Кіріспе

Тайвань коммунистік партиясы (t=臺灣共產黨; 台湾共產党) – Жапон үкімдігіндегі Тайваньдағы революциялық ұйым. Қазіргі Тайвань Халық партиясы сияқты, оның өмір сүру мерзімі үш жыл ғана болды, бірақ оның саясаты мен қызметі Тайваньның отаршылдыққа қарсы күресін қалыптастыруға зор ықпал етті. Партия Жапон Коммунистік партиясына бағынышты болғанмен, Тайваньтың Жапониядан тәуелсіздігін жақтады.

Құрылуы

Партия 1928 жылғы 15 сәуірде Шанхай француздық концессиясында ресми түрде құрылды. Оның жоспарлау жұмысы 1925 жылға дейін барып жетеді, сол кезде Мәскеуде оқытылған тайвандық студенттер Қытай мен Жапониядағы бірдей ойлы адамдармен байланыс жасауды бастады. 1927 жылдың соңына қарай Коминтерн 1922 жылдан бері ұйымдастырылған жапон коммунистеріне «Жапон коммунистік партиясының Тайвань ұлттық бөлімшесі» үшін саяси және ұйымдық қағидаларды (綱領) жазуды тапсырды. Осы жобадан кейін Линь Мушунь және Хсие Хсуехун Шанхайда тағы жеті адаммен, олардың үшеуі Қытай, Корея және Жапония коммунистік партияларының өкілдері болды, жасырын кездесіп, жаңадан құрылып келе жатқан ұйымды құрды. TCP-нің алғашқы бас штабы Шанхай француздық концессиясында орналасқан. 1931 жылы Коминтерн осы топтың мәртебесін партия бөлімшесінен толыққанды партия деңгейіне көтерді, ол тікелей оған бағынышты болды.

Ұйымдастыру және идеология

Партия Тайваньдың жапон үстемдігінен тәуелсіздігін жақтады. Саяси тұрғыдан партия «Тайвань ұлтын» (臺灣民族) Косинга әскерінің ұрпақтары және кейіннен Қытайдың оңтүстік-шығысынан келген қоныс аударушылар деп сипаттады. Косинга да, басқа да маньчжур билеушілері де феодалдық жүйені орнатып, оның пікірінше, 19 ғасырдағы батыс капиталының аралға енуімен бұл жүйе ыдырай бастады. Формоза Республикасы феодалдық жер иелерінің, саудагерлердің және радикалды патриоттардың революциялық қозғалысын білдірді, бірақ жергілікті капиталистік таптың дамымағандығына байланысты сәтсіздікке ұшырады. Партия Тайвань капитализмінің жапон капитализміне толыққанды тәуелді екенін көрді. Пролетариат революциясын үстем жапон капиталы мен жергілікті (және нашар дамыған) капитал және ауылдық феодалдық элементтер арасындағы қайшылықтар жетекші күш ретінде қозғайды. Партияның мақсаты – жұмысшылар мен шаруаларды біріктіру болды. Осы мақсатқа жету үшін партия солшыл бағытталған Тайвань мәдени қауымдастығын платформа және заңды фронт ретінде пайдаланды, сондай-ақ Чианг Вэйшуйдің басшылығымен солға қарай бет бұрған Тайвань Халық партиясының «өтіріктерін» әшкереледі. 1928 жылғы харта Тайвань коммунистерінің ұйымын жапон партиясына бағындырды. Жапон коммунистеріне Тайвань бөлімшесін басқару тапсырылғанмен, 1928 жылдан бастап Жапониядағы жаппай репрессия Тайваньдықтарды қиын жағдайға түсірді. Кейбір солшыл студенттер де Тайваньға қайта оралуға мәжбүр болды. Осы жағдайларға байланысты басшылық Хси Хсуеге тиді, ол қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды.

