Кіріспе
Рождестволық дәстүр ретінде отқа жағылған бүркеме.
Рождестволық бүркеме, Юл кеспесі немесе Рождестволық бөлік – Еуропаның, кейін Солтүстік Американың аймақтарында қысқы дәстүр ретінде отқа жағылатын арнайы таңдалған бүркеме. Бұл халықтық әдет-ғұрыптың шығу тегі белгісіз. Юлмен байланысты басқа дәстүрлер сияқты (мысалы, Юл шошқасы), бұл әдет-ғұрып түпкілікті Индоевропалық діннен шыққан болуы мүмкін, себебі ұқсас дәстүрлер кельт, герман, балтық және славян діндерінде тіркелген. Америкалық фольклор зерттеушісі Линда Уоттс бұл әдет-ғұрыпты былай сипаттайды: "Рождестволық бүркемені жағу дәстүрі ертеректегі күн тоқырауы тойларына және от жағу дәстүріне дейін жетеді. Рождестволық практика бойынша, бүркенің бір бөлігі әр кешке, 12-ші түнге (6 қаңтар) дейін өртелді. Кейін бүркенің қалдығын төсек астына сәттілік үшін, әсіресе үйге қауіпті найзағай мен, иронияға қарамастан, өрттен қорғау үшін қояды. Көптеген адамдар жанып жатқан бүркемеге байланысты сенімдерге ие, олар ұшқындарды санап, жаңа жылға және одан кейінгі уақытта өздерінің тағдырын білуге тырысады. Уоттс атап көрсетеді, Рождестволық бүркеме – қысқы мерекелік дәстүрлерде кездесетін "құдайлық жарықтың белгілерінің" бірі (басқа мысалдары – Рождестволық от пен Рождестволық шам). Алайда, бұл әдет-ғұрыптың көне тамырлары бар екені, германдық діндердегі дәстүрлерден бастау алғаны көптен бері белгілі. 1725 жылы Генри Борн Юл бүркемесінің шығу тегін аңглосаксондық пұтқа табынушылықта іздеді: "Біздің ата-бабаларымыз, кешкі шаралар аяқталғаннан кейін, түн келгенде, ерекше үлкендіктегі шамдарды, Рождество шамдары деп аталатын шамдарды жағатын және отқа ағаштан жасалған бүркемені қоятын, оны Юл кеспесі немесе Рождестволық бөлік деп атаған. Бұл үйді жарықтандырып, түнді күндізге айналдыру үшін жасалған. Бұл дәстүр солтүстік аймақтарда әлі де сақталған. Бұл, әлдеқайда ықтимал, сакстардан келген. Себебі Беда бізге осы түнді осы елде бұрын сакстардың пұтқа табынушылары да тойлағанын айтады. Олар жылды қаңтардың 8-і күні бастаған, қазіргі Рождество мерекесі, ал алдыңғы түн, қазір қасиетті саналатын, олар Мæдренак немесе аналар түні деп атаған. Сондықтан Юл кеспесі, осы түндегі рәсімдердің бір бөлігі болған. Ол күннің қайта оралуы мен күндердің ұзаруының символы ретінде қолданылған сияқты. Желтоқсан және қаңтар айлары күннің қайта оралуы мен күндердің ұзаруына байланысты Гуили немесе Юл деп аталғандықтан, мен бүркеменің Юл бүркемесі деп аталуына себептің оны күннің қайта оралуының және оның жарығы мен жылуының артуының символы ретінде жағуы деп санаймын. Бұл, әлдеқайда ықтимал, сакстар арасындағы дәстүрдің себебі болған, бірақ христиан діні қабылданғаннан кейін де оны сол себеппен сақтауды түсіндіре алмаймын." Жақында Г. Р. Вилли (1983) былай деді: "Той-томалақ пен көңіл көтерумен байланысты жалпыға ортақ бау-баулар пұтқа табынушылықтан бастау алады. Қараша айының басындағы ритуалдық оттар жаңа жылдың басталуын және қысқы маусымның келуін білдірген. Кейіннен олар христиан күнтізбесіне енгізіліп, Рождество мерекесінің ажырамас бөлігіне айналды, ал кейінірек Жаңа жылмен (1 қаңтар) байланыстырылды. Рождество мен "ескі" Жаңа жылда кеңінен кездесетін түрлі әдет-ғұрыптар мен дәстүрлердің көпшілігі, егер барлығы емес, осы ортақ көзден туындайды, мысалы, он екінші түндегі оттар, Вустерширден "Олтты Мег" және Херефордширден бұталарды өртеп жіберу, бірінші аяқ, т.