Кіріспе

Күзілмей қалған айнымалының ықтималдық үлестіріміне арналған ескі термин. Ықтималдық теориясында кері ықтималдық – байқалмай қалған айнымалының ықтималдық үлестіріміне арналған ескі термин. Бүгінгі таңда байқалмаған айнымалыны анықтау мәселесі (қай әдіспен болса да) инференциялық статистика деп аталады, кері ықтималдық әдісі (байқалмаған айнымалыға ықтималдық үлестірімін беру) – Бейес ықтималдығы деп аталады, байқалмаған айнымалы берілген деректердің үлестірімі ықтималдық функциясы (ол өзінен-өзі параметрдің ықтималдық үлестірімін бермейді), ал деректер мен алдын ала үлестірілімі ескерілген байқалмаған айнымалының үлестірімі – артқы үлестірілім болып табылады. «Кері ықтималдық» термині Де Морганның 1837 жылғы еңбегінде Лапластың ықтималдық әдісіне сілтеме жасай отырып пайда болады (Байес әдістерін тәуелсіз түрде ашып, танымал еткен 1774 жылғы еңбек және 1812 жылғы кітап), бірақ бұл еңбектерде «кері ықтималдық» термині кездеспейді. Фишер бұл терминді «кері ықтималдықтың түбіртектік парадоксы» деп аталатын, нақты бағалауға тиіс шамамен және бағалау әдісімен алынған нақты мән арасындағы шатасудың себебі ретінде пайдаланады. Кейін Джеффрис Бейс пен Лапластың әдістерін қорғауда бұл терминді қолданады. «Бейес» термині, «кері ықтималдықты» ығыстырған, 1950 жылы Рональд Фишермен енгізілді. Кері ықтималдық, әртүрлі интерпретацияланған, ХХ ғасырдың басында Рональд Фишер, Джерзи Нейман және Эгон Пирсонның жиіліктік тәсілді дамытуына дейін статистикадағы басым көзқарас болды. Жиіліктік тәсілдің дамуынан кейін бұл тәсілдерге қарама-қарсы «жиіліктік» және «Бейес» терминдері пайда болды және 1950 жылдары кеңінен таралды.

Егжей-тегжейлер

Қазіргі терминдерде, бақыланатын x шамасының бақыланбайтын θ айнымалысына шартты ықтималдық үлестірімі p(x|θ) берілген жағдайда, "кері ықтималдық" – бұл кейінгі үлестірім p(θ|x), ол ықтималдық функциясына (ықтималдық үлестірімінің кері айнылымы) және алдын ала үлестіріміне тәуелді. p(x|θ) үлестірімі тікелей ықтималдық деп аталады. Кері ықтималдық мәселесі (18-ші және 19-шы ғасырларда) – эксперименттік ғылымдарда, әсіресе астрономия мен биологияда эксперименттік деректерден параметрді бағалау мәселесі болды. Мысалы, навигация мақсатында аспандағы жұлдыздың орнын (белгілі бір уақытта, белгілі бір күні) бағалау мәселесін қарастыруға болады. Деректерді ескере отырып, нақты орнын бағалау қажет (мүмкін, орташалау арқылы). Бұл мәселе қазір инференциалдық статистиканың бір бөлігі деп есептеледі. "Тікелей ықтималдық" және "кері ықтималдық" терминдері 20-шы ғасырдың ортасына дейін қолданыста болды, содан кейін "ықтималдық функциясы" және "кейінгі үлестірім" терминдері кеңінен таралды.