Кіріспе

Жылдың дөңгелегі – қазіргі заманғы пұтқа табынушылар сақтайтын жылдық маусымдық мерекелер циклы. Ол жылдың басты күн шараларын (күн тоқырауы мен күн мен түн теңелуі) және олардың арасындағы орта нүктелерді белгілейді. Британдық неопаганистер ХХ ғасырдың ортасында Жыл дөңгелегін жасады, көптеген еуропалық халықтар белгілеген төрт күн ("көктем, жаз, күз, қыс") мен аралдық кельт халықтары тойлаған төрт маусымдық мереке ("аралық күн") біріктіріп, құрды. Қазіргі заманғы пұтқа табынушылықтың әртүрлі бағыттары ай фазасы және географиялық жарты шар сияқты ерекшеліктерге байланысты әр мерекенің нақты уақытын өзгерте алады. Маусымдар циклын бақылау көне және қазіргі заманғы көптеген адамдар үшін маңызды болған. Жыл дөңгелегіне негізделген қазіргі заманғы пұтқа табынушылық мерекелері халықтық дәстүрлерге түрлі деңгейде сүйенеді, нақты тарихи пұтқа табынушылық практикаларына қарамастан. Кейбір виккандар әр мерекеге сілтеме жасау үшін "саббат" терминін қолданады.

Шығу тегі

Ежелгі Еуропада маусымдық фестивальдар түрлі халықтар арасында әртүрлі болды. Британ аралдарында англосаксондықтар көбінесе күн станцияларын (күн тоқырауы мен күн мен түн теңелуін) атап өтті, ал арал кельттері олардың арасындағы төрт орталық нүктені белгіледі. Кельттер төрт фестивальді Белтайн (1 мамыр), Лугнасад (1 тамыз), Самайн (1 қараша) және Имболк (1 ақпан) деп атады. Джеймс Джордж Фрейзердің "Алтын тармақ" (1890) сияқты ықпалды еңбектері түрлі еуропалық маусымдық фестивальдарды және олардың мүмкін болған пұтқа табынушылық тамырларын зерттеді. Маргарет Мюррейдің "Батыс Еуропадағы сиқыршылық культы" (1921) еңбегінде Еуропадағы сиқыршылық сот процестері, соның ішінде 1661 жылы Шотландиядағы Форфардағы сот ісінің жазбалары қарастырылды. Роберт Грейвстің "Ақ қадір періште" (1948) романында христиандануға қарамастан, ауыл шаруашылығы мен әлеуметтік циклдердің маңыздылығы "көне британдық фестиваль жүйесінің" сегіз мерекесін сақтап қалды: Шамдар (2 ақпан), Әйелдер күні (25 наурыз), 1 мамыр, Жазғы күн тоқырауы (24 маусым), Ламмас (1 тамыз), Михаил күні (29 қыркүйек), Хэллоуин (31 қазан) және Рождество (25 желтоқсан). Британиядағы екі неоязық топ осы маусымдық фестиваль күнтізбесін XX ғасырда танымал етті: Джеральд Гарднер басқарған Викка ковені Брикет Вуд және Росс Николс басқарған неодруидтық топ Бардтар, Оваттар және Друидтар Ордені. Аңыз бойынша Гарднер мен Николс сегіз бөліктен тұратын күнтізбеге үйлесімділік танытып, төрт күн станциясын төрт орталық нүктемен біріктіріп, біртұтас фестиваль циклын құрды. Бұл екі неоязық топ арасындағы мерекелерді үйлестіруге көмектесті. Гарднердің алғашқы жариялымдарында кельт фестивальдары "мамырдың қарсаңы, тамыздың қарсаңы, қарашаның қарсаңы (Хэллоуин) және ақпанның қарсаңы" деп аталады. Белгілі Виккан Айдан Келли 1974 жылы Викка жазғы күн тоқырауына (Лита) және теңелу мерекелеріне (Остара және Мабон) ат қойды, содан кейін Тимоти Зелл өзінің Green Egg журналы арқылы насихаттады. Бұл аттардың танымал болуы біртіндеп жүзеге асты; 1978 жылы жарық көрген "Witchcraft For Tomorrow" кітабында ықпалды Виккан авторы Дорин Валиенте Келлидің мерекелік аттарын қолданбады, оның орнына күн тоқырауын және теңелуді ("Lesser Sabbats") олардың маусымдары бойынша анықтады. Валиенте төрт "Үлкен Саббатты" немесе от фестивальдарын Candlemas, May Eve, Lammas және Hallowe'en деп атады, сонымен қатар олардың гаэль тіліндегі баламаларын Imbolc, Beltane, Lughnasa және Samhain деп атады. Ерте Викканың қазіргі заманғы пұтқа табынушылыққа әсері және англосаксондық және кельт мотивтерін синкреттік қабылдауынан кейін, ағылшын тіліндегі Жыл доңғалағы фестивальдарының аттары Гарднер қолданған кельт аттарын және Келли енгізген германдық туынды аттарды жиі біріктіреді, жергілікті мерекелер осы мәдениеттерге негізделген-бөтілмейтіндігіне қарамастан.