б. Өртелген күл немесе көмірді ұрықтандыру немесе тазарту белгісі ретінде шашырату сияқты бұрынғы ритуалдардың іздері көптен бері жоғалып кеткен. Юл оқиғалары, әдетте, қысқы күн тоқырауына негізделген деп саналады (егер нақты мерзімі талқыланса да), және тойлау, ішу және құрбандық (блот) қатысты. Ғалым Рудольф Симек бұл Юл мерекесінің "күшті діни сипатқа ие" екенін және "германдық Юл мерекесінің өлгендерге табыну және ата-бабаларды құрметтеу қызметін сақтап қалған-қалмағаны белгісіз" екенін айтады. Рождестволық дәстүрлер мен Рождестволық бүркеме, Рождестволық ешкі және Рождестволық шошқа (Сонарголтр) дәстүрлері әлі де Рождестволық ветчинада, Рождестволық әндерде және басқаларында көрінеді, бұл Симек "христиандық дәуірге дейінгі мерекелердің маңыздылығын көрсетеді" деп санайды.
The familiar custom of burning the Yule log dates back to earlier solstice celebrations and the tradition of bonfires. The Christmas practice calls for burning a portion of the log each evening until Twelfth Night (January 6). The log is subsequently placed beneath the bed for luck, and particularly for protection from the household threats of lightning and, with some irony, fire. Many have beliefs based on the yule log as it burns, and by counting the sparks and such, they seek to discern their fortunes for the new year and beyond. Watts notes that the Yule log is one of various "emblem[s] of divine light" that feature in winter holiday customs (other examples include the Yule fire and Yule candle). However, it has long been observed that the custom may have much earlier origins, extending from customs observed in Germanic paganism. As early as 1725, Henry Bourne sought an origin for the Yule log in Anglo Saxon paganism:
Our Fore Fathers, when the common Devices of Eve were over, and Night was come on, were wont to light up Candles of an uncommon Size, which were called Christmas Candles, and to lay a Log of Wood upon the Fire, which they termed a Yule Clog, or Christmas Block. These were to Illuminate the House, and turn the Night into Day; which custom, in some Measure, is still kept up in the Northern Parts. It hath, in all probability, been derived from the Saxons. For Bede tells us, That [sic] this very Night was observed in this Land before, by the Heathen Saxons. They began, says he, their Year on the Eight of the Calenders of January, which is now our Christmas Party: And the very Night before, which is now Holy to us, was by them called Mædrenack, or the Night of the Mothers The Yule Clog therefore hath probably been a Part of those Ceremonies which were perform'd that Night's Ceremonies. It seems to have been used, as an Emblem of the return of the Sun, and the lengthening of the Days. For as both December and January were called Guili or Yule, upon Account of the Sun's Returning, and the Increase of the Days; so, I am apt to believe, the Log has had the Name of the Yule Log, from its being burnt as an Emblem of the returning Sun, and the Increase of its Light and Heat. This was probably the Reason of the custom among the Heathen Saxons; but I cannot think the Observation of it was continued for the same Reason, after Christianity was embraced. " More recently, G. R. Willey (1983) says:
