Кіріспе

Шотланд заңгері, виг саясаткері және виг тарихшысы, Жаңа Зеландия саясаткері сэр Джеймс Маккинтош FRS FRSE (24 қазан 1765 – 30 мамыр 1832) – шотланд заңгері, виг саясаткері және виг тарихшысы. Оның ғылыми еңбектері мен көңіл күйі көптеген салаға қызығушылық танытты. Ол дәрігерлік және құқық білімін алған, сондай-ақ журналист, судья, әкімші, профессор, философ және саясаткер ретінде жұмыс істеді.

Ерте өмір

Маккинтош Инвернестен 7 миль қашықтықтағы Алдуриде, Келлачидің (Киллачи, Томатин, Инвернес графтығының жанында) капитан Джон Маккинтоштің ұлы болып дүниеге келді. Оның анасы Марджори МакГилливрей, Александр МакГилливрейдің қызы және оның әйелі Энн Фрейзер, ол Бальнайнның бригадир-генералы Саймон Фрейзердің қарындасы болды. Оның ата-анасы екі де ежелгі таулы аймақтың отбасыларынан шыққан. Анасы оның бала кезінде қайтыс болды, ал әкесі Жеті жылдық соғысқа байланысты көбінесе шетелде болып, 1761 жылы Виллингхаузен шайқасында жарақат алды. Джеймсті әжесі тәрбиеледі және ол Фортроз семинариясы академиясында білім алды. Он үш жасында ол өзін виг деп жариялады және ойын кезінде достарын Парламенттегі пікірталастар сияқты дебаттарға қатысуға көндірді. 1780 жылы ол Абердин университетінің Король колледжіне түсті, онда Роберт Холлмен өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты, кейін ол белгілі уағызшы болды. 1784 жылы ол Эдинбург университетінде медицинаны оқыды. Ол интеллектуалды қозғалысқа толыққанды қатысып, Бенджамин Константпен дос болып, медициналық білімін де естен шығармады және 1787 жылы диплом алды. 1788 жылы Маккинтош Лондонға көшті, сол кезде Уоррен Хейстингстің ісі және үшінші Жорждің ақыл-есінен айырылуы қатты талқыланды. Ол осы және басқа да саяси оқиғаларға кәсіби болашағына қарағанда көбірек қызығушылық танытты. Ол сондай-ақ Жануарларға қатыгездіктің алдын алу қоғамын (кейін RSPCA) құруға қатысқан мүшелердің бірі болды.

