру на Боиннің корольдігін иеленген күні. Миф бойынша, Мит графтығындағы Уорд төбесі (немесе Тлахтга) үлкен Самайн жиыны мен отты жағу орыны болған.

While Irish mythology was originally a spoken tradition, much of it was eventually written down in the Middle Ages by Christian monks. The tenth century tale Tochmarc Emire ('The Wooing of Emer') lists Samhain as the first of the four seasonal festivals of the year. The literature says a peace would be declared, and there were great gatherings where they held meetings, feasted, drank alcohol, and held contests. According to Irish mythology, Samhain (like Bealtaine) was a time when the 'doorways' to the Otherworld opened, allowing supernatural beings and the souls of the dead to come into our world; while Bealtaine was a summer festival for the living, Samhain "was essentially a festival for the dead". The Boyhood Deeds of Fionn says that the sídhe (fairy mounds or portals to the Otherworld) "were always open at Samhain". Each year the fire breather Aillen emerges from the Otherworld and burns down the palace of Tara during the Samhain festival after lulling everyone to sleep with his music. One Samhain, the young Fionn mac Cumhaill, stays awake and slays Aillen with a magical spear, for which he is made leader of the fianna. In a similar tale, one Samhain, the Otherworld being Cúldubh emerges from the burial mound on Slievenamon and snatches a roast pig. Fionn kills Cúldubh with a spear throw as he re enters the mound. Fionn's thumb is caught between the door and the post as it shuts, and he puts it in his mouth to ease the pain. As his thumb had been inside the Otherworld, Fionn is bestowed with great wisdom. This may refer to gaining knowledge from the ancestors. Acallam na Senórach ('Colloquy of the Elders') tells how three female werewolves emerge from the cave of Cruachan (an Otherworld portal) each Samhain and kill livestock. When Cas Corach plays his harp, they take on human form, and the fianna warrior Caílte then slays them with a spear. Some tales suggest that offerings or sacrifices were made at Samhain. In the Lebor Gabála Érenn (or 'Book of Invasions'), each Samhain the people of Nemed had to give two thirds of their children, their corn, and their milk to the monstrous Fomorians. The Fomorians seem to represent the harmful or destructive powers of nature; personifications of chaos, darkness, death, blight, and drought. This tribute paid by Nemed's people may represent a "sacrifice offered at the beginning of winter, when the powers of darkness and blight are in the ascendant". According to the later Dindsenchas and the Annals of the Four Masters—which were written by Christian monks—Samhain in ancient Ireland was associated with a god or idol called Crom Cruach. The texts claim that a firstborn child would be sacrificed at the stone idol of Crom Cruach in Magh Slécht. They say that King Tigernmas, and three fourths of his people, died while worshiping Crom Cruach there one Samhain. The legendary kings Diarmait mac Cerbaill and Muirchertach mac Ercae each die a threefold death on Samhain, which involves wounding, burning, and drowning, and of which they are forewarned. In the tale Togail Bruidne Dá Derga ('The Destruction of Dá Derga's Hostel'), king Conaire Mór also meets his death on Samhain after breaking his geasa (prohibitions or taboos). He is warned of his impending doom by three undead horsemen who are messengers of Donn, the god of the dead. The Boyhood Deeds of Fionn tells how each Samhain the men of Ireland went to woo a beautiful maiden who lives in the fairy mound on Brí Éile (Croghan Hill). It says that each year someone would be killed "to mark the occasion", by persons unknown. Some academics suggest that these tales recall human sacrifice, and argue that several ancient Irish bog bodies (such as Old Croghan Man) appear to have been kings who were ritually killed, some of them around the time of Samhain. In the Echtra Neraí ('The Adventure of Nera'), King Ailill of Connacht sets his retinue a test of bravery on Samhain night. He offers a prize to whoever can make it to a gallows and tie a band around a hanged man's ankle. Demons thwart each challenger, who runs back to the king's hall in fear. However, Nera succeeds, and the dead man asks for a drink. Nera carries him on his back, and they stop at three houses. They enter the third, where the dead man drinks and spits it on the householders, killing them. Returning, Nera sees a fairy host burning the king's hall and slaughtering those inside. He follows the host through a portal into the Otherworld. Nera learns that what he saw was only a vision of what will happen the next Samhain unless something is done. He returns to the hall and warns the king. The tale Aided Chrimthainn maic Fidaig ('The Killing of Crimthann mac Fidaig') tells how Mongfind kills her brother, King Crimthann of Munster, so that one of her sons might become king. Mongfind offers Crimthann a poisoned drink at a feast, but he asks her to drink from it first. Having no other choice but to drink the poison, she dies on Samhain eve. The Middle Irish writer notes that Samhain is also called Féile Moingfhinne (the Festival of Mongfind or Mongfhionn) and that "women and the rabble make petitions to her" at Samhain. Many other events in Irish mythology happen or begin on Samhain. The invasion of Ulster that makes up the main action of the Táin Bó Cúailnge ('Cattle Raid of Cooley') begins on Samhain. As cattle raiding typically was a summer activity, the invasion during this off season surprised the Ulstermen. The Second Battle of Magh Tuireadh also begins on Samhain. The Morrígan and The Dagda meet and have sex before the battle against the Fomorians; in this way, the Morrígan acts as a sovereignty figure and gives the victory to the Dagda's people, the Tuatha Dé Danann. In Aislinge Óengusa ('The Dream of Óengus') it is when he and his bride to be switch from bird to human form, and in Tochmarc Étaíne ('The Wooing of Étaín') it is the day on which Óengus claims the kingship of Brú na Bóinne. The Hill of Ward (or Tlachtga) in County Meath is thought to have been the site of a great Samhain gathering and bonfire;