Communal bon bons with feasting and jollification have a pagan root—ritual bonfires at the beginning of November once signaled the start of another year and the onset of winter. Their subsequent incorporation into the Christian calendar, to become part and parcel of the festival of Christmas, and, later, their association with the New Year (January 1st) is an intriguing story. Many, if not all, of the various customs and traditions at one time extensively witnessed at Christmas and the 'old' New Year stem from this common source, e. g. Twelfth Night bonfires, including 'Old Meg' from Worcestershire and burning the bush from Herefordshire, first footing, etc. Any traces of primitive ritual such as scattering of burnt ashes or embers as an omen of fertilisation or purification have long since disappeared. The events of Yule were generally held to have centred on Midwinter (although specific dating is a matter of debate), and feasting, drinking, and sacrifice (blót) were involved. Scholar Rudolf Simek comments that the pagan Yule feast "had a pronounced religious character" and that "it is uncertain whether the Germanic Yule feast still had a function in the cult of the dead and in the veneration of the ancestors, a function which the mid winter sacrifice certainly held for the West European Stone and Bronze Ages." Yule customs and the traditions of the Yule log, Yule goat, and Yule boar (Sonargöltr) are still reflected in the Christmas ham, Yule singing, and others, which Simek takes as "indicat[ing] the significance of the feast in pre Christian times."
Диффузия және қазіргі заманғы тәжірибелер
Рождествоға арналған өртенген бұтақ туралы алғашқы айтылым 1648 жылғы Роберт Херрик поэзия жинағында кездеседі, онда ол «Рождество бұтағы» деп аталады. Ол 1686 жылы Джон Обридің еңбегіне дейін «Юле бұтағы» деп аталмаған. Осы ғасырға дейін Юле мерекесімен байланысты ешқандай дәлел болған жоқ. Юле бұтағы Англияның көп бөлігінің фольклорлық мұрағаттарында, әсіресе Батыс және Солтүстік аймақтарын қамтитын жинақтарда тіркелген. Х.Дж. Роуз 1923 жылы Йоркширдегі Киллингхолл қаласынан ұқсас халықтық сенімді жазды: «Соңғы ұрпақта да Юле бұтағы өрттелген, ал оның бір бөлігі келесі жылғы бұтақты жағу үшін сақталған. Рождество күні таңында үйге жасыл жапырақ немесе осыған ұқсас нәрсе әкеліп, ештеңе шығарылмаған». Юле бұтағы ағылшын тілді әлемнің басқа жерлерінде де, мысалы АҚШ-та салт ретінде белгілі. Роберт Мейер 1947 жылы Колорадо штатының Палмер көлінде 1934 жылдан бері «Юле салтанаты» өткізілгенін жазды. Ол бұл дәстүрді былай сипаттады: «Ол бұтақ іздеуден басталып, оттың маңында су ішумен аяқталады». Америка Құрама Штаттарының оңтүстігінде Азамат соғысы аяқталғанға дейін Юле бұтағы дәстүр ретінде сақталды. Мысалы, ғалым Аллен Кабанисс былай деді: «Құлдар үшін Рождествоның ерекше мағынасы болды. Желтоқсан айында плантацияларда жұмыс баяулайтын, сондықтан бұл ай олар үшін әлеуметтік маусымға айналды. Құлдардың мерекесі Юле бұтағы толығымен күйгенге дейін созылды, бұл кейде бір аптадан асып кетті».
For slaves, Christmas had special meaning. December was a slow work month on the typical plantation, and it became the social season for them. The slaves' holiday lasted until the Yule log burned, which sometimes took over a week.
Ұлыбритания
Ғалымдар Рождестволық бұтақ пен Англияның батыс аймағында ғана тіркелген күлді бұтақтарды жағу дәстүрінің ұқсастығын байқаған. Алғаш рет 19 ғасырдың басында жазылған күлді бұтақтар Рождество қарсаңында жағылады, түрлі халықтық сенімдермен байланысты және "күлдің кішкентай таяқтарын жаңғақ, бие қамысы немесе долананың жолақтарымен байланыстырып жасалған бұтақтардан тұрады". Г. Р. Уайли күлді бұтақтың Рождестволық бұтақтан пайда болғанын айтады. Уэльсте оны Бонсифф Надолиг немесе Блокин и Гвиляу (Рождестволық бұтақ немесе Мерекелік бөлік) деп атайды.