Француз төңкерісі

Макинтош көп ұзамай сол кездегі француз төңкерісі мәселесіне толыққандай ден қойды. 1791 жылғы сәуірде, ұзақ ойланып, талдағаннан кейін, ол өзінің «Vindiciae Gallicae: Француз төңкерісін қорғау және оның ағылшын жақтастарына жауап» атты еңбегін жариялады. Бұл шығарма Эдмунд Берктің «Франция төңкерілігі туралы ойлар» атты туындысына жауап ретінде жазылған еді. Ол авторын еуропалық публицистердің қатарына қойып, сол заманғы ең көрнекті тұлғалардың достығын сыйлады. «Vindiciae» кітабының сәттілігі оны медициналық мамандығынан заңгерлік мамандығына көшуге бейімдеді. 1795 жылы ол адвокаттыққа қабылданды және онда айтарлықтай беделге ие болып, тұрақты тәжірибе жинады. «Vindiciae Gallicae» 1791 жылғы көктемге дейінгі француз төңкерісінің дамуына философиялық либералдық баға берді. Төңкерісшілердің артық әрекеттері оны бірнеше жылдан кейін оларға қарсы шығуға және Беркпен келісуге мәжбүр етті, бірақ оның адам құқықтарын қорғау туралы алғашқы жазбасы сол кездегі сауатты вигтің көзқарасын көрсететін құнды мәлімдеме болды. Маккинтош Берктің «Ойлар» атты еңбегін «қарсы төңкерілістің манифесті» деп қарастырған алғашқы адам болды. Чарльз Джеймс Фокс Маккинтоштің кітабын француз төңкерісіне ең әділ баға берген туынды деп атап, оны Берк пен Томас Пейннің еңбектерінен жоғары қойды. Томас Пейннің «Адам құқықтары» кітабынан кейін Маккинтоштің кітабы Беркке ең сәтті жауап болды және Берктің өмірбаяншысы Ф. П. Лок оны «Беркке жазылған жауаптардың ішіндегі ең жақсыларының бірі, тіпті кейбір жағынан «Адам құқықтарынан» артық» деп санайды. Ақын Томас Кэмпбелл Маккинтоштің кітабы болмаса, Берктің төңкеріске қарсы пікірлері білімді топтар арасында кең таралғанын және ол «либерализмнің апостолы» атанғанын мәлімдеді. Маккинтош 1796 жылғы 22 желтоқсанда Беркке былай деп жазды: «Сіздің жазбаларыңыз мен үшін ең алғашқы зерттеулер мен қуаныш көзі болды. Мен оларды құшақтап алған құлшыныс қазір толысқан жастағы тәжірибе мен ой-өріс арқылы берік сенімге айналды. Бір кезде мен бостандық деп ойлаған нәрсеге құмарланып, сіздің пікірлеріңізге қарсы шығуға батыл болсам да, сіздің мінезіңізге деген құрметімді ешқашан жоғалтқан жоқпын. Мен сіздің жалпы принциптеріңізге қосылатынымды шындықпен айта аламын; мен оларды саяси ғылымның да, саяси сақтықтың да берік негізі деп санаймын». Берк былай деп жауап берді: «Сіз қолдаған іске ең қабілетті жақтас болғаныңызды ескеретін болсақ, шындыққа және ой-өріске жасаған құрбандығыңыз сіздің даңқыңызды арттырады». Алайда, жеке өмірінде Берк Маккинтоштің «көзқарасын өзгерткеніне» күмәнмен қарады. Берк Маккинтошты Беконсфилдтегі үйіне Рождествоны тойлауға шақырды, онда ол Берктің «сөз кезіндегі ой-өрісінің таңғажайып молдығына» тәнті болды. Француз төңкерісіне қатысты барлық фактілерді керемет дәлдікпен білген, әдепсіздіктен мүлдем таза адам еді. 1802 жылы Амен бейбітшілігі кезінде Маккинтош Парижге келгенде, француз жақтастарының өз төңкерісін қорғағаны үшін мақтауына: «Мырзалар, сіздер мені жақсылап жоққа шығардыңыздар» деді.

Адвокат

Адвокат ретінде оның ең үлкен қоғамдық еңбегі – 1799 жылы Линкольн мейрамханасында табиғат және ұлттар құқығы бойынша оқыған дәрістері болды, оның кіріспе сөзі жарияланып, бірнеше рет қайта басылды; осының нәтижесінде ол өмірінің кейінгі кезеңдерінде көп мүмкіндіктерге қол жеткізді. Маккинтош 1803 жылы француз босқыны Жан Габриэль Пелтиерді қорғаған сөзімен де әйгілі болды, оған Наполеон – сол кездегі Францияның бірінші консулы (әскери диктаторы) шарасыздық туралы шағымданып сот отырды. Пелтье Франция мен Ұлыбритания бейбіт кезеңде болғанда Наполеонды өлтіру керек деді. Елшілердің алдында қазылар алқасы Жан Габриельді бір минут ішінде кінәлі деп тапты, бірақ бұл үкім саяси сот болғандықтан ешқашан орындалмады. Ж.Г. Пелтье де сот шешіміне Наполеондай қанағаттанбады. Бұл сөз ағылшын тілінде кеңінен жарияланды, сондай-ақ Мадам де Стаэльдің француз тіліне аудармасы арқылы бүкіл Еуропаға тарады, ол Маккинтоштің досы болған. 1803 жылы ол рыцарь атағымен марапатталды.