«Күннің станциялары: Британиядағы ритуалдық жылдың тарихы» (1996) кітабында Рональд Хаттон былай жазады: «Шүбәсіз, [язықша] діни обрядтар да болды, бірақ ешбір ертегіде олар туралы айтылмаған». Язықша діни обрядтарға жасалған жалғыз сілтеме – Джеффри Китингтің (1644 жылы қайтыс болған) еңбегінде, бірақ оның көзі белгісіз. Хаттон бұл діни обрядтар туралы ештеңе айтылмауының себебі, христиандықтан көп ғасырлар өткен соң, жазушылардың олар туралы жазбалары болмауы мүмкін дейді.

Тарихи әдет-ғұрыптар

Самайн – гаэл күнтізбесіндегі төрт маңызды мерекенің бірі, ол егін жинаудың аяқталуын және қыс мезгілінің басталуын білдіреді. Бұл мереке Джеффри Китингтің "Foras Feasa ar Éirinn" атты еңбегінде кездеседі, ол 1600 жылдардың басында жазылған, бірақ одан бұрынғы ортағасырлық көздерге сүйенеді, олардың кейбіреулері белгісіз. Ол Тарадағы жиын әр үшінші Самайнде бір апта бойы өткізілетінін, Ирландияның ақсүйектері мен оламдары заңдарды қабылдау және жаңару үшін жиналатынын, сондай-ақ той-думандар жасалатынын айтады. Ол сонымен қатар друидтер Талхттагада қасиетті от жағып, құдайларға құрбандық шалған, кейде құрбандықтарын өртегенін мәлімдейді. Ол басқа барлық оттар осы оттан сөндіріліп, содан кейін қайта жақылғанын қосады.