Германия
Германияда, Христклоц, Христбранд, Христблок, Юлклоц немесе Юлблок деп аталатын бұл бұтақты, әсіресе Гессен және Вестфалияда, баяу күйдіріп, содан кейін алып тастап, найзағайдан сақтану үшін қайтадан отқа лақтыру қалыпты жағдай болған.
Франция
Рождество қарсаңында бір немесе бірнеше түн бойы Рождестволық бұтақ жағу дәстүрі бұрын Францияда кеңінен таралған, онда оны bûche de noël деп атайды. Бұл, шаруалардың өздерінің феодалдарына бұтақ әкелуімен байланысты болған дәстүрден туындаған болуы мүмкін. Бургундияда сыйлықтарды бұтақтың астына жасыратын. Бриттанияда және Прованста бұтақ жаққанда дұғалар оқылған, бұл дәстүр әлі де кеңінен сақталып келеді және cacho fio (бұтақтың батасы) деп аталады: бұтақ немесе жеміс ағашының бұтағын отбасының әжесі алдымен үш рет үйдің айналасымен жүргізеді, содан кейін шараппен бата береді; көбінесе ол өткен жылғы бұтақтың сақталған күлімен бірге жағылады. Басқа аймақтық атауларға Берридегі cosse de Nau, Ангумоидегі mouchon de Nau, Нормандиядағы chuquet, Иль-де-Франстағы souche және Вендедегі tréfouiau жатады. Қазір бұл дәстүрдің орнына бүркеніш пішінді торт жеу кеңінен таралды, оны да "Bûche de Noël" деп атайды.
Португалия
Португалияда Рождество қарсаңында ауылдың орталығында, басты алаңда немесе шіркеу ауласында үлкен оттар жағылады. Бұл оттардың қалдықтары дауылдардың зиянын болдырмайды деп сенгендіктен сақталып келген.
Испания
Галисияда галисиялықтардың да осы дәстүрдің жергілікті түрі бар, ол tizón de Nadal [gl] немесе cepo de Nadal деп аталады. Астурияда Наталиегу 24 желтоқсаннан бастап жаңа жылға дейін көп үйлердің отшағында жанып, балаларға тәтті нан қалдырады. Содан кейін үйге емдік және қорғау күші бар деп есептелген оның күлі үйдің, мал төбелерінің және басқа бөлмелердің төңірегіне шашыратылды. Жоғарғы Арагонда оны tizón de Nadal дейді. Үйдің балалары әдемі тілектерді, баталарды және рәсімдерді оқуға жауапты (бірақ кейбір жерлерде батаны ең үлкен немесе үйдің иесі жасайды). Кейде бата беру кезінде бұтаққа аздап шарап құйылып, бата айтылады. Каталондықтардың да ұқсас дәстүрі бар, онда Тио де Надаль Рождествоға дейін "қоректендірілетін" сиқырлы бұтақ. Ән салатын балалар тионы жамылғымен жауып, оны таяқтармен ұрып, тиодан ноғат және кішкентай сыйлықтар шығаруға мәжбүр етеді. Каталониямен шектес шығыс аймақтарында бұл рәсім көбірек ойынға толы, балалар бұтақты ұрып, одан сыйлықтар "түсіп", олар ірімшік, тәттілер, жаңғақтар және жеуге немесе ойнауға арналған басқа да нәрселер болады.
