Көктемнің бастауын белгілейтін ежелгі кельт фестивалі

Кіріспе

Көктемнің басталуын белгілейтін Гелл фестивалі Имбольк немесе Имбольг, сондай-ақ Қасиетті Бригида күні (Lá Fhéile Bríde; Là Fhèill Brìghde; ) – Гелл дәстүрлі фестивалі. Ол көктемнің басталуын білдіреді, ал христиандар үшін бұл Ирландияның қамқоршысы – әулие Бригиданың мерекесі. Оның дәстүрлі күні 1 ақпан, қысқы күн тоқырауы мен көктемгі күн мен түн теңелу арасындағы шамамен ортасы. Тарихи тұрғыдан алғанда, оның дәстүрлері Ирландия, Шотландия және Мэн аралында кеңінен сақталған. Имбольк – төрт Геллдік маусымдық фестивальдің бірі: Бельтан, Лугнасад және Самайн. Имбольк көне ирланд әдебиетінде еске алынады, және кейбір деректер бұл күннің ежелгі заманда да маңызды болғандығын көрсетеді. Сенушілер Имбольк бастапқыда қой туу маусымын және Бригид қасиетті әйелді құрметтейтін, христиандыққа дейінгі мейрам болған деп санайды. Тарихшылар әулие мен оның мерекесі осы сенімдердің христиандануы екенін ұсынады. Қасиетті Бригида күнінің әдет-ғұрыптары ерте заманауи кезеңге дейін егжей-тегжейлі жазылмаған. Соңғы ғасырларда оның дәстүрлеріне өрттен, аурудан және зұлым рухтардан қорғану үшін есіктер мен терезелерге ілінетін Бригиданың тоқу шапақтарын (айқыштарын) жасау кіреді. Сондай-ақ, Бригидтің қуыршағын (Бридог) жасап, оны қыздар, кейде "сабаннан жасалған адамдармен" бірге ауыл айналып жүрген. Бригидтің киелі Бригида күні алдында үйге келіп, батасын беруге келетініне сенетін. Оның батасын алу үшін адамдар оған төсек дайындап, тамақ-су, киім-кешек қойып, сыртқа шығарып, батасын тілейтін. Қасиетті бұлақтарға барып, арнайы тамақ дайындап жейтін, ал бұл күн дәстүр бойынша ауа-райы туралы болжамдармен байланысты. Көптеген дәстүрлері ХХ ғасырда жойылғанмен, оны кейбір христиандар діни мереке ретінде, ал кейбір христиан емес адамдар мәдени мереке ретінде тойлайды, ал оның әдет-ғұрыптары кейбір жерлерде қайта жандандырылды. ХХ ғасырдың соңынан бері кельт жаңа діншілдері мен виккандықтар Имболькты діни мереке ретінде тойлайды.