Ритуалдық оттар

Беалтайн сияқты, Самайнда да төбелерде от жағылып, оған байланысты рәсімдер орындалған. Ф. Мариан МакНиллдің айтуынша, бұрын бұл оттар қажеттілік оттары болған, бірақ бұл дәстүр уақыт өте келе жойылған. Оттардың бір түрлі еліктеу немесе жанаспалы сиқыр екені жөнінде болжам бар; олар Күнді еліктеп, «өсу күштеріне» көмектесіп, қыстың шіру мен қараңғылығын тежеген. Сонымен қатар, олар символдық түрде «барлық зиянды ықпалдарды өртеп, жоюға» көмектескен болуы мүмкін. 19 ғасырдағы Морейде балалар ауылдағы әр үйден отын сұрап, от жағуға тырысқан. От жағылғанда, «жастар бірінен соң бірі отқа мүмкіндігінше жақын жерге жатып, күйіп кетпеу үшін және түтін олардың үстінен өтуі үшін қолайлы күйде болған. Қалғандары түтін арқылы жүгіріп, олардың үстінен секіріп өткен». От жанғаннан кейін, олар күлін шашып, кім көбірек шаша алатыны үшін жарысқан. Адамдар отты үйлеріне алып келіп, онда да жаққан. 19 ғасырда Шотландияның кейбір аймақтарында үйлер мен егістіктерді қорғау үшін күн сағатымен айналдырылатын жанатын шырша немесе торфты шамыштар алып жүрген. Джеймс Фрейзер бұл «адам құрбандығы сияқты ескі дәстүрден» туындауы мүмкін немесе бұл әрқашан символдық болғанын ұсынады. Самайндағы үй шаруашылықтарындағы мерекелерде көптеген рәсімдер жиналғандардың болашағын болжауға, әсіресе өлім мен некеге қатысты мақсаттармен жасалған. Кельт мифологиясында алмалар басқа әлеммен және өлмейтінмен тығыз байланысты болған, ал жаңғақтар – құдайлық даналықпен байланысты болған. Ең көп таралған ойындардың бірі – алманы судан ұстау. Тағы бір ойын – төбеден кішкентай ағаш таяқты іліп, бір жағына шам жағып, екінші жағына алма іліп қою. Таяқ айналдырылып, әркім алманы тістерімен ұстауға тырысқан. Алманың қабығы бір жолаққа бөлініп, иықтан арқаға лақтырылғаннан кейін, оның пішіні болашақ жұбайының есімінің бірінші әрпін құрайды деп сенген. Екі жаңғақ оттың жанында қуырылған; біреуі оларды қуыратын адамның атымен, екіншісі олар тілеген адамның атымен аталған. Егер жаңғақтар ыстықтан қашса, бұл жаман белгі болған, бірақ жаңғақтар тыныш күйде қуырылса, бұл керемет үйлесімділікті болжаған. Тамаққа жасырылған заттар – әдетте торт, бармбрак, краначан, шамп немесе сован – кездейсоқ түрде таратылған. Адамның болашағы оның тапқан нәрсесіне байланысты болжалынған; мысалы, жүзік – неке, ал монета – байлық. Тұзды қамырдан жасалған нан пісіріліп, оны үш тілімге бөліп жеп, содан кейін су ішпестен үндемей ұйықтап кеткен. Мұның салдарынан болашақ жұбайының шөлдеуін басу үшін сусын ұсынатын түс көрілетіні айтылған. Бұл «аос си», «рухтар» немесе «перілердің» біздің әлемімізге оңай кіре алатынын білдірді. Көптеген ғалымдар аос сиді жалған құдайлар мен табиғат рухтарының қалдықтары деп санайды. Самайнда адамдар мен малдың қыста аман қалуын қамтамасыз ету үшін аос сиге құрмет көрсету қажет деп ойлаған. Оларға тамақ пен сусыны сыртта қалдырған, ал егістіктің бір бөлігін олар үшін жерде қалдырған. «Христиандық дәуірге дейін сақталған» «язықшыл дәстүрдің» «ашық мысалы» ретінде сипатталған бір әдет-ғұрып 17 ғасырда Сыртқы Гебридтер мен Айонада тіркелген. 31 қазан күні түнде балықшылар отбасыларымен жағаға түскен. Бір адам беліне дейін суға батып, бір стакан сыра құйып, «теңіз құдайы» деп атаған «Шонейден» жақсы улов беруін сұраған. Бұл дәстүр 1670 жылдары дін қызметкерлерінің науқанынан кейін тоқтатылды, бірақ рәсім көктемге ауыстырылды және 19 ғасырдың басына дейін сақталды. Самайнда өлгендерді де құрметтеген. Қыстың басы табиғатта «өлу» уақыты болғандықтан, оны жасау үшін ең қолайлы уақыт деп есептеген. Өлгендердің жандары қонақжайлық іздеп үйлеріне қайта оралады деп ойлаған. Оларды қарсы алу үшін дастарқан басында және от жанында орындықтар дайындалған. Өлгендердің жандары жылына бір түн үйлеріне оралып, оларды қанағаттандыру қажет деген сенім ежелден келе жатқандай көрінеді және ол әлемнің көптеген мәдениеттерінде кездеседі. Джеймс Фрейзер: «Бәлкім, қыс жақындаған кезде, кедей, дірілдеп, ашқан арбалар жалаңаш даладан және жапырақсыз орманнан үйдің панасына қашуға тырысқандығы табиғи ой болды». Алайда, риза туыстарының жандары қайта оралып, баталарын беруге, ал ренжіген адамның жандары кек алу үшін оралуға оңай болды.