Фестивальдар

Қазіргі заманғы жалған космологияның көптеген дәстүрлерінде барлық нәрсе циклдік деп есептеледі, уақыт Күннің жыл сайынғы өлімі мен қайта жаралуына байланысты өсу мен кері шегінудің мәңгілік циклы болып табылады. Бұл цикл Әлемді құрайтын өлшеусіз циклдер тізбегіндегі басқа өмірлік циклдердің микро және макрокосмосы ретінде қарастырылады. Жылдық циклдің маңызды нүктелеріне сәйкес келетін күндер дәстүрлі түрде төрт маусымның басталуын және ортасын көрсетеді. Олар зор маңызға ие және ірі қоғамдық мерекелерге арналған. Бұл сегіз мереке – қоғамдық тойлар үшін ең көп таралған уақыт. Төртінші және аралық күндерден басқа, жыл бойы басқа да мерекелер тойлануы мүмкін, әсіресе политеистік реконструкция және басқа этникалық дәстүрлер контекстінде. Дөңгелектің фестивальдері күн мифологиясы мен символизміне толы болса да, көптеген Викка эсбаттары әдетте ай циклдарына негізделген. Олар бірге қазіргі заманғы жалған діндердің Виккадан ықпал алған формаларындағы, әсіресе неопагандық сиқыршылық топтарындағы ең көп таралған мерекелерді білдіреді. Көбінесе германдық және кейінірек Солтүстік Еуропаның бір аттас қысқы фестивалінің атымен "Юле" деп аталса да, германдық пұтқа табынушылардың осы тойлары герман халықтарының христианды қабылдауынан кейін пайда болған болуы мүмкін. Тарихи дереккөздер Григориан күнтізбесі бойынша 5 қаңтар мен 2 ақпан аралығында болатын қысқы күн тоқырауынан кейінгі айдың толық айымен сәйкес келетін осы мерекелерді көрсетеді. Аспандағы Күннің әлсіреуін кері қайтару күн құдайының қайта тууының символы болып табылады және құнарлы маусымдардың оралуын болжайды. Германдықтан римдік дәстүрге дейін, бұл мерекелеудің ең маңызды уақыты. Қыстың ортасы қазіргі друидтар арасында Альбан Артан ретінде белгіленеді. Практикалар әртүрлі, бірақ құрбандық шалу, той жасау және сыйлықтар беру қыс ортасының мерекелерінің жалпы элементтері болып табылады. Үйге және ағаштарға мәңгі жасылданған бұтақтар мен гүл шоқтарын (мысалы, қарағай, жиде, қасиетті қарағай, арша және қарағай) әкелу де осы уақытта кең таралған. Римдік дәстүрде қыстың ортасына дейінгі алты күн ішінде қосымша мерекелер өтеді. Ал галдар оны көктемгі қозыларды туар алдындағы қойдың сүт беруінің басталуымен байланыстырған. Кельт неопагандары үшін бұл фестиваль Дагданың қызы және Туатха Де Дананның бірі Бригид құдайына арналған, сондай-ақ Дианикалық Виккадағы баулу рәсімі үшін.

Көктемгі күн мен түннің теңелуі (Остара)

Остара – кейбір қазіргі заманғы жазықшылдық дәстүрлерде көктемгі күн мен түн теңелуінің атауы. Бұл термин лингвист Якоб Гримм жасаған, ежелгі ағылшын тіліндегі Ēostre есімінің көне жоғарғы неміс тіліндегі нұсқасының қайта құрастырылған түрінен шыққан. Бедге сәйкес, бұл англосаксон құдайына арналған тойлар оның атымен аталған айда өткізілген, ол Юлиан күнтізбесі бойынша сәуір айымен сәйкес келеді. Нео-друидтерде Альбан Эйлир деп белгіленетін бұл мереке – үш көктемдік мерекенің екіншісі (Имболк пен Белтане арасындағы орта нүкте), онда жарық пен қараңғылық тағы да тепе-теңдікте болады, ал жарық күшейе түседі. Бұл жаңа бастамалар мен қыстың қысымынан шығып келе жатқан өмірдің уақыты.