Бомбей судьясы

Ирықтанғаннан кейін, ол 1804 жылы Бомбейдің рекорды (бас судья) болып тағайындалды. Бірнеше ай ішінде ол өз үйінде Бомбей әдеби қоғамын құрды, онда зиялылар мен достар тобы субконтиненттің тарихы, географиясы, зоологиясы және ботаникасы, сондай-ақ оның халықтары мен тілдері, салты мен діндері туралы әңгімелесу үшін жиналатын. Бұл топ кейіннен Мумбаи Азия қоғамына трансформацияланды. Дегенмен, ол Үндістанда жайлы сезінбеді, ауырды, жоспарланған Англия тарихы бойынша әдеби жұмысының барысынан көңілі қалды және 1811 жылдың қараша айында Англияға қайтуға қуанды.

Парламент мүшесі

Маккинтош Спенсер Персевалдың үстем Тори партиясының қанаты астында саяси өмірін қайта бастау туралы ұсынысынан бас тартты, тіпті билікке ие болу мүмкіндігі болса да. Ол 1813 жылдың шілдесінде виг ретінде парламентке енді. 1818 жылға дейін Найрн округінің, содан кейін өмірінің соңына дейін Кнаресборо округінің депутаты болды. Лондон қоғамында және Париждегі ара-тура сапарларында ол кеңінен танылған сүйікті тұлға болды. Мадам де Сталь Лондонға келгенде ол онымен әңгімелесе алды. Жақын досы – «Сөз сарабы» атымен белгілі Ричард Шарп болды, және екеуі де вигтердің әлеуметтік тобына, «Клубтар короліне» жатты. Маккинтоштің парламенттік мансабы либералдық көзқарастарымен ерекшеленді: ол Тори үкіметінің реакциялық шараларына қарсы болды, Самуэль Ромиллидің қылмыстық кодексті реформалау жөніндегі күш-жігерін қолдады және кейіннен оның ісін жалғастырды, сондай-ақ католиктердің азаттығы және реформа туралы заң жобасы мәселелерінде жетекші рөл атқарды. Оның либерализмі, алайда, Томас Бэбингтон Маколей сияқты реформаторлармен бірге, вигтік бағытқа берік болды. Маккинтош реформаға утилитариандық тәсілге сын көзбен қарады, 1818 жылы «Эдинбург шолуында» Джереми Бентамның «Парламенттік реформа жоспары» (1817) туралы сын мақала жариялады және Бентам, Джеймс Милл және басқа да жетекші утилитариандардың идеяларын негіздеген адам табиғаты философиясын сынады.

Профессор

1818–1824 жылдары ол Хейлиберидегі Шығыс Үндістан компаниясының колледжінде заң және жалпы саясат профессоры болды. Сол кезде, 1823 жылдың 12 тамызында Маккинтош Лондонның Кадоган-плейс мекенжайынан Джеймс Савиджге Джошуа Тульминнің «Таунтон тарихы» еңбегінің Савидж басылымы үшін дереккөздерді беруді сұрап екі беттік хат жазды. Лондон қоғамының тартымдылығы мен парламенттік міндеттерінің арасында Маккинтош өмірінің нағыз мақсаты естен шығып бара жатқанын сезінді. Оның басты арманы Англия тарихын жазу еді; сонымен қатар ол философияға құнды үлес қосуды да қалайтын. Ол бұл әдеби мақсатын 1828 жылы ғана іске кірістірді. Ол «Британ энциклопедиясының» жетінші басылымына қосымша ретінде жазылған «Этикалық философияның дамуы туралы» диссертациясын жазды. Диссертация көбінесе денсаулығы нашар кезінде және парламенттік жұмыстарынан қалған уақытта жазылды, ал 1831 жылы жарияланды. 1835 жылы Джеймс Милл өзінің «Маккинтош туралы үзіндісінде» оған қатысты қатты сынға алды. Осы шамада ол «Кабинет циклопедиясы» үшін «Англия тарихы – ең ерте заманнан бастап Реформацияның толыққанды орнауына дейін» кітабын жазды. 1828 жылдан бері жеке кеңесші болып табылатын Маккинтош 1830 жылы Уиг үкіметі кезінде Үндістан істері жөніндегі комиссар болып тағайындалды.

