Кіріспе
18-19 ғасырдағы шотланд судьясы және тарихшысы Александр Фрейзер Тайтлер, лорд Вудхаусли ФРСЕ (15 қазан 1747 – 1 қаңтар 1813) – шотланд адвокаты, судья, жазушы және тарихшы, Эдинбург университетінде жалпы тарих және грек-рим ескерткіштері бойынша профессор.
Alexander Fraser Tytler, Lord Woodhouselee FRSE (15 October 17475 January 1813) was a Scottish advocate, judge, writer, and historian who was a Professor of Universal History and of Greek and Roman Antiquities at the University of Edinburgh.
Өмір
Титлер Эдинбургтің ескі қаласында, Костертондық Энн Крейгтің (1722–1783) және оның күйеуі Вудхауслидің Уильям Титлерінің (Шотландияның Мэри королевасына қарсы дәлелдерді зерттеудің авторы) үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Содан кейін Эдинбург университетінде заң оқыды және 1770 жылы адвокаттық құқық алды. 1771 жылы ол өзінің туысы Джеймс Кер Блэкшильспен бірге Францияға сапар жасады. 1773 жылы ол Корольдік мильдегі Кемпбеллз Клоузда, әкесімен бірге, ол да адвокат, өмір сүрді және жұмыс істеді. 1780 жылы ол Эдинбург университетінде профессор Принглмен бірге Азаматтық тарих профессоры болып тағайындалды. Содан кейін ол Браунс-скверге көшті. 1786 жылы Принглдің қайтысынан кейін ол жалғыз профессор болды. 1790 жылы Шотландияның судья-адвокаты болды. 1795 жылы ол ауыр сырқатқа шалдығып, сотқа қатыса алмады. 1802 жылы ол Шотландия соттарының Лорды Сессион болды, сот титулы Лорд Вудхаусли. Титлердің басқа лауазымдарына Әділет колледжінің сенаторы және Шотландиядағы сот төрелігінің комиссары Джордж кірді. Титлер Роберт Бернстің досы болды және оның "Там о'Шантер" өлеңінен заңгерлік және дін қызметкерлерін қорлаған жолдарды алып тастауға ықпал етті. 1811 жылы ол Әділет колледжінің сенаторы қызметінен зейнетке шықты, оның орнын Дэвид Уильямсон, Лорд Балгрей басты. Ол Эдинбургтегі Принс-стрит 65 мекенжайындағы үйінде қайтыс болды және Грейфриарс-Киркьярдқа жерленді. Мавзолей Ковенантер түрмесі деп аталатын бөлімнің батыс жағында орналасқан, ол көбінесе жұртшылыққа жабық.
Отбасы
1776 жылы ол Балнайндық Энн Фрейзерге үйленді. Олардың балаларының арасында саяхатшы және тарихшы Патрик Фрейзер Тайтлер, заңгер Джеймс Фрейзер Тайтлер, Үндістанның Бенгалиясындағы судьяның көмекшісі және жазушы Александр Фрейзер Тайтлер, сондай-ақ заңгер және тарихшы Уильям Фрейзер Тайтлер болды.
Аударма
Титлер аударма теориясы тарихында маңызды орын алатын "Аударма принциптері туралы эссе" (Лондон, 1791) атты трактат жазды. 1975 жылы Ган Кечао жазған кітапта Ян Фудың адалдық, айқындық және көркемдік туралы белгілі аудармашылық қағидасы Титлерден келгендігі айтылды. Титлер аударманың 1) түпнұсқаның идеяларын және 2) стилін толыққанды жеткізуі керек, сондай-ақ 3) түпнұсқаның өзіндік тілмен жазылғандай оңай болуы тиіс деді.