Шығуы және этимологиясы

Рональд Хаттон сияқты тарихшылар Киелі Бригида күнінің христиан дініне дейінгі дәуірде пайда болғанын айтады. Кейбір ғалымдар Имболк күнінің Ирландияда неолиттен бері маңызды болғанын санайды. Ирландиядағы бірнеше қабірлер Имболк пен Самайн уақытында күн шығысымен сәйкес келеді. Бұл Тара төбесіндегі Қонақтар үйіндісі мен Слив-на-Каллиагтағы L қабірін қамтиды. Франк Прендергаст бұл сәйкестіктің сирек кездесетінін, ол жай ғана кездейсоқтық екенін айтады. Имболк немесе Имболгтың этимологиясы белгісіз. Көптеген адамдар бұл сөзді көне ирланд тіліндегі "i mbolc" (қазіргі ирланд тілінде: i mbolg) сөзінен шығарған, ол "ішінде" деген мағынаны білдіреді және осы жылы қойлардың жүкті болуымен байланысты. Эрик П. Хэмп оны "сүт" және "тазалау" мағыналарын білдіретін прото-үнді-еуропалық түбірден шығарады. Профессор Алан Уорд оны протокельт тіліндегі "эмбиболгон" – "бүршік қағу" сөзінен шығарады. 10-ғасырдың басындағы Кормак сөздігінде Оимэльк туралы жазба бар, онда ол көктемнің басталуы деп аталады және "oí melg" ("қозы сүті") сөзінен туындағаны айтылады, бұл "қозы сүтінің келу уақыты" деп түсіндіріледі. Алайда, тіл білімі мамандары бұл жазушының сөзді өзгертіп, оған түсінікті этимология беруге тырысқанын айтады. "Кулидың мал шабуылы" ("Táin Bó Cúailnge") Имболк (имольг деп жазылған) 1 қарашадағы Самайн мейрамынан үш ай кейін болатынын көрсетеді. Имболк Таин туралы басқа бір көне ирланд поэмасында айтылады: "iar n imbulc, ba garb a ngeilt", Эдвард Гвинн бұл сөзді "Кендлемастан кейін олардың мал өрісі қиын болды" деп аударады. Хаттон Имболк күнінің "Ирландияның анасы Бригидаға арналуы үшін маңызды болғанын" жазады. Бригида 6-ғасырда өмір сүрген және Килдардағы маңызды монастырды құрған делінеді. Ол үлкен культтің орталығына айналды. Алайда оның тарихи фактілері аз, ал оның ертедегі өмірбаяндары "негізінен анекдоттар мен керемет оқиғалар, олардың кейбіреулері ирландтың пұтқа табынушылық фольклорына терең сіңген". Қасиетті Бригиданың Бригида құдайынан шыққандығы немесе ол нағыз адам болғаны және құдайдың аңызы оған берілгендігі айтылады. Мереке, тоқтылардың тууымен байланысты, Бригиданың өнімділік құдайы ретіндегі рөлімен байланысты болуы мүмкін. Имболк пен тоқтылар мен қой сүтінің келуінің байланысы, қозылар бұзаулардан бұрын туылғанын қамтамасыз ететін шаруалардың әдет-ғұрыптарын көрсетеді. Қыс соңында/көктем басында қойлар сиырларға қарағанда сирек өсетін өсімдіктерде жақсы тіршілік ете алатын, ал шаруалар азық-түлік азайғандықтан сүт беруді мүмкіндігінше ертерек бастауға тырысты. көктемгі егістікке дайындық басталады.

Historians such as Ronald Hutton argue that St Brigid's Day must have pre Christian origins. Some scholars argue that the date of Imbolc was significant in Ireland since the Neolithic. A few passage tombs in Ireland are aligned with the sunrise around the times of Imbolc and Samhain. This includes the Mound of the Hostages on the Hill of Tara, and Cairn L at Slieve na Calliagh. Frank Prendergast argues that this alignment is so rare that it is a product of chance. The etymology of Imbolc or Imbolg is unclear. A common explanation is that it comes from the Old Irish i mbolc (Modern Irish: i mbolg), meaning 'in the belly', and refers to the pregnancy of ewes at this time of year. Eric P. Hamp derives it from a Proto Indo European root meaning both 'milk' and 'cleansing'. Professor Alan Ward derives it from the Proto Celtic embibolgon, 'budding'. The early 10th century Cormac's Glossary has an entry for Oímelc, calling it the beginning of spring and deriving it from oí melg ('ewe milk'), explaining it as "the time that sheep's milk comes". However, linguists believe this is the writer's respelling of the word to give it an understandable etymology. The Táin Bó Cúailnge ('Cattle Raid of Cooley') indicates that Imbolc (spelt imolg) is three months after the 1 November festival of Samhain. Imbolc is mentioned in another Old Irish poem about the Táin in the Metrical Dindshenchas: "iar n imbulc, ba garb a ngeilt", which Edward Gwynn translates "after Candlemas, rough was their herding". Hutton writes that Imbolc must have been "important enough for its date to be dedicated subsequently to Brigid the Mother Saint of Ireland". Brigid is said to have lived in the 6th century and founded the important monastery of Kildare. She became the focus of a major cult. However, there are few historical facts about her, and her early hagiographies "are mainly anecdotes and miracle stories, some of which are deeply rooted in Irish pagan folklore". It is suggested that Saint Brigid is based on the goddess Brigid, or that she was a real person and the lore of the goddess was transferred to her. It is suggested that the festival, which celebrates the start of lambing, is linked with Brigid in her role as a fertility goddess. This linking of Imbolc with the arrival of lambs and sheep's milk probably reflected farming customs that ensured lambs were born before calves. In late winter/early spring, sheep could survive better than cows on the sparse vegetation, and farmers sought to resume milking as soon as possible due to their dwindling stores. the beginning of preparations for the spring sowing,

