Пазырык мәдениеті: сақтардың көшпенді темір ғасырындағы археологиялық мәдениеті (б.з.д. 6-3 ғ.). Қазақстан, Алтай тауларынан табылган мумиялар, қазбалар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Сақ көшпелі темір дәуірі археологиялық мәдениеті
Saka nomadic Iron Age archaeological culture
Пазырык мәдениеті (Пазырыкская культура Pazyrykskaya kul'tura) – сақтардың (Орталық Азия скифтері) көшпелі темір дәуірі археологиялық мәдениеті (б.з.б. 6-3 ғасырлар), Сібірдің мәңгі тоң батпақтарында, Алтай тауларында, Қазақстан мен Моңғолияда қазба жұмыстары барысында табылған артефакттар мен мумияланған адамдар арқылы анықталды. Мумиялар Украинадағы скиф мәдениетінің обаларына ұқсас, ұзынша қоршауларға (немесе кургандарға) жерленген. Бұл мәдениеттің типік орны – Укок үстіртіндегі Пазырык жерлеу орындары. Осы жерде көптеген артефакттар мен адам қалдықтары табылды, соның ішінде Сібір мұз ханшайымы, бұл аймақтан өткен көптеген сауда жолдары мен керуендерінен пайда тапқан, гүлденген мәдениетті көрсетеді. Пазырықтардың өмірі соғысқа толы болған деп есептеледі. Пазырык мәдениетіне дейін "Аржан мәдениеті" (алғашқы скифтік кезең, б.з.б. 8-7 ғасырлар) болған.
The Pazyryk culture (Пазырыкская культура Pazyrykskaya kul'tura) is a Saka (Central Asian Scythian) nomadic Iron Age archaeological culture (6th to 3rd centuries BC) identified by excavated artifacts and mummified humans found in the Siberian permafrost, in the Altay Mountains, Kazakhstan and Mongolia. The mummies are buried in long barrows (or kurgans) similar to the tomb mounds of Scythian culture in Ukraine. The type site are the Pazyryk burials of the Ukok Plateau. Many artifacts and human remains have been found at this location, including the Siberian Ice Princess, indicating a flourishing culture at this location that benefited from the many trade routes and caravans of merchants passing through the area. The Pazyryk are considered to have had a war like life. The Pazyryk culture was preceded by the "Arzhan culture" (Initial Scythian period, 8th 7th century BC).
Археология
Бұл мәдениетке байланысты басқа қорған зираттарына Башадар, Тюекта, Уландрик, Полосмак немесе Берел жатады. Қазірге дейін жерлеулермен байланысты елді мекендер табылмаған, бұл таза көшпелі өмір салтын көрсетеді. Ерекше климаттық суыну салдарынан Алтайдағы кейбір жерлеулер, әсіресе б.з.д. 5 ғасырындағы Пазырық және оған жақын орналасқан Катанды, Шибе және Тюекта сияқты жерлер, сыртқы климаттық өзгерістерден қорғайтын мұз қабатымен оқшауланды. Бұл қабат ішіндегі органикалық заттарды сақтап қалды. Пазырықта аттардың денелері мен жануарлар бейнесі салынған татуировкалары бар бальзамдалған адамның денесі табылды. Пазырық жерлеулерінен табылған ерекше маталардың ішінде ең көне жүннен тоқылған түйіндеме кілем, ең көне өрнектелген қытай жібегі және екі парсы матасы бар (Мемлекеттік Эрмитаж мұражайы, Санкт-Петербург). Кілемде қызыл және сары түстер басым, оның негізгі дизайны - атты жауынгерлер, бұғылар және гриффтер бейнеленген. Пазырықтың көптеген киіз жамылғылары, аттың жабдықтары мен құстары аппликация, боялған терілер және кестелермен әшекейленген. Жануарлар мен адамдардың бейнеленген композициялары ерекше қызығушылық тудырады, олардың ең танымалдары - киіз жамылғыдағы билік беру салтанатының қайталама бейнесі және басқа біреуіндегі жартылай адам, жартылай құс жаратылысы (екеуі де Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік Эрмитаж мұражайында сақталады). Киім, қалың жүннен, былғарыдан немесе теріден жасалған болса да, жоғары шеберлікпен әшекейленген. Аттың жетектеріне жануарлардың бейнесі ойылған немесе алтын жалатылған ағаштан жасалған әшекейлер бекітілген. Олардың құйрықтары, бас киімдері мен кеуделік бөліктері де әшекейленген. Кейбір аттарға жануарларға ұқсатып жасалған былғары немесе киіз маскалар кигізілген, оларға бұғы мүйіздері немесе қошқар мүйіздері қосылған. Көптеген жабдықтар темір, қола және алтын жалатылған ағаштан жасалған жануарлар мотивтерін қамтыған, немесе оларға