Іс-шаралар

Партия әлі ұйымдастырылмаған маңызды салалардағы жұмысшыларды ұйымдастыруға тырысты, соның ішінде Солтүстік Тайваньдағы көлік және кен өндіру салаларын. Партия кадрлары Иланның орман шаруашылығындағы шаруашылықтарына және Келунгтегі шахталарға үгіт-насихат жүргізу үшін жіберілді, нәтижелері әртүрлі болды. Тайбэйде партия баспагерлердің сәтсіз ереуілін ұйымдастырды. Аралдың оңтүстігінде Каосиунгтегі теміржол жұмысшыларының ереуіліне бастама берді. Дегенмен, жалпы алғанда, ТКК Тайвань Халық партиясына байланысты Тайвань жұмысшыларының одағына қарағанда аз белсенді және сәтті болды. Партия шаруаларды ұйымдастыруда көбірек жетістікке жетті. Бұрын, 1925 жылы төменнен бастау алған шаруалар қозғалысы жылдам тарады, нәтижесінде бүкіл аралды қамтитын Тайвань шаруалар одағы құрылды. ТКК Одақтағы өз фракциясын дамыта алды және 1928 жылдың соңына қарай Одақ коммунистерді қолдайтынын ашық жариялады. Сол кезде 1930 жылғы Ұлы экономикалық дағдарыс көптеген коммунистер үшін пролетариат революциясының бетке айналу алдында екендігінің белгісі ретінде қабылдады. Жапонияның Қытайдағы соғыс әрекеттері де қиындыққа тап болды. 1931 жылға қарай ТКК басқаратын Шаруалар одағы, кеңес құру үшін, қарулы күреске дайындық ретінде шаруаларды (көпшілігі хака ұлтынан) жасырын түрде оқытты, оның кейбіреулері бұл кеңеске Қытай Коммунистік партиясының қолдауын табады деп сенді. Ақпараттың жария болуы билік органдарына маңызды топты таратуға мүмкіндік берді, бұл жоспарды тоқтатты. ТКК 1927 жылы бір топ орташа және консервативті көшбасшылар кеткеннен кейін солшыл бағытталған Мәдени қауымдастығына енуді жоспарлады. Бұл заңды қорғауға болатын ыңғайлы платформа болды. Үшінші съезде (1929) коммунистер қауымдастықтың орталық комитетіне бірнеше кадрларды сайлауға қол жеткізді. Олар қалған консерваторлар мен ТКК-ға жатпайтын солшылдардың, әсіресе Лян Вэньциннің басшылығын тазартуды бастады. 1931 және 1933 жылдар аралығында билік органдары 107 ТКК мүшесін тұтқындады, оларға 15 жылға дейін түрме жазасы берілді. Бірнешесі түрмеде қайтыс болды.

Фракциялық

Бастапқыда партия жапондық теоретик Ямакава Хитосидің ықпалында болды, ол жұмысшыларды, шаруаларды және ұсақ буржуазияны біріктіріп, жаппай партия құруды жақтады. Коминтерн де бастапқыда коммунистердің "буржуазиялық күштермен" бірігіп, империалистікке қарсы ұлт-азаттық соғыс жүргізуін қолдады. Бірақ 1931 жылғы ТКК жарғысы буржуазияның революциялық потенциалын азайтатын жаңа бағалауды көрсетті. Сыныптық күрес басымдыққа қойылды. Ол кездегі жетекші Хсиэ осы жаңа өзгеріске қарсы болды. Ол және оның қолдаушылары партиядан қуылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Жапония одақтас күштерге берілгеннен кейін, партияның тірі қалған мүшелері ТКК-ны қайта құруға үлкергенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, 1945 жылдан 28 ақпан оқиғасынан кейінгі екі жылға дейін, кейбір жеке бұрынғы мүшелер (әсіресе Хсие Хсуе Ханг) үкіметке қарсы әрекеттерге қатысты. Гоминьданның репрессиясы олардың бір бөлігін Қытай материгіне қашуға мәжбүр етті, онда олар Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) қатарына бірікті. Тірі қалғандардың кейбірі британдықтар басып алған Гонконгқа қашып, 1947 жылдың қараша айында Тайвань демократиялық өзін-өзі басқару лигасының құрылысын ұйымдастырды. 1949 жылғы ұлтшылдардың Тайваньға «қайтарылуынан» кейін коммунистік қызметтер Қытай Коммунистік партиясының басшылығымен жүзеге асырылды. Еңбек партиясы 1989 жылы құрылды және Тайвань Коммунистік партиясымен тарихи байланысы бар екенін мәлімдейді.

Соңғы қайта жаңғыру әрекеттері

1987 жылы әскери жағдай алысқаннан кейін, сол аттас заңды партияны қайта құруға әрекеттер жасалды. Бірақ, Қытай Республикасының Ішкі істер министрлігіне берілген өтініштер Азаматтық ұйымдар туралы заңның 2-бабындағы азаматтық ұйымдар мен іс-әрекеттердің коммунизмді насихаттауына тыйым салынғанына байланысты қабылданбады. Кейін, 1989 жылы Тайвань Коммунистік партиясының идеологиялық жалғасы екенін жариялаған Еңбек партиясы құрылды. 2008 жылдың 20 шілдесінде Тайвань Коммунистік партиясы құрылды, дәл сол күні Тайвань Конституциялық соты коммунизмге тыйым салуды конституцияға қайшы деп шешті. Келесі жылы тағы екі партия құрылды. 2009 жылдың 31 наурызында Қытай Республикасы Коммунистік партиясы құрылды, ал сол жылдың соңында Тайвань Демократиялық Коммунистік партиясы құрылды. Қытай Коммунистік партиясы Тайваньда коммунизмді насихаттауға қызығушылық танытқан жоқ, және 2005 жылдан бері оның күш-жігерінің басым бөлігі Тайваньдағы қытай ұлтшылдығын қолдауға бағытталған, бұл «Көк коалициямен» қарым-қатынастың жақсаруына әкелді. Дегенмен, 2000 жылы Тайвань тұрғыны Дай Чунг ҚКП-ның «Тайвань провинциясының бөлімшесі» екенін жариялады, бірақ ол партия ретінде ресми мәртебе алуға үміттенбеді және ҚКП-дан қолдау немесе қызығушылық алмады.