Кіріспе
Дипломатиялық әскери келісімнің түрі. Күштердің мәртебесі туралы келісім (SOFA) – бұл қабылдаушы ел мен сол елде әскери күштерін орналастырған шетелдік мемлекет арасындағы келісім. SOFA-лар көбінесе басқа да әскери келісімдермен бірге, кең ауқымды қауіпсіздік шараларының құрамына кіреді. SOFA қауіпсіздік шарасын құрамайды; ол үлкен қауіпсіздік шарасын қолдау мақсатында қабылдаушы елдегі шетелдік персоналдың құқықтары мен жеңілдіктерін анықтайды. Халықаралық құқық бойынша күштердің мәртебесі туралы келісім әскери оккупациядан өзгеше.
A status of forces agreement (SOFA) is an agreement between a host country and a foreign nation stationing military forces in that country. SOFAs are often included, along with other types of military agreements, as part of a comprehensive security arrangement. A SOFA does not constitute a security arrangement; it establishes the rights and privileges of foreign personnel present in a host country in support of the larger security arrangement. Under international law a status of forces agreement differs from military occupation.
Келісімдер
АҚШ әскері шетелде ең көп қатысуға ие болғандықтан, SOFA келісімдерінің көп бөлігі олардың үлесінде. Бірақ Ұлыбритания, Франция, Австралия, Германия, Италия, Ресей, Жапония, Испания және тағы да көптеген елдер де өз әскерлерін шетелге орналастырып, қабылдаушы елдермен SOFA келісімдерін жасайды. Бұрын Кеңес Одағының көптеген клиенттік мемлекеттерімен SOFA келісімдері болған. АҚШ-тың көптеген SOFA келісімдері жарияланған, бірақ кейбіреулері құпия сақталады. НАТО-ның мүше елдер арасындағы SOFA келісімдеріне қатысты, "1951 жылы бастапқыда қол қойылған бейбіт келісімнен" туындаған өзіндік тәртібі бар.
Жұмыс істеу шарттары
SOFA шетелдік әскери күштерге қандай шарттарда жұмыс істеуге рұқсат берілетінін нақтылауға бағытталған. Әдетте, базалардың орналасқан жері және нысандарға кіру сияқты таза әскери операциялық мәселелер жеке келісімдермен реттеледі. SOFA әскери қызметкерлер мен мүлікке қатысты құқықтық мәселелерге көбірек назар аударады. Бұл елге кіру және шығу, салық салу, пошта қызметтері немесе қабылдаушы елдің азаматтарының еңбек шарты сияқты мәселелерді қамтуы мүмкін, бірақ ең көп дау тудыратын мәселелер – базалар мен персоналға қатысты азаматтық және қылмыстық юрисдикция. Азаматтық мәселелер бойынша SOFA күштердің салдарынан туындаған азаматтық зиянды анықтау және өтеу тәртібін қарастырады. Қылмыстық мәселелер әртүрлі болуы мүмкін, бірақ АҚШ-тың SOFA-ларындағы әдеттегі ереже – АҚШ соттарының әскери қызметшінің тағы бір әскери қызметшіге қарсы немесе өкілдік міндетін орындау барысында жасаған қылмыстары бойынша юрисдикция құқығы болады, ал қабылдаушы ел қалған қылмыстар бойынша юрисдикциясын сақтайды.
Қабылдаушы елдің мәселесі
Көптеген қабылдаушы елдерде, әсіресе Оңтүстік Корея мен Жапония сияқты, көптеген шетелдік әскерилердің орналасқан жерлерінде SOFA (Құқықтық мәртебе туралы келісім) әскери қызметшілер жасаған қылмыстарға қатысты маңызды саяси мәселеге айналуы мүмкін. Бұл, әсіресе, ұрлық, адам өлтіру, қасақана кісі өлтіру немесе жыныстық қылмыстар сияқты қылмыстарға қатысты болғанда, және екі елде де айыптаулардың анықтамасы әртүрлі болғанда ерекше маңызға ие. Мысалы, 2002 жылы Оңтүстік Кореяда АҚШ әскери машинасы, жаттығудан кейін базалық лагерьге қайтып бара жатып, екі қызды қаза таптырды. SOFA бойынша, АҚШ әскери соты осы оқиғаға қатысқан сарбаздарды соттады. Сот оқиғаны жазатайым деп танып, сарбаздарды салдарынан туындаған кісі өлтіруде кінәлі деп таба алмады, өйткені қылмыстық ниет немесе немқұрайлылық байқалмады. АҚШ әскері оқиға үшін жауапкершілікті мойындап, азаматтық шығындарды өтеді. Бұл Оңтүстік Кореяда кеңінен наразылық тудырды, сарбаздарды Оңтүстік Корея сотында қайта соттау талаптарын, түрлі конспирациялық теориялардың таралуын және жергілікті экспаттар қауымдастығына қарсы наразылықты қозғады. 