ілінген; ал аттың аузына салынатын құрылғылар жануар пішіндес әшекейлермен безендірілген. Алтай-Саяндық жануарлардың бұлшық еттері көбінесе нүктелер мен үтірлермен белгіленген, бұл қолданбалы тігісте қолданылатын формалдық ереже. Мұндай белгілер кейде ежелгі Таяу Шығыстағы ассириялық, ахеменілік және тіпті ураттық жануарлардың бейнелерінде де кездеседі. Нүктелі дөңгелектер сол кездегі сактардың металл өнеркәсіптеріндегі бұғылар мен басқа да жануарлардың бейнелерінде бірдей мақсатқа қызмет етеді. Ассирия-ахеменілік үлгідегі жануарлар шерулері көптеген Орталық Азия тайпаларына ұнаған және олардың өнерінде бейнеленген. Пазырықта кейбір геометриялық өрнектер мен шеңбер және розетка сияқты күн белгілері қайталанады, бірақ олар жануарлар мотивтерімен салыстырғанда аз. Алтай-Саян аймағындағыдай, бұғы және оның туыстары да маңызды орын алады. Пазырық өнер туындыларында етқоректілер мен өсімдікқоректілер арасындағы шайқас көріністері көптеп кездеседі; Пазырық жыртқыштары құрбанның артқы бөліктері бұрылып кеткендей қатал шайқастарға қатысады.
Other kurgan cemeteries associated with the culture include those of Bashadar, Tuekta, Ulandryk, Polosmak, or Berel. There are so far no known sites of settlements associated with the burials, suggesting a purely nomadic lifestyle. Because of a freak climatic freeze, some of the Altai burials, notably those of the 5th century BC at Pazyryk and neighbouring sites, such as Katanda, Shibe, and Tuekta, were isolated from external climatic variations by a protective layer of ice that conserved the organic substances buried in them. At Pazyryk these included the bodies of horses and an embalmed man whose body was covered with tattoos of animal motifs. The remarkable textiles recovered from the Pazyryk burials include the oldest woollen knotted pile carpet known, the oldest embroidered Chinese silk, and two pieces of woven Persian fabric (State Hermitage Museum, St. Petersburg). Red and ochre predominate in the carpet, the main design of which is of riders, stags, and griffins. Many of the Pazyryk felt hangings, saddlecloths, and cushions were covered with elaborate designs executed in appliqué feltwork, dyed furs, and embroidery. Of exceptional interest are those with animal and human figural compositions, the most notable of which are the repeat design of an investiture scene on a felt hanging and that of a semihuman, semibird creature on another (both in the State Hermitage Museum, St. Petersburg). Clothing, whether of felt, leather, or fur, was also lavishly ornamented. Horse reins either had animal designs cut out on them or were studded with wooden ones covered in gold foil. Their tail sheaths were ornamented, as were their headpieces and breastpieces. Some horses were provided with leather or felt masks made to resemble animals, with stag antlers or rams’ horns often incorporated in them. Many of the trappings took the form of iron, bronze, and gilt wood animal motifs either applied or suspended from them; and bits had animal shaped terminal ornaments. Altai Sayan animals frequently display muscles delineated with dot and comma markings, a formal convention that may have derived from appliqué needlework. Such markings are sometimes included in Assyrian, Achaemenian, and even Urartian animal representations of the ancient Middle East. Roundels containing a dot serve the same purpose on the stag and other animal renderings executed by contemporary Śaka metalworkers. Animal processions of the Assyro Achaemenian type also appealed to many Central Asian tribesmen and are featured in their arts. Certain geometric designs and sun symbols, such as the circle and rosette, recur at Pazyryk but are completely outnumbered by animal motifs. The stag and its relatives figure as prominently as in Altai Sayan. Combat scenes between carnivores and herbivores are exceedingly numerous in Pazyryk work; the Pazyryk beasts are locked in such bitter fights that the victim's hindquarters become inverted.