Like Bealtaine, bonfires were lit on hilltops at Samhain, and there were rituals involving them. F. Marian McNeill says that they were formerly need fires, but that this custom died out. It is suggested that the fires were a kind of imitative or sympathetic magic; mimicking the Sun, helping the "powers of growth" and holding back the decay and darkness of winter. They may also have served to symbolically "burn up and destroy all harmful influences". In 19th century Moray, boys asked for bonfire fuel from each house in the village. When the fire was lit, "one after another of the youths laid himself down on the ground as near to the fire as possible so as not to be burned and in such a position as to let the smoke roll over him. The others ran through the smoke and jumped over him". When the bonfire burnt, they scattered the ashes, vying for who should scatter them most. People also took the flames from the bonfire back to their homes. During the 19th century, in parts of Scotland, torches of burning fir or turf were carried sunwise around homes and fields to protect them. James Frazer suggests this may come from "an older custom of actually burning them" (i. e. human sacrifice) or it may have always been symbolic. Divination has likely been a part of the festival since ancient times,

At household festivities throughout the Gaelic regions and Wales, many rituals were intended to divine the future of those gathered, especially concerning death and marriage. Apples and hazelnuts were often used in these divination rituals and games. In Celtic mythology, apples were strongly associated with the Otherworld and immortality, while hazelnuts were associated with divine wisdom. One of the most common games was apple bobbing. Another involved hanging a small wooden rod from the ceiling at head height, with a lit candle on one end and an apple hanging from the other. The rod was spun round, and everyone took turns to try to catch the apple with their teeth. Apples were peeled in one long strip, the peel tossed over the shoulder, and its shape was said to form the first letter of the future spouse's name. Two hazelnuts were roasted near a fire; one named for the person roasting them and the other for the person they desired. If the nuts jumped away from the heat, it was a bad sign, but if the nuts roasted quietly, it foretold an excellent match. Items were hidden in food—usually a cake, barmbrack, cranachan, champ or sowans — and portions of it served out at random. A person's future was foretold by the item they happened to find; for example, a ring meant marriage, and a coin meant wealth. A salty oatmeal bannock was baked; the person ate it in three bites and then went to bed in silence without anything to drink. This was said to result in a dream in which their future spouse offers them a drink to quench their thirst. This meant the aos sí, the 'spirits' or 'fairies', could more easily come into our world. Many scholars see the aos sí as remnants of pagan gods and nature spirits. At Samhain, it was believed that the aos sí needed to be propitiated to ensure that the people and their livestock survived the winter. Offerings of food and drink would be left outside for the aos sí, and portions of the crops might be left in the ground for them. One custom—described as a "blatant example" of a "pagan rite surviving into the Christian epoch"—was recorded in the Outer Hebrides and Iona in the 17th century. On the night of 31 October, fishermen and their families would go down to the shore. One man would wade into the water up to his waist, where he would pour out a cup of ale and ask 'Seonaidh' ('Shoney'), whom he called "god of the sea", to bestow on them a good catch. The custom was ended in the 1670s after a campaign by ministers, but the ceremony shifted to the springtime and survived until the early 19th century. The dead were also honoured at Samhain. The beginning of winter may have been seen as the most fitting time to do so, as it was a time of 'dying' in nature. The souls of the dead were thought to revisit their homes, seeking hospitality. Places were set at the dinner table and by the fire to welcome them. The belief that the souls of the dead return home on one night of the year and must be appeased seems to have ancient origins and is found in many cultures throughout the world. James Frazer suggests, "It was perhaps a natural thought that the approach of winter should drive the poor, shivering, hungry ghosts from the bare fields and the leafless woodlands to the shelter of the cottage". However, the souls of thankful kin could return to bestow blessings just as easily as that of a wronged person could return to wreak revenge.