1688 жылғы Англиядағы революцияның тарихы

Оның Ұлы революция тарихы, оған ол зор зерттеулер жасап, көптеген материалдар жинаған болатын, оның өлімінен кейін ғана жарияланды. Маккинтош оны Джеймс II тақтан басқанға дейінгі кезеңге ғана аяқтады. Дегенмен, оның Даңқты революция туралы мол жазбалары Томас Бэбингтон Маколейдің қолына тиді, ол оларды өзінің Революция тарихын жазу үшін пайдаланды. Маккинтоштің жазбалары 1701 жылы аяқталды, ал Маколейдің тарихы да сонда тоқтатылған. Маккинтоштің еңбегі 1834 жылы жарық көрді, ал Маколей оны рецензиялағанда, бұл кітапты «Джеймс II билігінің қазіргі кездегі ең жақсы тарихы» деп айтуға еш күмәні жоқ екенін білдірді, бірақ «мүмкін, тым көп талдау және тым аз баяндау бар» деп өкінді. Ол Маккинтошты мақтап былай деді: «Біз оның ішінде Халламның құлшынысын, дәлдігін және салмақты ойлауын, Саутхидің көркемдігі мен бояуымен біріктірілгенін көреміз. Егер Англия тарихы осылай жазылса, ол тілдегі ең қызықты кітап болар еді. Ол кітапханаларда жаңадан шыққан романдардан да көп сұранысқа ие болар еді».

Фримасондық

Ол 1785 жылдың 28 қарашасында Эдинбург қаласындағы «Холируд Хаус» (Санкт-Люк) ложасында, №44 Шотландия франкмасондығына қабылданды.

Өлім

Сэр Джеймс Маккинтош 66 жасында Лондондағы Лэнгем-плейс, 15 мекенжайында қайтыс болды. Тамағына тауық сүйегі тікелей ілініп, ауыр тұншығу жағдайына түсті. Сүйек алынып тасталды, бірақ ол бір айдан кейін, 1832 жылдың 30 мамырында көз жұмды. 4 маусымда Хэмпстедте жерленді.

Мұра

1836 жылы оның ұлы Роберт Джеймс Маккинтош жазған «Өмір» атты кітабы жарық көрді. 1846 жылы оның еңбектерінің үш томдық жинағы (Англия тарихын қоспағанда) жарық көрді, онда оның этикалық және тарихи диссертациялары, саяси және әдеби тақырыптарға арналған бірнеше эсселері, рецензиялары, мерзімдік басылымдарға жариялаған мақалалары, сондай-ақ сотта және парламентте сөйлеген түрлі тақырыптардағы сөздері қамтылған. 1828 жылы қарашада Генри Хелллер Тасманиядағы Маккинтош өзенін оның құрметіне атады.

Шығармалары

Парламент регент тағайындаудың конституциялық құқығына қатысты аргументтер (1788). Vindiciæ Gallicæ: Француз төңкерісінің және оның ағылшын жақтастарының қорғанысы, құрметті Эдмунд Берктің айыптауларына қарсы, сондай-ақ Монс де Калонннің (1791) соңғы еңбегіне қатысты сын-ескертулер. Құрметті Уильям Питке жазылған хат (1792). Эрл Мойраның полковник Макмахонға жазған хаты (1798). Жан Пелтьеге қарсы сот, Наполеон Бонапартқа қарсы қаралау ісі (1803). Солтүстік британдықтардың жалпы жиналысының мәжілістері (1803). Үнді тілдерінің салыстырмалы сөздігін жасау жоспары (1806). Этикалық философияның дамуы туралы диссертация (1830, онлайн (archive.org)). Сэр Томас Мордың өмірі (1830). Англия тарихы (1830–1832, 3 томдық). 1688 жылғы Англия төңкерісінің тарихы, сэр Джеймс Маккинтоштің өмірі, еңбектері мен сөздері туралы кіріспемен (1834). "Соңғы естеліктер" (Роберт Джеймс Маккинтош редакциялаған, 1835, 2 томдық: I том, II том). Ашылу сөзі (редакторы: Дж. Б. Хей, 1839). Сөздер, 1787–1831 (1840).