Айта белгілі фольклоршы Шон О Суиллеабайн былай деп жазды: "Киелі Бригида мерекесінің басты мағынасы – бұл Ирландиядағы шаруалар жылының маңызды кезеңі, көктемгі егістікке дайындықтың басталуы. Қасиеттіге табынудың (немесе оның орнына келген құдайға табынудың) кез келген көрінісі азық-түлік өндірісімен байланысты". 18-ғасырдан 20-ғасырдың ортасына дейін көптеген Киелі Бригида күні салт-дәстүрлері фольклоршылар және басқа да жазушылармен жазылған. Олар сол кезде мереке қалай тойланғанын және бұрын қалай тойланғанын түсіндіреді.

Бригидтің айқышшалары

Ирландияда Бригидтің айқыштары (суретте) дәстүрлі түрде Бригид күні жасалады. Бригид айқышы әдетте төрт қарулы теңқабырлы айқыштан, тоқылған қамыстан тұрады, бірақ үш қарулы айқыштар да кездесетін. Олар Бригидті қарсы алу және от, молния, ауру мен зұлым рухтардан қорғау үшін есіктерге, терезелерге және мал төбелеріне ілінетін. Адамдар ұйықтамас бұрын киімдерін немесе мата тілімдерін Бригидтің батасын алу үшін сыртқа тастап қоятын. 18 ғасырдағы Мэн аралындағы дәстүр бойынша, есік алдында тұрып, қамыстан жасалған бір шоғырды ұстап, «Бреде, Бреде, бүгін үйіме кел. Бредеге есікті аш, Бредеге кіруге рұқсат бер» дейтін. Сол сияқты, Донегал графтығында қамысты әкелуге жіберілген үйдің мүшесі алдыңғы баспалдақта тізе бүгіп үш рет қайталап айтар еді: «Тізеңді бүгіп, көзіңді аш, Сент-Бригидті кіргіз». Үй ішіндегілер үш рет «Қош келдіңіз!» деп жауап беретін. Содан кейін қамыстар Бригид үшін кілем немесе төсек ретінде еденге төселетін. 19 ғасырда кейбір егде жастағы мэнктік әйелдер Бригид үшін астық сарайында төсек жасап, үстелге тамақ, сыра және шам қоятын. Гебрид аралдарының кейбір аймақтарындағы әйелдер үлкен мата ұстап, «Bridean, Bridean, thig an nall 's dean do leabaidh» («Брид, Брид, кел, төсегіңді жаса») деп айқайлап билейтін. Егер белгі қалмаса, олар үш өзеннің қосылған жеріне әтешті жерлеп, сол түні отқа құрбандық шалып, жамандық келмейді деп сенетін. Ирландияның кейбір аймақтарында Brídeóg көтеріп жүрудің орнына, қыз Бригид рөлін өзіне алатын. Басқа қыздармен бірге үйден-үйге «Бригидтің тәжін» киіп, «Бригидтің қалқанын» және «Бригидтің айқышын» алып жүретін, бәрі де қамыстан жасалған. Кейбір жерлерде «сабаннан жасалған адамдар» (strawboys) қатысатын, олар конусты сабаннан жасалған шляпалар мен маскалар киіп, халық музыкасын ойнайтын; олар «құрғақшылдарға» (wrenboys) ұқсас.