Белтане (мамырдың бірінші күні)

Белтайн немесе 1 мамыр күні Ирландияда дәстүрлі түрде жаздың басталуы саналады. Римде осы мерекеге дейін христиан діні пайда болмас бұрын, гүлдердің римдік құдайы Флораның мерекесімен және герман елдерінің Вальпургис түні тойлануымен байланысты алғашқы тойланулар болған. Еуропа христианды қабылдағаннан бері, Еуропа мен Америкада осы мерекенің секулярлы нұсқасы сақталды, ол көбінесе Мамыр күні деп аталады. Осы түрінде, май биі және Мамыр патшайымын таж кигізу кеңінен танымал. Көптеген жазықшылық дәстүрлерде тойланатын бұл мереке, нео-друидтерде өмір күшінің толыққанды күйін, әлемнің жасылданғанын, жастық пен гүлденуін мойындау ретінде аталады.

Жазғы күнбағыс (жаздың ортасы / Лита)

21 маусым шамасында тойланатын жазғы күн тоғысы – төрт күн мерекесінің бірі және жаздың шарына жеткен бұрылыс нүктесі саналады. Кейбір викка дәстүрлері бұл мерекені Лита деп атайды, бұл атау Беденің "Уақытты есептеу" (De Temporum Ratione, VIII ғасыр) еңбегінде кездеседі, онда ерте герман күнтізбесінің айлары үшін (сол кезде қолданыстан шыққан) англосаксон атауларының тізімі сақталған. Ærra Liða (бірінші немесе Литадан бұрынғы) шамамен Грегориан күнтізбесінде маусымға, ал Æfterra Liða (Литадан кейін) – шілде айына сәйкес келеді. Беде былай деп жазады: "Лита – «жұмсақ» немесе «теңізде жүзуге қолайлы» деген мағынаны білдіреді, себебі осы екі айда да жел тыныш, жұмсақ болады және адамдар теңізде жүзуге үйренген". Кейбір неодруидтық дәстүрлерде бұл мереке Альбан Хефин деп аталады. Бұл мерекеде күннің ең күшті күйі құрметпен қарсы алынып, тойланады. Бұл күн сәулесінің ең күшті шағы болғанымен, ол маңызды өзгерістің басталуын да білдіреді, өйткені жыл айналымымен бірге күннің күші төмендеуге бастайды. Күн мен оның жарығына, құдайлық шабыттың символы ретінде ерекше назар аударылатындықтан, бұл неодруидтық мерекелердің ең маңыздысы саналады. Неодруидтар тобы бұл оқиғаны жиі Стоунхенджде тойлайды.

Лұғнасад (Ламмас)

Lughnasadh ('/l//uː//n//æ//s//ə/) – 1 тамызға немесе оған жуық уақытта өткізілетін егін жинау мерекесінің гаэль тіліндегі атауы, ал Ламмас – ағылшын тіліндегі атауы. Виккандар бұл мерекені наннан құдайдың бейнесін жасап, оны жеу арқылы егіннің қасиеттілігі мен маңыздылығын көрсетеді. Мерекелеулер әртүрлі болуы мүмкін, себебі барлық язычниктар викка емес. Кейбір дәстүрлерде осы мерекеге ирландша Lughnasadh атауы қолданылады. Виккалардың осы мерекені тойлауы көбінесе кельт мәдениетіне немесе кельт құдайы Луға негізделмейді. Бұл атау виккалардың кейінірек қабылдаған атауы болса керек. Викка әдебиетінің ерте нұсқаларында бұл мереке тамыз кеші деп аталған. Ламмас (наның қысқартылуы) атауы оның егісшілікке негіделген мереке екенін және астық пен нанға алғыс айту мерекесі екенін көрсетеді, бұл егіннің алғашқы өнімін символдайды.

Күзгі күн мен түн теңелу мезгілі (Мабон)

Күзгі күн мен түн теңелу мерекесі неоязықтар арасында әртүрлі атаулармен белгілі: Орақ үйі, Мабон, Жинау мерекесі, Меан Фомхаир, An Clabhsúr немесе Alban Elfed (нео-друидтықта). Бұл – жердің жемістері үшін алғыс айтудың неоязық мейрамы және алдағы қыс айларында Құдай мен Құдайлардың қанағаттануын қамтамасыз ету үшін оларды бөлісу қажеттігін мойындау. Мабон деген атты 1970 жылдары Айдан Келли уэльс мифологиясындағы кейіпкер – Мабон ап Модронға сілтеме жасай отырып ұсынды.