2011 жылға қарай, американдық әскери билік Оңтүстік Кореяға американдық сарбаздарды айыптауға және соттауға рұқсат берді. 2011 жылдың қазан айында екі американдық сарбаз жеке-жеке зорлауға қатысқандары үшін айыпталды, бұл АҚШ әскерлері үшін бүкіл түбегейде коменданттық сағат енгізілуіне әкелді. 2011 жылдың қараша айында АҚШ сарбазы Сеулдегі барда өрт сөндіруге қатысқан деген күдікпен айыпталды, ал тағы бір сарбаз 2012 жылдың маусым айында Даегу аудандық сотында зорлау қылмысы үшін үш жылға бас бостандығынан айырылды. Сондай-ақ, 2011 жылдың қараша айында Уйчжонбу аудандық соты, камераға түсірілген өте қатыгез зорлау жасаған сарбазды он жылға бас бостандығынан айырды. Осы сот бұрын кореялық ер адамды американдық әйел сарбазын зорлағаны үшін төрт жылдан кем мерзімге бас бостандығынан айырған болатын, бірақ бұл айырмашылық АҚШ сарбазының зорлау кезіндегі зорлық-зомбылық деңгейімен байланысты деп түсіндірілді. Үш жылдық мерзім күшін жойды, ал он жылдық мерзім күшінде қалды. Қызметтен тыс әскери қызметшілерге қатысты қылмыстық айыптаулар, SOFA-ның нақты ережелеріне байланысты, әдетте жергілікті сотқа бағынады. Алайда, осы ережелердің егжей-тегжейі мәселе тудыруы мүмкін. Мысалы, Жапонияда SOFA әскери қызметшілерді сот арқылы айыпталғанға дейін жергілікті билік органдарына тапсырмауды талап етеді. Көптеген жағдайларда жергілікті шенеуніктер бұл олардың күдіктілерді сұраққа алу және қылмысты тергеу мүмкіндіктерін шектейді деп шағымданады. Американдық шенеуніктер жапон полициясы мәжбүрлеу тергеу тактикасын қолданады және "әділдік" табудан гөрі жоғары айыптау көрсеткішіне көбірек мән береді деп айыптайды. Американдық билік полиция тергеулерінің және сот жүйесінің де ерекшеліктерін атап өтті. Жапонияда тергеу талқылауларында адвокат болуға рұқсат жоқ, бірақ аудармашы ұсынылады және Американың Миранда құқығына тең келетін ештеңе айтылмаған. Тағы бір мәселе - Жапонияда қазылар алқасының соттары болмауы, 2009 жылға дейін барлық сот процестерін судья немесе судьялар тобы шешкен. Қазіргі уақытта Жапония кейбір қылмыстық сот процестерінде халық судьялар жүйесін қолданады. Осы себептерге байланысты американдық билік әскери қызметшілерді әскери соттарда соттауға талап етеді және Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутының 98-бабын қабылдамайды.
Саяси мәселелер
SOFA мәселесінің саяси тұрғысы осы мәселеге қатысты көптеген қабылдаушы елдердің қайшы сезімде болуымен күрделенеді, және SOFA-ны қайта келісу туралы талаптар көбінесе шетелдік әскерлердің толықтай шығарылуын талап етумен қатар жүреді. Әртүрлі ұлттық дәстүрлерге байланысты мәселелер туындауы мүмкін – АҚШ және қабылдаушы елдер әдетте қылмыс деп саналатын нәрсе туралы келіссе де, көптеген американдық сарапшылар қабылдаушы елдің сот жүйесінің айыпталушыға АҚШ-тағыдан әлдеқайда нашар қорғаныс ұсынатынын және қабылдаушы елдің соттарының халық қысымына ықпалданып, кінәлі деп талдам жасауы мүмкін екенін айтады; сондай-ақ, шетелдегі қызметке жіберілген американдық әскери қызметшілердің АҚШ Конституциясының құқықтар туралы бірінші он түзетулерінде көзделген құқықтарынан бас тартуға мәжбүр етілмеуі керек. Ал қабылдаушы елдердің сарапшылары, олардың өздерінің Конституциясында мұндай құқықтар болмағандықтан, бұл ерекше қарау талабының негіссіз себебі деп санайды және отаршылдық дәуіріндегі батыс елдерінің талап еткен аумақтық ережелеріне ұқсас деп есептейді. Мұндай пікір кеңінен таралған Оңтүстік Кореяның Қырғызстанда әскерлері бар және ол Қырғызстан билігінің өзінің әскери қызметшілерін кез келген қылмыс үшін қудалаудан толықтай босататын SOFA келісіміне қол қойды, бұл Оңтүстік Кореялықтардың көпшілігі өз елінің АҚШ-пен жасаған келісіміндегі артықшылықтарға қарсы шығуынан әлдеқайда артық.
Қонақ күштер туралы келісім
Сапармен келген әскерлер туралы келісім әскерлердің мәртебесі туралы келісімге ұқсас, бірақ бұл келісім тек уақытша елде болған күштерге, онда тұрақты орналасқан күштерге емес, қатысты.