Кіріспе

Ахаменидтер империясының патшаларының патшасы, б.з.д. 465-424 жылдар аралығында билеген I Артаксеркс (,/ɑr//t//ə/'/z//ɜr//k//s//iː//z/, ; wiktionary:Ἀρταξέρξης (Ἀρταξέρξης)]) – Ахаменидтер империясының бесінші патшасы, б.з.д. 465 жылдан б.з.д. желтоқсан айының 424-іне дейін билеген. Ол Ксеркс I-нің үшінші ұлы болды. Грек деректерінде оны сондай-ақ "Ұзын қолды" (μακρόχειρ Makrókheir; Longimanus) деп атайды, оның оң қолы сол қолынан ұзын болғандықтан осылай аталған деседі.

Таққа мұрагерлік

Артаксеркс, шамасы, әкесінің әкесі Дарий I патшалық құрған кезде дүниеге келген. 465 ж.б.д., Ксеркс I-ді «мыңбасы» Артабан Хазарапат, патшаның жеке күзетшілерінің басшысы және Персия сарайындағы ең ықпалды адам, евнух Аспамитрдің көмегімен өлтірді. Грек тарихшылары оқиға туралы әртүрлі мәліметтер келтіреді. Ктесийдің («Персика» 20-шы кітабында) айтуынша, Артабан тәж мұрагері, Ксеркс I-нің үлкен ұлы Дарийді кісі өлтірген деп айыптады және Артаксерксті әкесін өлтіргені үшін Дарийді өлтіруге көндірді. Алайда Аристотельдің («Саясат» 5.1311б) пікірінше, Артабан алдымен Дарийді, содан кейін Ксерксті өлтірді. Артаксеркс бұл кісі өлтіруді білген соң, Артабанды және оның ұлдарын өлтірді.

Мысыр көтерілісі

Артаксеркс б.з.д. 460-454 жылдары Мысырда Инар II басқарған көтеріліспен күресті. Инар II – Ливиялық ханзада Псамтиктың ұлы және, болжам бойынша, Мысырдың Жиырма алтыншы әулетінен тараған еді. 460 жылы Инар II афиналық одақтастарының көмегімен парсыларға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, сатрап Ахеймен басқарған парсы әскерін жеңді. Перстер Мемфиске шегінді, ал афиналықтар екі жылдық қоршаудан кейін б.з.д. 454 жылы Мегабиз басқарған парсы әскерінен жеңіліске ұшырады. Инар қолға түсіп, Сузаға әкелінді.

Грекиямен қарым-қатынастар

Ахеменидтер империясы Евримедон шайқасында (б.з.д. 469 ж.) жеңілгеннен кейін Грек және Парсы арасындағы әскери қимыл тоқтап қалды. Артаксеркс I билікке келген кезде, ол гректердегі афинялықтардың жауларын қаржыландыру арқылы оларды әлсіретудің жаңа парсы стратегиясын енгізді. Бұл афинялықтарды Делос лигасының қазынасын Делос аралынан Афина акрополіне көшіруге итермеледі. Осы қаржыландыру салдарынан б.з.д. 450 жылы жаңа соғыстар басталды, онда гректер Кипр шайқасында шабуыл жасады. Кимонның осы жорықта көп нәтижеге қол жеткізе алмауынан кейін жаулық тоқтады. Кейінгі дереккөздер б.з.д. 449 жылы Афина, Аргос және Парсы арасында Каллиас бейбітшілігіне келісім болғанын айтады; алайда, грек мемлекеттері мен Парсы арасындағы ресми шарттың болуы күмәнді. Артаксеркс I Саламис шайқасында жеңіске жеткені үшін әкесі Ксеркстің ең үлкен жауы болған Темистоклге пана берді, Темистокл Афинадан қуылғаннан кейін. Сонымен қатар, Артаксеркс I оған нан, ет және шараппен қамтамасыз ету үшін Магнезия, Миус және Лампсак қалаларын берді. Оған киім-кешекпен қамтамасыз ету үшін Скепсис, ал үйіне төсек-орынмен бірге Перкоте берді. Темистокл парсы әдет-ғұрыптарын, тілін және дәстүрлерін үйреніп, қабылдады.