Мамиялау және маскировкалау

Кейбір аймақтарда Самайнда маскировка мен көріну салты болған. Бұл алғаш рет 16 ғасырда Шотландияда, кейін Ирландияның, Мэн және Уэльстің бір бөлігінде тіркелген. Адамдар үйден-үйге костюм киіп немесе жасынып, көбінесе тамақ алмасу үшін әндер немесе өлеңдер оқыған. С. В. Педдлдің пікірінше, көрінушілер «жақсылық әкелу үшін сыйлық талап ететін қысқы ескі рухтарды бейнелейді». МакНилл болса, ежелгі мерекеде осы рухтарды бейнелейтін бетперделер немесе костюмдер болғанын және қазіргі салт осыдан пайда болғанын айтады. Ирландияда кейде Самайин тойына арналған жиынға баратындар түн батпастан костюм киетін. Беті қараңғы түске боялуы оттың күлінен қорғану үшін пайдаланылған деп есептеледі. 19 ғасырда Ирландияның оңтүстігінде Лаир Бхан (ақ жылқы) деп аталатын әуесқой жылқы да болған. Ақ матаға оралған, аттың бас сүйегін алып жүретін адам жас жігіттер тобын шаруа қожалықтары аралап жүрген. Олар әр шаруа қожалығында «язықшылыққа ұқсайтын» өлеңдер оқып, шаруадан тамақ сұраған. Осылайша, олар «Мак Олладан» жақсылық күте алады, әйтпесе, бақытсыздыққа ұшырайды. Бұл Уэльстегі Мари Лвид (сұр жылқы) шеруіне ұқсас, ол қысқы күн тоғысында өтеді. Уэльсте ақ жылқы өлімнің белгісі саналады. Еуропаның басқа аймақтарында да костюмдер, маскировка және әуесқой жылқылар басқа жылдық мерекелердің бөлігі болған. Бірақ кельт тілдерінде сөйлейтін аймақтарда бұл «әсіресе, табиғаттан тыс күштердің сыртта жүріп, адамдар оларды еліктей немесе қорғай алатын түніне сәйкес келді». «Төңкеріл немесе сыйлық» салты Самайин тойына арналған тамақ, Самайин оттарына отын немесе аос си үшін сыйлықтар жинау салтынан туындаған болуы мүмкін. Немесе ол Allhallowtide салтынан, яғни жан торттарын жинаудан шыққан болуы мүмкін. Кейбір жерлерде түнде сыртта жүрген көрінушілер мен әзілшілерге дәстүрлі жарық түлкі немесе мангел уорцельдерімен қамтамасыз етілген, олар фонарь ретінде пайдаланылып, көбінесе сұмдық жүздермен оюланған немесе зұлым рухтарды қорғау үшін қолданылған. Бұл 19 ғасырда Ирландия мен Шотландияның таулы аймақтарында кең таралған. Кейбір рәсімдер мал союмен байланысты болған және басқа қысқы мерекелерге көшірілген деп есептеледі. Ирландияда Әулие Мартин күнінде (11 қараша) әдетте әтеш, қаз немесе қой сияқты жануар сойылып, оның қаны үйдің табалдырығына шашыратылған. Бұл Әулие Мартинге құрбандық ретінде ұсынылған, ол бұрынғы құдайдың орнын басып алған болуы мүмкін, содан кейін ол тойдың бір бөлігі ретінде желінген. Бұл салт Ирландияның кейбір аймақтарында 19 ғасырға дейін кең таралған және Еуропаның басқа бөліктерінде де кездесетін. Гебрид аралдарында Жаңа жылда сиыр терісін киген адам қалашықты күн сағатымен айналып өтетін. Терінің бір бөлігі өртеліп, түтінін жұрттың бәрі дем алып, жұтатын. Ристің теориясын сэр Джеймс Джордж Фрейзер танымал еткен, бірақ ол кейде дәлелдердің нақты еместігін мойындаған. Фрейзер сондай-ақ Самайиннің кельттердің өлгендердің мерекесі болғанын және ол христиандыққа айналдырылып, Барлық қасиеттілер және Барлық жандар күні деп аталғанын айтқан.