Демократия туралы цитаталар
Өзінің лекцияларында Тайтлер демократияға, әсіресе республикалар сияқты өкілдік демократияға сынды көзқарас білдірді. Ол "таза демократия – химера" және "барлық үкіметтің мәні монархияда" деп сенді. Афина демократиясын талқылағанда, халықтың көп бөлігі құлдықта болғанын атап өткен соң, ол былай деді: "Жоғары топтар да рационалды бостандық пен тәуелсіздіктің толыққанды қуанышын сезінбеді. Олар үнемі фракцияларға бөлініп, жауласып жатқан демагогтардың тулары астында өздерін құл тәрізді сапқа тізеді; ал олар өздерінің жақтастарына ең ұятты жемқорлық пен пара беру арқылы ықпалын сақтап, оның қаражатын тек мемлекеттік қаражатты тонау арқылы қамтамасыз етті". Титлер Монтескье сияқты сарапшылардың демократияға деген оптимистік көзқарасын "ешқашан болмаған және бола алмайтын қоғамды сипаттайтын утопиялық теориядан артық емес, тамаша химера; адамдар емес, періштелердің республикасы" деп жоққа шығарды, себебі "Адамды билікке құштарлық қозғайды – нәрестеде де көрінетін, тіпті төменгі жануарлармен де ортақ құмарлық, ол жалпы мүддеден гөрі жеке басының артықшылығын іздейді". "Немесе ең жақсысы, ол қоғамдық игілікті жеке өзінің ерекшелігі мен көтерілуінің құралы ретінде ілгерілетеді: ол өзін-өзі маңызды санап, өзіне күш беруге тырысатын мекемеде өзін маңызды етудің өзімшіл, бірақ пайдалы құмарлығынан мемлекет мүддесін қорғайды. Міне, адамның саяси агент ретіндегі шын суреті". Титлер Грекия мен Римдегі демократиялық үкімет формаларының бастапқы ізгіліктен кейін сыбайлас жемқорлық пен құлдырауға қарай табиғи эволюциясына сенді. Мысалы, Грекияда Титлер "ұлтшылдық рух пен ұлы бостандыққа деген сүйіспеншілік ұлттың билікке және даңққа жеткен сайын біртіндеп бұзыла бастады" деп мәлімдеді. Титлер былай деді: "Патриотизм әрқашан дөрекі халықтарда және қоғамның алғашқы кезеңдерінде ең жоғары дәрежеде болады. Барлық сезімдер мен құмарлықтар сияқты, ол ең үлкен қиындықтарға тап болғанда ең күшті күшпен жұмыс істейді, бірақ жайлы және қауіпсіз жағдайда, қоректік заттары жетіспегендей, әлсірейді және шіриді". "Бұл табиғат заңы, оған ешқандай тәжірибе ешқашан ерекшелік жасамаған, ұлттың өркендеуі мен байлығы оның батырлық қасиеттерінің төмендеуімен теңдестірілуі керек". Демократияның мәні уақытша; ол тұрақты үкімет түрі ретінде өмір сүре алмайды. Демократия сайлаушылар мемлекеттік қазынадан өзіне жомарт сыйлықтар беруге болатынын білгенше ғана өмір сүреді. Осы сәттен бастап көпшілік әрқашан мемлекеттік қазынадан ең көп пайда әкелетін үміткерге дауыс береді, нәтижесінде әр демократия ақырында бос фискалдық саясаттан кейін құлайды, одан кейін диктатура орнатылады. Тарих басталғаннан бері әлемдегі ең ұлы өркениеттердің орташа жасы шамамен 200 жылды құрайды. Осы 200 жыл ішінде бұл халықтар әрқашан келесі тізбек бойынша дамиды: құлдықтан рухани сенімге; рухани сенімнен батылдыққа; батылдықтан бостандыққа; бостандықтан молшылыққа; молшылықтан өзімшілдікке; өзімшілдіктен қанағатқа; қанағаттан бейжайлыққа; бейжайлықтан тәуелділікке; тәуелділіктен қайтадан құлдыққа. Бұл мәтін 2000 жылғы АҚШ президенттік сайлауына қатысты ұзақ мақаланың бір бөлігі ретінде танымал болды, ол сайлаудың даулы нәтижесінен кейін интернетте