Езра мен Нехемия кітабындағы суреттер

Артаксеркс патшасы (, אַרְתַּחְשַׁסְתְּא, , немесе אַרְתַּחְשַׁשְׂתָּא) Киелі кітапта (Езра 7) Езраға, кохен мен жазушыға, заңдар арқылы яһуди халқының діни және азаматтық істерін басқаруды тапсырғаны туралы айтылады. Осылайша Езра Артаксеркс патшаның билік құрған жетінші жылының бірінші айында діни қызметкерлер мен леуіліктерді қоса алған яһудилердің тобымен Вавилоннан кетіп қалды. Олар Иерусалимге еврей күнтізбесі бойынша жетінші жылдың бесінші айының бірінші күні жетті. Мәтінде бұл үзіндідегі патшаның Артаксеркс I (б.з.д. 465–424) немесе Артаксеркс II (б.з.д. 404–359) екені нақты көрсетілмейді. Көптеген ғалымдар Езраның Артаксеркс I патшаның тұсында өмір сүргенін санайды, бірақ кейбір ғалымдар бұл тұжырымға қарсы тұрады: Нехемия мен Езра «бір-бірін танымайтын сияқты; олардың миссиялары үндемейді», дегенмен Нехемия 12-де екеуі де қабырғаны бағыштау рәсімінің бөлігі ретінде процессияны жетектеп барады. Осылайша, олар Иерусалим қабырғасы мен қаласы қайта жаратылған кезде бірге жұмыс істеген замандастар болған, бұл бұрынғы пікірге қайшы келеді. Осы қиындықтар көптеген ғалымдарды Езраның Артаксеркс II патшаның билігінің жетінші жылында, яғни Нехемиядан кейін 50 жыл өткен соң Иерусалимге келгеніне сендірді. Бұл тұжырым Киелі кітаптағы оқиғалардың хронологиялық ретіне сәйкес келмейді. Ал басқа да ғалымдар тобы «жетінші жылды» жазушының қатесі деп есептейді және екеуінің де замандас болғанын айтады. Алайда Езра алғаш рет Нехемия 8-де кездеседі, бұл оның бұрынғыдан он екі жыл патша сарайында болғанын көрсетеді. Иерусалимдегі яһуди қауымдастығын қайта құру Кир Ұлы тұсында басталды, ол Вавилонда тұтқындалған яһудилерге Иерусалимге оралып, Сүлейменнің ғибадатханасын қайта жаратуға рұқсат берді. Осының нәтижесінде, б.з.д. 538 жылы көптеген яһудилер Иерусалимге оралды және осы «Екінші ғибадатхананың» негізі б.з.д. 536 жылы, олар оралғаннан кейін екінші жылы қаланды (Езра 3:8). Біраз дау-дамастан кейін ғибадатхана Дарийдің билігінің алтыншы жылы, б.з.д. 516 жылы аяқталды (Езра 6:15). Артаксеркс патшаның жиырмасыншы жылында патшаның шарапшысы Нехемия да патшаның досы болған сияқты, өйткені сол жылы Артаксеркс Нехемияның қайғысына қызығушылық танытты. Нехемия оған яһуди халқының жағдайы және Иерусалим қаласының қорғаныссыз екенін айтты. Патша Нехемияны Иерусалимге, Эфрат өзенінен тыс жерлердегі билеушілерге және патшалық орманды күзеткен Асафқа қауіпсіздік хаттарымен жіберді, олар ғибадатхананың жанындағы бекіністі нығайтуға және қала қабырғаларын қайта жаратуға рұқсат берді.

Іс-әрекеттерді түсіндіру

Роджер Уильямс, 17 ғасырдағы христиан дін қызметкері және Род-Айлендтің негізін қалаушы, Ескі және Жаңа өсиеттердегі бірнеше аяттарды діни мәселелерге үкіметтің араласуын шектеу үшін түсіндірді. Уильямс Киелі кітапқа негізделген дәлелдермен шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін қорғап, "Көңіл-күйі үшін қуғын-сүргіннің қанды қағидасы" атты еңбегін жариялады. Уильямс Израильдің ерекше өсиеттік патшалық екеніне және Ескі өсиеттік өсиет орындалғанына сенетін Жаңа өсиеттік христиандар үшін лайықты үлгі емес деп ойлады. Сондықтан, Ескі өсиеттегі азаматтық үкіметтің көбірек мәлімет беретін мысалдары – яһудилерге төзімділік көрсеткен және олардан өз мемлекеттік дінін қабылдауды талап етпеген Артаксеркс сияқты келісімде болмаған "жақсы" патшалар болды.

Медициналық талдау

2011 жылы жарияланған мақалада Артаксеркстің аяқтарының ұзындығындағы қарама-қайшылық нейрофиброматоз тұқымдық ауруының нәтижесі болуы мүмкін деп болжанады.