In some areas, mumming and guising were part of Samhain. It was first recorded in 16th century Scotland and later in parts of Ireland, Mann, and Wales. People went from house to house in costume or disguise, usually reciting songs or verses in exchange for food. S. V. Peddle suggests the guisers "personify the old spirits of the winter, who demanded reward in exchange for good fortune". McNeill suggests that the ancient festival included people in masks or costumes representing these spirits and that the modern custom came from this. In Ireland, costumes were sometimes worn by those who went about before nightfall collecting for a Samhain feast. It is suggested that the blackened faces come from using the bonfire's ashes for protection. In parts of southern Ireland during the 19th century, the guisers included a hobby horse known as the Láir Bhán (white mare). A man covered in a white sheet and carrying a decorated horse skull would lead a group of youths, blowing on cow horns, from farm to farm. At each, they recited verses, some of which "savoured strongly of paganism", and the farmer was expected to donate food. By doing so, he could expect good fortune from the 'Muck Olla'; not doing so would bring misfortune. This is akin to the Mari Lwyd (grey mare) procession in Wales, which takes place at Midwinter. In Wales, the white horse is often seen as an omen of death. Elsewhere in Europe, costumes, mumming, and hobby horses were part of other yearly festivals. However, in the Celtic speaking regions, they were "particularly appropriate to a night upon which supernatural beings were said to be abroad and could be imitated or warded off by human wanderers". Trick or treating may have come from the custom of going door to door collecting food for Samhain feasts, fuel for Samhain bonfires or offerings for the aos sí. Alternatively, it may have come from the Allhallowtide custom of collecting soul cakes. The "traditional illumination for guisers or pranksters abroad on the night in some places was provided by turnips or mangel wurzels, hollowed out to act as lanterns and often carved with grotesque faces". or were used to ward off evil spirits. These were common in parts of Ireland and the Scottish Highlands in the 19th century. It is thought that some of the rituals associated with the slaughter have been transferred to other winter holidays. On St. Martin's Day (11 November) in Ireland, an animal—usually a rooster, goose, or sheep—would be slaughtered and some of its blood sprinkled on the threshold of the house. It was offered to Saint Martin, who may have taken the place of a god or gods, and it was then eaten as part of a feast. This custom was common in parts of Ireland until the 19th century, and was found in other parts of Europe. At New Year in the Hebrides, a man dressed in a cowhide would circle the township sunwise. A bit of the hide would be burnt, and everyone would breathe in the smoke. Rhys's theory was popularised by Sir James George Frazer, though at times he did acknowledge that the evidence is inconclusive. Frazer also said that Samhain had been the pagan Celtic festival of the dead and that it had been Christianized as All Saints and All Souls.

Байланысты мерекелер

Кельт тілдерінің бритондық тармағында Самайн "қысқы күнтізбесі" деп аталады. Уэльс, Корнуолл және Бретань бритондық аймақтарында 31 қазанда гаэльдікке ұқсас мерекелер тойланды. Уэльсте ол Калан Гааф, Корнуоллде Аллантид немесе Калан Гвав, ал Бретаньде Калан Гоанв деп аталады.