Самайин (Барлық қасиеттілер)

Самайн (/s//ɑː//w//ɪ//n/) – 1 қарашаға жуық уақытта тойланатын дәстүрлі гаэль фестивалі. Бұл атау мен күнді виккандар төрт үлкен мерекелерінің бірі ретінде қабылдады. Виккандар үшін Самайн – өткен өмірді еске алу және құрмет көрсету уақыты. Олар ата-аналарына, туыстарына, діннің көшбасшыларына, достарына, үй жануарларына және басқа да жақындарына құрмет көрсетеді. Заманауи Хэллоуин мен Еске алу күнімен байланысты, кейбір дәстүрлерде қайтыс болғандардың рухтарын мерекеге шақырады. Бұл қараңғылық фестивалі ретінде қарастырылады, ал оған қарсы тұратын нүктеде жарық пен құнарлылық фестивалі ретінде тойланатын Белтайн фестивалімен теңдестіріледі. Көптеген неопаганистер Самайнде осы дүние мен соңғы тыныстың арасындағы шекара жылдың ең жұқа тұсына жетеді деп сенеді, бұл оларға қайтыс болғандармен байланыс орнатуды жеңілдетеді.

Практика

Мереке көбінесе ашық ауада, қауымдық жиын түрінде тойланады.

Мерекелік күндер

Мерекелердің нақты күндері, жергілікті аймақтың ауыл шаруашылығындағы маңызды кезеңдер сияқты, әдетте қандай да бір дәрежеде өзгеріп отырады. Мерекелер астрологиялық тұрғыдан нақты тоқсан және аралық тоқсан күндері, ең жақын толу айы, ең жақын жаңа айы немесе заманауи қолайлылық үшін ең жақын демалыс күндері болуы мүмкін. Бұл мерекелер бастапқыда Солтүстік жарты шардың ортаңғы ендіктеріндегі халықтар тарапынан тойланды. Сондықтан, маусымдық мерекелерді тойлаудың дәстүрлі уақыты Оңтүстік жарты шардың немесе экваторға жақын аймақтардың маусымдарымен сәйкес келмейді. Оңтүстік жарты шардағы язычниктер (пұтқа табынушылар) осы күндерді өз маусымдарымен сәйкес ету үшін алты айға ығыстырады.

Құрбандықтар

Тағам, сусын, түрлі заттар және т.б. мыңжылдықтар бойы құрметтеу және құлшылық ету рәсімдерінің орталық бөлігі болды. Қазіргі кездегі жаңа пұтқа табынушылар жануарларды құрбандыққа шалудан мүлдем бас тартып, астық, шөптер, сүт, шарап, құмырыс, нан-дастар, минералдар сияқты нәрселерді ұсынады. Ет қосатын мерекелер мұнан басқа, онда жануардың жеуге жарамсыз бөліктері құрбандық ретінде өртеліп, ал қауым қалғанын жейді. Құрбандықтар көбінесе құдайлар мен ата-бабаларға өртеу арқылы ұсынылады. Кейбір жағдайларда құрбандықтарды жерге көму және ашық қалдыру да кең таралған. Ұсынудың мақсаты – құрметтелгенге пайда келтіру, алғыс айту және кері қайтару арқылы адамдар мен құдайлар, сондай-ақ қоғам мүшелері арасындағы байланысты нығайту.

Жалған діндер

[[Файл:Бұтпарастық мерекелер.png|thumb|Асатру Альянсының мерекелері,

Кельттік

Роберт Грейвстің жазбаларының ықпалымен, қазіргі заманғы жаңа пұтқа табынушылар қауымының бір бөлігінде тарихи кельттерде жылдың толық айналымы үшін біртұтас әңгіме болған деген жаңылыс пікір қалыптасқан. Көптеген кельт күнтізбелерінде циклдық үлгілер мен жарық пен қараңғылықтың тепе-теңдігіне сенім болғанымен, бұл сенімдер әртүрлі кельт мәдениеттерінде өзгеше. Қазіргі заманғы сақтаушылар мен жаңғыртушылар көбінесе гаэль күнтізбесінің төрт "отты тойларын" сақтайды, сондай-ақ кейбіреулері әртүрлі кельт елдерінде маңызды күндері өткізілетін жергілікті мерекелерді де сақтайды.