Ауа райы туралы аңыздар

Бұл мереке дәстүрлі түрде ауа райы туралы хабарлармен байланысты, ал жыландар мен борсықтардың қысқы ұяларынан шығуын бақылаудың ежелгі дәстүрі Солтүстік Америкадағы Батқыр күнінің алға басушысы болуы мүмкін. Шотланд гаэль тіліндегі мақал:

Имболк – бұл кейльяхтың, гаэль дәстүріндегі қасиетті қарт әйелдің, қалған қысқа отын жинаған күні деп есептелген. Аңыз бойынша, егер ол қысты одан әрі созғысы келсе, Имболк күні ауа райы ашық әрі күннөл болғанын қамтамасыз етеді, осылайша ол көп отын жинай алады. Сондықтан, егер Имболк күні ауа райы нашар болса, адамдар қуанады, себебі кейльях ұйықтап жатыр және қыс аяқталуға жақын. Мэн аралында, ол Caillagh ny Groamagh деп белгілі, кейльяхтың алып құсқа айналып, мұңқайында таяқтарды ұшқандығы айтылады. Шотланд жазушысы Дональд Александр Маккензи 19 ғасырда «жер мен теңізге» құрбандықтар шалынғанын жазған. Құрбандыққа жерге құйылған сүт немесе суға құйылған ботқа ұсынылуы мүмкін еді. Килкенни округінде қабірлер қорап және лавр гүлдерімен (немесе сол кезде табылған басқа гүлдермен) безендірілген. Қыздың тазалығын сақтау үшін әшекейленген бұтақ ақ ленталармен толанып, жақында қайтыс болған бойжеткеннің қабіріне қойылған.

Бүгін

Бүгінде Қасиетті Бригида күні мен Имболк мейрамын христиандар да, христиан еместер де атап өтеді. Кейбір адамдар әлі күнге дейін Бригидтің айқыштарын жасап, Бридиогтарға айналады немесе 1 ақпанда Киелі Бригидаға арналған қасиетті бұлақтарға барады. Бригид күніне арналған шерулер Керри округіне қарасты Киллорглин қаласында қайта жаңғырды, онда жыл сайын «Бидди күні фестивалі» өтеді. Сабаннан тоқылған кең шляпалар мен маска киген ерлер мен әйелдер, жаман рухтарды қуып, келесі жылға сәттілік әкелу үшін қолдарында Бридиог ұстап, қоғамдық орындарға барады. Фестиваль барысында халық музыкасы орындалады, тарихи лекциялар өткізіледі, фильмдер көрсетіледі, драмалық қойылымдар қойылады және айқыш тоқу шеберханалары ұйымдастырылады. Фестивальдің басты оқиғасы – қала бойынша «Бидди топтарының» факелдік шеруі. 2009 жылдан бері Лоут округінде жыл сайын «Фогарт Бригида фестивалі» өтеді. Бұл фестиваль Бригиданы қасиетті де, құдай да ретінде құрметтейді және ұзақ жылдар бойы Фогартқа барумен қатар музыка, поэзия және лекцияларды қамтиды. Жылдың осы уақытында Дерриде халық музыкасының «Имболк халықаралық музыка фестивалі» өтеді. Англияда, Батыс Йоркширдегі Марсден ауылы екі жылда бір рет «Имболк от фестивалін» өткізеді, ол фонарь шеруін, от өнері шеберлерін, музыканы, фейерверктерді және Жасыл Адам мен Джек Фростты бейнелейтін алып кейіпкерлер арасындағы символдық шайқасты қамтиды. Соңғы кезде Ирландия елшіліктері Қасиетті Бригида күніне арналған жыл сайынғы шараларды ұйымдастырып келеді, олар ирланд диаспорасының белгілі әйелдерін құрметтейді және ирланд әйелдерінің өнер саласындағы еңбектерін көрсетеді. 2022 жылы Дублинде алғашқы «Бригит фестивалі» өтті, ол көрмелер, экскурсиялар, лекциялар, фильмдер және концерт арқылы «ирланд әйелдерінің өткен мен қазіргі үлесін» атап өтті. 2016 жылы Жасыл партия Ирландияда Қасиетті Бригида күнін мемлекеттік мереке деп жариялауды ұсынды. Партия үкіметке кіргеннен кейін 2022 жылы бұл ұсыныс қабылданды және 2023 жылдан бастап «Имболк/Қасиетті Бригида күні» қасиеттінің мерекесі мен маусымдық фестивальді атап өту үшін жыл сайынғы мемлекеттік мереке болып табылады. Фестивальдер әдетте Солтүстік жарты шарда 1 ақпанға, ал Оңтүстік жарты шарда 1 тамызға жақын өтеді. Кейбір неопагандар бұл фестивальді Солтүстік жарты шарда қысқы күн тоғысы мен көктемгі күн мен түннің теңелуі арасындағы астрономиялық орталықта, әдетте 3 немесе 4 ақпанда, ал басқалары осы нүктеге ең жақын толық айға сенеді. Кейбір неопагандар Имболды басқа табиғи құбылыстарға, мысалы, примулалардың, қырыққабаттың немесе ұқсас жергілікті флораның пайда болуына байланысты белгілейді.