Барлық құтты мерекелер

609 жылы папа Бонифаций IV 13 мамырды барлық христиан шейіттерін еске алу күні ретінде бекітті. 800 жылға қарай, Ирландия мен Нортумбрияда (Англия) шіркеулер 1 қарашада барлық қасиеттілерді еске алу мерекесін өткізгендігінің куәліктері бар, ол Барлық Қасиеттілер күніне айналды. Нортумбриялық Алькуин өзінің досы Арноны Баварияның Зальцбург қаласында осы күні мереке өткізуге ықпал еткен. Алькуин, Карл I патшаның сарайының мүшесі, 1 қарашада Барлық Қасиеттілер күнінің Франк империясында енгізілгенін және 835 жылы империя бұл күнді ресми түрде қабылдағанын көрсетеді. Басқа ғалымдар Сауиннің (Samhain) ықпалы шамадан тыс үлкейтілгенін және Олл Хэллоустің (All Hallows') өзі Сауинге әсер еткенін айтады. Американдық Хэллоуин дәстүрлерінің көп бөлігін 19 ғасырда ирланд және шотланд иммигранттары Америкаға әкелді. Содан кейін, американдық ықпал арқылы, бұл Хэллоуин дәстүрлері 20 ғасырдың соңына қарай көптеген басқа елдерге тарады.

Қазіргі заманғы пагандық

Саман және Саманға ұқсас фестивальдар кейбір заманауи язычниктер (пагандықтар) тарапынан өткізіледі. Неоязычествоның көптеген түрлері болғандықтан, олардың Саман мерекелері ортақ атауға қарамастан әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулер тарихи фестивальді мүмкіндігінше дәл қайта жасауға тырысады. Ал басқа язычниктер өз мерекелерін түрлі, тікелей қатысы жоқ көздерге негіздейді, олардың бірі – гэль мәдениеті. Фольклорист Дженни Батлер ирландиялық язычниктердің тарихи Саман мерекелерінің кейбір элементтерін қалай таңдап, оларды кельт тарихына сілтемелермен біріктіріп, жаңа Саман фестивалін жасағанын, оның язычник мәдениетінің ерекше бөлігіне айналғанын сипаттайды. Язычниктер әдетте Саманды Солтүстік жартышарда 31 қазан – 1 қарашада, ал Оңтүстік жартышарда 30 сәуір – 1 мамырда, күн батумен бастап, күн батумен аяқтайды. Кейбір язычниктер оны күзгі теңдік пен қысқы күн тоғысы арасындағы астрономиялық орта нүктеде (немесе осы нүктеге ең жақын толық айда) тойлайды, бұл әдетте Солтүстік жартышарда 6 немесе 7 қарашада болады.

Кельттік реконструкционизм

Басқа Реконструкциялық дәстүрлер сияқты, Кельт Реконструкциялық Пейгандары (CR) тарихи дәлдікті баса дамытады. Олар өз мерекелері мен қасиетті амалдарын дәстүрлі әңгімелерге, сондай-ақ көп құдайлы келттердің сенімдерін зерттеуге негіздейді. Олар Сауынды 1 қарашаның шамасында тойлайды, бірақ күнді өңірлік климатқа қарай өзгерте алады, мысалы, алғашқы қысқы аяз келгенде. Олардың дәстүрлеріне үйді киелі тілеу және от жағу кіреді. Виккандар Сауын күнінде осы әлем мен соңғы әлем арасындағы жамылғы жыл бойы ең жұқа болатынына сенеді, бұл бұл әлемнен өткендермен байланыс орнатуды жеңілдетеді.

Екіншілік көздер

Кемпбелл, Джон Грегорсон. "Гельдік басқа әлем", Рональд Блэк редакциялаған. (1900, 1902, 2005 жж.). Birlinn Ltd. 559–62 беттер. Данагер, Кевин. "Ирландия халықтық дәстүрі және келт күнтізбесі". Роберт О'Дрисколл редакциялаған "Келт санасы" кітабында. Нью-Йорк: Braziller, 1981. 217–42 беттер. Нақты әдет-ғұрыптар мен рәсімдер туралы. Росс, Энн. "Материалдық мәдениет, миф және халық жады". Роберт О'Дрисколл редакциялаған "Келт санасы" кітабында. Нью-Йорк: Braziller, 1981. 197–216 беттер. Вендриз, Ж. Ежелгі ирланд тілінің этимологиялық сөздігі. 1959 жыл.