тарала бастады. Александр Титлердің мәтіннің бір бөлігін жазғанына сенімді дерек жоқ. Бұл туралы 1951 жылдың 9 желтоқсанында "The Daily Oklahoman" газетінде Элмер Т. Петерсон жазған, ол оны Титлерге жатқызған: "Екі ғасыр бұрын, Титлер есімді біршама белгісіз шотландтық адам былай деп байқаған: "Демократия тұрақты үкімет түрі ретінде өмір сүре алмайды. Ол тек көпшілік мемлекеттік қазынадан өзіне жомарт сыйлықтар беруге болатынын білгенше ғана өмір сүреді. Содан кейін көпшілік әрқашан ең көп пайда әкелетін үміткерге дауыс береді, нәтижесінде демократия құлайды, себебі одан кейін бос салық саясаты орнатылады, одан кейін диктатура, содан кейін монархия орнатылады". "Құлдықтан рухани сенімге" басталатын тізім "Тайтлер циклі" немесе "Құнжырлы тізбек" деп белгілі. Оның алғашқы белгілі пайда болуы 1943 жылы Пенсильвания университетінің Жалпы түлектер қоғамының 1943 жылғы ақпан айындағы жиналысында Армстронг Корк компаниясының президенті және Ұлттық Өндірушілер қауымдастығының бұрынғы президенті Хеннинг В. Прентисс кіші жасаған сөйлеуде болды. Сөйлеу кейін "Кеңшілік культі" және "Республикадағы өнеркәсіптік басқару" аттарымен жарияланды.
Two centuries ago, a somewhat obscure Scotsman named Tytler made this profound observation: "A democracy cannot exist as a permanent form of government. It can only exist until the majority discovers it can vote itself largess out of the public treasury. After that, the majority always votes for the candidate promising the most benefits with the result the democracy collapses because of the loose fiscal policy ensuing, always to be followed by a dictatorship, then a monarchy". The list beginning "From bondage to spiritual faith" is commonly known as the "Tytler Cycle" or the "Fatal Sequence". Its first known appearance was in a 1943 speech by Henning W. Prentiss, Jr., president of the Armstrong Cork Company and former president of the National Association of Manufacturers, delivered at the February 1943 convocation of the General Alumni Society of the University of Pennsylvania. The speech was subsequently published under the titles "The Cult of Competency" and "Industrial Management in a Republic".
Шығармалары
(1771). Финеас Флетчердің «Балықшы эклогтары», басқа да поэзиялық жинақтары. (1778). Лорд Кемстің шешімдер сөздігіне қосымша томдар (2-ші, 3-ші және 4-ші) – Сессия сотының алғашқы құрылғаннан бері қазіргі уақытқа дейінгі шешімдері. (1782). Жалпы тарих бойынша лекция курсының жоспары мен бағдарламасы. (1784). Петрарканың өмірі мен мінез-құлқы туралы эссе, жеті сонеттің аудармасымен. (1788). Доктор Джон Грегоридің өмірі мен еңбектері. (1791). Аударма принциптері туралы эссе. (1792). «Тонаушылар» трагедиясы, Шиллердің «Жұртшылдар» туындысының аудармасы. (1798). Мистер Уитакердің Альп таулары арқылы Ганнибалдың жолын сынап қарауы. (1799). «Ирландияның тәжірибеден пайда табуы» саяси памфлет. (1800). Әскери құқық және әскери соттардың практикасы туралы эссе. (1801). Жалпы тарих элементтері, ежелгі және жаңа заман (1782 жылғы лекцияларының кеңейтілген нұсқасы). (1801). Лаура мен Петрарка туралы эссе. (1807). Құрметті Генри Хоумның (Кемс) өмірі мен жазбалары туралы естеліктер.