Today, St Brigid's Day and Imbolc are observed by Christians and non Christians. Some people still make Brigid's crosses and Brídeogs or visit holy wells dedicated to St Brigid on 1 February. Brigid's Day parades have been revived in the town of Killorglin, County Kerry, which holds a yearly "Biddy's Day Festival". Men and women wearing elaborate straw hats and masks visit public houses carrying a Brídeóg to ward off evil spirits and bring good luck for the coming year. There are folk music sessions, historical talks, film screenings, drama productions, and cross weaving workshops. The main event is a torchlight parade of 'Biddy groups' through the town. Since 2009 a yearly "Brigid of Faughart Festival" is held in County Louth. This celebrates Brigid as both saint and goddess and includes the long standing pilgrimage to Faughart as well as music, poetry, and lectures. The "Imbolc International Music Festival" of folk music is held in Derry at this time of year. In England, the village of Marsden, West Yorkshire holds a biennial "Imbolc Fire Festival" which includes a lantern procession, fire performers, music, fireworks, and a symbolic battle between giant characters representing the Green Man and Jack Frost. More recently, Irish embassies have hosted yearly events on St Brigid's Day to celebrate famous women of the Irish diaspora and showcase the work of Irish female emigrants in the arts. In 2022, Dublin hosted its first "Brigit Festival", celebrating "the contributions of Irish women" past and present through exhibitions, tours, lectures, films, and a concert. In 2016, the Green Party proposed that St Brigid's Day be made a public holiday in Ireland. This was put into effect in 2022 after the party entered government, and "Imbolc/St Brigid's Day" has been a yearly public holiday since 2023 to mark both the saint's feast day and the seasonal festival. Festivals typically fall near 1 February in the Northern Hemisphere and 1 August in the Southern Hemisphere. Some Neopagans celebrate the festival at the astronomical midpoint between the winter solstice and spring equinox in the Northern Hemisphere, this is usually on 3 or 4 February while others rely on the full moon nearest this point. Some Neopagans designate Imbolc based on other natural phenomena, such as the emergence of primroses, dandelions, or similar local flora.

Кельт қайта құрушысы

Кельт қайта құрушылары ежелгі кельт дінін қайта жаңғыртуға тырысады. Олардың діни амалдары зерттеулер мен тарихи жазбаларға негізделген, бірақ қазіргі заманғы өмірге бейімделу үшін сәл өзгертілуі мүмкін. Олар синкретизмнен (әртүрлі мәдениеттердің амалдарын біріктіруден) қашып жүреді. Көктемнің алғашқы белгілері сезілген кезде немесе осы кезге ең жақын толық айда олар әдетте мереке тойлайды. Көптеген адамдар "Күміс бұта" және "Кармина Гаделика" сияқты көздерден алынған дәстүрлі әндер мен рәсімдерді пайдаланады. Бұл Бригид қасиеттісіне құрмет көрсету уақыты, және оның көптеген жақтастары оған арналған рәсімдерді осы жылы өткізуді таңдайды. Дианикалық виккандар үшін Имболк – бастамалаудың дәстүрлі уақыты.