Кіріспе

Қыс мерекесі – ежелгі пұтқа табынушылық мерекесі және оның қазіргі қайта жандануы

Юле (Жұл, jól немесе joulu деп те аталады) – герман халықтары тарихи түрде тойлаған, герман халықтары христиан дініне өткен кезде Рождествоға сіңірілген қысқы мереке. Қазіргі кезде жаңа діни қозғалыстардың (мысалы, қазіргі герман діншілдігі) жақтастары Юлені христиандық мерекеден тәуелсіз тойлайды. Ғалымдар Юленің бастапқы тойларын Жабайы аңшылық, Один құдайы және англосаксондық Модранихт ("Аналар түні") сияқты пұтқа табынушылықпен байланыстырады. "Юле" және оған жақын сөздер ағылшын және скандинавия тілдерінде, сондай-ақ фин және эстон тілдерінде Рождество мен қысқы мереке маусымында болатын басқа да мерекелерді сипаттау үшін қолданылады. Сонымен қатар, Рождествоға байланысты кейбір қазіргі дәстүрлер мен салт-дәстүрлер, мысалы, Рождество шыршасы, Рождество ешкісі, Рождество шошқасы, Рождество әндері және тағы басқалары ежелгі пұтқа табынушылық Юле дәстүрлерімен байланысты болуы мүмкін.

Этимология

Қазіргі ағылшын тіліндегі Yule сөзі ежелгі ағылшын тіліндегі ġēol, алғашқы геoh(h)ol, geh(h)ol және geóla сөздерінен тараған. Ежелгі ағылшын тіліндегі ġēol немесе ġēohol және ġēola немесе ġēoli "Юл" (кейін: "Christmastide") мерекесінің 12 күнін білдіреді, соңғысы "Юл" айын көрсетеді. Мұнда ǣrra ġēola Юл мерекесіне дейінгі кезеңді (желтоқсан), ал æftera ġēola Юлдан кейінгі кезеңді (қаңтар) білдіреді. Екі сөз де готика тіліндегі 𐌾𐌹𐌿𐌻𐌴𐌹𐍃 (jiuleis) сөзімен туыс; көне норвегия, исланд, фарер және норвегиялық нюнорск тілдеріндегі jól, jol, ýlir; дания, швеция және норвегия бокмол тілдеріндегі jul сөздерімен байланысты және протогерман тіліндегі jehwlą сөзінен шыққан деп саналады. Бұл термин герман тілдерінен тыс жерде болған-болмағаны әлі белгісіз, бірақ герман тобынан тыс индоевропалық туыс сөздерді табуға көптеген әрекеттер жасалған. Yuletide ('Yule уақыты') деген күрделі сөз алғаш рет 1475 жыл шамасында қолданылған. Бұл сөз христиан дінінен бұрынғы контексте, әсіресе көне скандинав тілінде кездеседі, онда ол көне скандинав құдайларымен байланысты. Одиннің көптеген есімдерінің ішінде (Одиннің есімдерінің тізіміне қараңыз) ұзақ сақалды Одиннің аты Jólnir ("Юлдың адамы") болып табылады. XII ғасырда жазылған "Агрипп" еңбегінде jól сөзі Одиннің атының бірі – Jólnir-ден шыққан деп түсіндіріледі, ол көне норвегия тіліндегі jólnar сөзімен тығыз байланысты, ол құдайлардың поэтикалық атауы. Көне норвегия поэзиясында бұл сөз "мереке" мағынасында қолданылады, мысалы hugins jól ("қарағайдың мерекесі"). Ежелгі француз тіліндегі jolif (→ French joli) сөзі, ол 14 ғасырда ағылшын тіліне 'jolly' ретінде аударылған, өзі көне норвегия тілінен алынған jól сөзінен (ежелгі француз суффиксімен; ежелгі француз aisif "оңай", қазіргі француз festif = fest "мереке" + if) шыққан деп есептеледі, ағылшын этимологиясының қысқаша Оксфорд сөздігі және басқа бірнеше француз этимологиялық сөздіктерінде көрсетілген. Бірақ "Оксфорд ағылшын сөздігі" jolif сөзінің бұл түсіндірмесін ықтималсыз деп санайды. Француз сөзі алғаш рет 1136-1140 жылдар аралығында Джеффри Геймар жазған "Англия халқының тарихы" ("Estoiredes Engleis") атты англо-нормандық еңбекте кездеседі. Көне норвегия тіліндегі айдың аты ýlir де сондай-ақ куәландырылған, бірақ көне норвегия корпусында есімнің көне норвегия түрі jól арқылы оқиғаға қатысты көптеген сілтемелер бар. "Прозалық Эдда" кітабының 55-тарауында құдайлардың әр түрлі есімдері берілген; солардың бірі – "Юл жандары". Skald Eyvindr skáldaspillir бұл терминді қолданатын еңбегінен үзінді келтіріледі: "Біз қайтадан Юл жандарының мерекесін [шиырдың тұқымын], билеушілеріміздің мақтауын, тас көпір сияқты жасадық". Сонымен қатар, Одиннің көптеген есімдерінің бірі – Jólnir, ол оқиғаға сілтеме жасайды.