Славян тілі

thumb 173px 173px Колымир – жыл мезгілдерін көрсететін Жыл шеңберінің славян үлгісі. Төрт және сегіз бұрышты дөңгелектер, әсіресе свастика пішіндес дөңгелектер жиі кездесетін. Славян мифологиясында күн күркірі мен найзағайдың құдайы Перун мен жер астының мүйізді қара құдайы Велес арасындағы мәңгілік қақтығыс туралы айтылады. Екеуінің арасындағы антагонизм Велестің жылан түрінде әлем ағашына жыл сайынғы көтерілуімен және Перунның аспаннан құдайлық малын ұрлауымен басталады. Перун бұл құдайлық тәртіпке сын салып, Велеске қарсы шабуылдайды. Велес Перунды қысымға алып, қашып кетеді, түрлі жануарларға айналып, ағаштардың, үйлердің, тіпті адамдардың артына жасырынады. (Найзағайдың ағаштар мен үйлерді жарып тұруы осы оқиғамен байланыстырылған.) Соңында Перун Велесті жеңіп, оны өлілер әлеміне қайтарады, осылайша әлемнің тәртібі сақталады. Дауыл мен күн күркірінің құдайлардың шайқасы екені туралы идея жыл мезгілдерінің ауысуына әсер етеді. Құрғақшылық Велестің ұрлықтарының хаостық салдары ретінде қарастырылады. Бұл екілік және қақтығыс жер, су, зат пен хаос (Велес) және аспан, от, рух пен тәртіп (Перун) сияқты табиғат принциптерінің қарама-қарсылығын көрсетеді, бұл жақсылық пен жамандық арасындағы күрес емес. Бұл ғарыштық шайқас ежелгі үнді-еуропалық мифологиядағы аспаннан келген дауыл құдайы мен жер астындағы айдаһар арасындағы шайқасқа да ұқсайды. Ұлы түнде (Жаңа жыл) Перунның екі баласы дүниеге келеді: Жарило – құнарлылық пен өсімдіктердің құдайы, Айдың ұлы, және Морана – табиғат пен өлімнің құдайы, Күннің қызы. Сол түні нәресте Жарило Велес тарапынан ұрланып, жер астына әкелінеді, онда Велес оны өз баласы сияқты тәрбиелейді. Көктемгі күн мен түн теңелу кезінде Жарило өлгендер әлемінен теңіз арқылы қайта оралады, мәңгі жасыл жерастынан құнарлылық пен көктемді тірілер әлеміне әкеледі. Ол әпкесі Моранамен кездесіп, оған ғашық болады. Жаз басталғанда екеуі үйленеді, жерге құнарлылық пен молшылық сыйлайды, егін шабуылының жоғары болуын қамтамасыз етеді. Перунның туысы мен Велестің күйеу баласы арасындағы одақ екі ұлы құдайдың арасында бейбітшілік орнатып, егінді зақымдауы мүмкін дауылдарды болдырмайды. Бірақ орақ кезінде Жарило әйеліне адал болмайды, ол оны кекпен өлтіреді, оны жер астына қайтарады және Перун мен Велес арасындағы антагонизмді қайта жақтайды. Әйелісіз, құнарлылық пен өсімдіктердің құдайысыз Морана – және онымен бірге барлық табиғат – кеуіп, мұздай болады. Ол қараңғылық пен аяздың ескі және қауіпті құдайына айналады, соңында жыл соңында қайтыс болады, бірақ жаңа жылда ағасымен бірге қайта туылады. Көптеген виккандар, қазіргі заманғы друидтер және эклектикалық жаңа пұтқа табынушылар азайып бара жатқан жылдың және өсіп келе жатқан жылдың билеушілері ретінде Холли Король мен Емен Королі туралы әңгімелерді пайдаланады. Бұл екі тұлға жыл мезгілдерінің ауысуымен үздіксіз күреседі. Жазғы күн тоғысында Холли Король Емен Корольді жеңіп, билікке келеді. Күзгі күн мен түн теңелуден кейін Емен Король күннің батуымен бірте-бірте күшін қайта ала бастайды. Қысқы күн тоғысында Емен Король Холли Корольді жеңіп алады. Холли Король көбінесе қазіргі Санта-Клаусқа ұқсас, қызыл киім киген, шашындағы қайың бұтақтарымен бейнеленеді, ал Емен Король – құнарлылық құдайы ретінде бейнеленеді.