Пиреней Еуропасы
Баск елінде Субиларо егуры жыл соңына дейін жанып тұрады. Бұл бұтақ жақсы тілектерге өмір сыйлайды, қарғыстарды жояды, аурулардың алдын алады және мол өнімді қамтамасыз етеді. Оның басқа да атаулары бар: эгуберри, габон, габонзузи, габон субил, габон мукур, олентзеро энбор, ононтзоро мокор, сукларо эгур, сукубела немесе поррондоко. Олентзеро – бұл ежелгі бұтақтың қазіргі заманғы бейнесі. Оккитанияда «cachafuòc» немесе «soc de Nadal» да Рождество мерекесін сүйемелдеп, қуандыратын дәстүрлі элементтердің бірі болып табылады.
Италия
Тосканада, әсіресе Валь ди Чианада (Ареццо провинциясы), "церимония дель чеппо" (бүршік рәсімі) кезінде дұға оқу дәстүр болған. Кейіннен көздері байланған балалар (кейіннен тәттілер мен басқа да сыйлықтармен сыйланған) бүршікті соғу керек еді, ал отбасының қалған бөлігі "Аве Мария дель Чеппо" деп аталатын арнайы ән айтқан. Ломбардияда отбасы басшысы бүршікке қарағай себіп, үстіне монеталар қойып, Әулие Үштік атынан дұға оқыған. Содан кейін, шарапты қалауынша ішіп, қалған шарапты отбасы басшысы бүршікке шашыратып тастаған; сондай-ақ, бүршік рәсімінде үш панетон кесіп, келесі жыл бойына ем үшін бір бөлігін сақтап қою дағдысы болған.
Черногория
Черногорияда бұлғаққа нан қойып, (Ломбардиядағы дәстүрлерге ұқсас) үстінен шарап себу қалыпты жағдай болған.
Балтық елдері
Балтық халықтарында да "көкнәр тарту" (; ) деп аталатын ұқсас дәстүр бар, онда ауыл тұрғындары қысқы күн тоғысында ауыл ішінде бір кенішті немесе ағаш түбірін сүйреп, соңында оны өртеді.
Балқан
Сербиялықтардың да ұқсас дәстүрі бар, онда емен жағылады. XIX ғасырдың басында-ақ Якоб Гриммнің тұсында ғалымдар оңтүстік славянның Бадняк салты мен Рождество шыршасы дәстүрі арасындағы параллельдіктерді байқаған. М. Э. Дурхамның (1940) тобы бойынша, Бадняк – Рождество қарсаңында ошаққа қойылған жас көшет. Баднякқа қатысты әртүрлі ғұрыптар орындалуы мүмкін, мысалы, оны құс немесе ешкінің қанымен майлау және күлін "Жаңа жыл қарсаңында егістікке немесе бақшаға шашып, құнарлы болуын қамтамасыз ету" әдеті бар.
Грекия
Грекияда, мерекелік бұтақтар үйге жергілікті халық әңгімелеріндегі зұлым құбыжықтар – калликанцарларды жоқ етеді деп сенген.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та Нью-Йорктегі жергілікті телеарнада алғаш рет бірнеше сағат бойы отында жанып жатқан юле бұтағының алты минуттық циклі көрсетілді. "Юле бұтағы" деп аталатын бұл хабарлама 1966 жылғы 24 желтоқсанда сағат 21:30-да WPIX (Нью-Йорк қаласының 11-арнасы) телеарнасында толық түсті форматта алғаш рет көрсетілді және жыл сайынғы дәстүрге айналды. Түпнұсқа юле бұтағының кадрлары Нью-Йорк қаласы мэрінің резиденциясы – Gracie Mansion-да 16 миллиметрлік пленкаға түсірілген. 1970 жылы басқа жерде жанып жатқан юле бұтағының жаңа кадрлары түсірілді, нәтижесінде 35 миллиметрлік пленкада жеті минуттық цикл пайда болды. Телеарна әлі күнге дейін әрбір Рождество күні таңертең төрт-бес сағат бойы "Юле бұтағын" көрсетеді және жылдар бойы елдің әртүрлі телеарналарында осыған ұқсас хабарламалар пайда болды.