Жылуға қарсы

Хельгаквида Хёрвардссон және Герварвар сагасы ок Хейдрекс екеуі де хейтстрендинг әдеті туралы баяндайды. Бұл дереккөздерде бұл дәстүр Йұл кешінде өтеді және адамдар салтанатты ант беру алдында қолын сонаргөлтр деп аталатын шошқаға қояды. Екінші мәтіндегі кейбір қолжазбаларда шошқаның қасиетті екені, оның Фрейрге арналғаны және ант бергеннен кейін құрбандыққа шалынғаны нақты көрсетілген.

Еске алу күні

Христиандыққа дейінгі Юле мейрамының нақты уақыты белгісіз және ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Снори «Хакон сагасының жақсылығында» үш күндік тойдың «Қысқы түнінде» басталатынын айтады, бірақ бұл қысқы күн тоғысынан шамамен бір ай кейін болады. Андреас Нордберг Юле ерте герман күнтізбесінде (қысқы күн тоғысынан кейінгі алғашқы жаңа айда басталатын ай) екінші Юле айының толуымен тойланған деп санайды, бұл Григориан күнтізбесі бойынша 5 қаңтардан 2 ақпанға дейін болуы мүмкін. Нордберг Григориан күнтізбесінде 19-21 қаңтар аралығын қысқы түндер деп көрсетеді, бұл оның Юле күндерінің шамамен ортасына сәйкес келеді. Сноридің баяндамасына қоса, Нордбергтің уақыты Мерзебургтік Тьетмардың Лейредегі үлкен құрбандық туралы айтқан сөзімен де үйлеседі.

Солтүстік Еуропадағы Рождествомен байланысы

Қазіргі герман тілдері кең таралған аймақтарда және кейбір басқа Солтүстік Еуропа елдерінде "юле" және оған жақын сөздер Рождество мерекесінің маусымын білдіреді. Ағылшын тіліндегі "yule" және "yuletide"-ден басқа, мысалдарға Швецияда, Данияда және Норвегияда "jul", Исландияда және Фарер аралдарында "jól", Финляндияда "joulu", Фризеландта "Joelfest", Нидерландта "Joelfeest" және Эстонияда "jõulud" кіреді.

Қазіргі заманғы пагандық

Қазіргі заманғы жазыққыштар діндері шығу тегі және амалдары жағынан әртүрлі болғандықтан, ортақ атауға қарамастан, Юлдің осы бейнелері айқын түрде өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, кейбір ежелгі дін өкілдері ежелгі герман жазыққыштары дәстүрді қалай сақтаған деп санайды, ал басқалары мерекені "әртүрлі көздерден жиналған" рәсімдермен тойлайды. Ежелгі дін өкілдерінің Юл тойына бірлесіп тамақ ішу және сыйлар беру де кіруі мүмкін. Викканың көптеген түрлерінде бұл мереке қысқы күн тоғысында Ұлы мүйізді аңшы құдайдың қайта тууы ретінде тойланады, ол жаңа туған күнге теңестіріледі. Бұл мерекеге жиналу тәсілі әрбір тәжірибешіге байланысты өзгереді. Кейбіреулер жекелеген рәсімдерді үйде өткізеді, ал басқалары оны өздерінің қауымдарымен өткізеді.

Лавеяндық сатанизм

Кейбір "Шайтан шіркеуінің" мүшелері мен басқа Лавейлік сатанистер тобы Юле мерекесін христиандық мерекемен бір уақытта, діни емес сипатта тойлайды.