Кіріспе

Грек мифологиясында Дионис анасы – Семеле (көне грекше: Σεμέλη Semelê), немесе Тионе (көне грекше: Θυώνη Thyônê), Кадмус пен Гармонияның ең кіші қызы және Зевстің көптеген мифтерінің бірінде Дионистің анасы. Дионис және Семеленің құлтына қатысты кейбір элементтер фригиялықтардан келген. Оларды иониялық грек басқыншылары мен отарлаушылар өзгертіп, кеңейтіп, дамытқан. 484–425 ж.б.д. шамасында Ахеменид империясының Халикарнасс қаласында туған және Кадмус туралы айтатын грек тарихшысы Геродот, Семеленің 450 ж.б.д. Грек-парсы соғыстарының (499–449 ж.б.д.) соңында немесе шамамен б.з.б. 2050 немесе 1450 жылдары өмір сүргенін айтады. Римде Стимула құдайы Семеле ретінде танылды.

Зевстің азғыруы және Дионис тууы

Мифтің бір нұсқасында Семеле Зевстің діни қызметкері болған. Бір күні Зевс оның құрбандық тастағында бұқа сойып, кейін Асоп өзенінде шомылып, қанынан тазаруын көрді. Зевс құс – бүркіт түрінде осы көріністің үстінен ұшып өткенде Семелеге ғашық болып, оған жиі жасырын түрде келе бастады. Зевстің әйелі Гера, билікті басып алушыларға қызғанатын қадірлі құдай, Семеленің жүкті болғанда Зевспен қарым-қатынаста екенін білді. Гера ескі әйел кейпінде Семелемен дос болып, оған өз сүйіктісінің шын мәнінде Зевс екенін айтты. Гера оған сенбейтіндей болып, Семеленің санасына күдік тұқымын септі. Қызығушылықпен, Семеле Зевстен өзіне бір артықшылық беруін сұрады. Сүйіктісін қуантуға құштар Зевс Стикс өзені арқылы оған қалағанын беруге ант берді. Ол Зевстің өзінің құдайлық мәртебесін дәлелдеу үшін барлық күшімен көрінуін талап етті. Зевс одан мұндай сұрамауын өтінді, бірақ ол талаптарынан мойын алмады, ал ол ант бергендіктен орындауға мәжбүр болды. Зевс оны сақтап қалу үшін өзінің ең кішкентай шарттарын және таба алатын ең сирек дауыл бұлттарын көрсетуге тырысты. Алайда, өлшеулі адамдар құдайларға қараса, жанып кетеді, және ол найзағайдан тұтанған отта мерт болды. Бірақ Зевс Дионистің жатырында тігіп алып құтқарып қалды (содан кейін Гомер гимнінде «Ейрафиот» – «ішке тігілген» деген лақап аты берілді). Бірнеше айдан кейін Дионис дүниеге келді. Сондықтан оны «екі рет туған» деп атайды. Өскенде Дионис анасын Аидтан құтқарып алып, Олимп тауында Тиона деген жаңа есіммен қадірлі құдай болды, және ұлы Дионистен шабыттанған құштарлыққа жетекшілік етті. «Дионисиака» эпосының кейінірек бөлімінде, қайта тірілген Семеле әпкесі Иноға Кронидтың («Кронос ұлы», яғни Зевс), «оның егістігін өңдеген» Дионистің жүктілігін қалай жалғастырғанын мақтан тұтады. Енді оның ұлы Олимптегі қасиетті құдайлардың қатарына қосылады, ал Ино кісі өлтіруші күйеуімен (Атамас Ино мен оның ұлын өлтіруге тырысқандықтан) және теңіз құдайларымен бірге өмір сүреді.

Зевс арқылы ұрықтандырылу

Гей Юлий Гигиннің Fabulae 167 кітабында немесе кейіннен жазылған, Гигиннің еңбектеріне жатқызылған автордың шығармасында осыған қатысты әңгіме бар. Онда Дионис (Либер деп аталған) – Юпитер мен Прозерпинаның ұлы, оны Титандар өлтірген. Юпитер өзінің жыртылған жүрегін Семелеге ішімдік ретінде берді, осылайша ол жүкті болды. Бірақ тағы бір деректе Зевс жүректі өзі жұтып қойып, Семеледен ұрпақ тудыру үшін оған келген. Содан кейін Гера Семелені Зевстен құдай түрінде келуін сұрауға көндіреді, ол осыны істегенде қайтыс болады, ал Зевс туылмаған баланы жамбасына жасырып алады. Осы оқиғаның нәтижесінде Дионис «екі анадан туғандықтан» Диметор деп те аталды, себебі екі Дионис бір әкеден, бірақ екі анадан дүниеге келді. Осы нұсқада алғашқы Дионис Загрей деп аталады. Нонн мұнда тұқымдануды тазалыққа байланыстырмайды; керісінше, редактордың түсіндірмесінде Зевс Загрейдің жүрегін жұтып, Семелені азғырып, жүкті қылған. Нонн Зевстің Семелемен болған қарым-қатынасын он екі әйелдің бірі ретінде сипаттайды, ал қалған он бір әйелден туған балалары – Ио, Европа, Плуто, Даная, Эгина, Антиопа, Леда, Дия, Алкмена, Лаодамея, Сарпедонның анасы және Олимпиа.

Этрус мәдениетінде

Семеле б.з.д. IV ғасырдағы қола айнаның арт жағындағы суретте этрусктік «Семла» есімімен кездеседі.

Классикалық дәстүрде

Христиан дәуірінің кейінгі мифологиялық дәстүрінде ежелгі құдайлар мен олардың тарихтары көбінесе аллегориялық тұрғыда түсіндірілді. Мысалы, Генри Мордің (1614–1687) неоплатондық философиясында Семеле "интеллектуалды қиялды" бейнелейтін болды және Арахнаның "сезімдік қабылдауына" қарама-қарсы ретінде қарастырылды. 18 ғасырда Семеле туралы оқиға осы аттас үш операның негізін құрады: біріншісі Джон Экклстің (1707, Уильям Конгревтің либреттосына), екіншісі Марин Марас (1709), үшіншісі Джордж Фридерик Генделдің (1742). Генделдің Конгревтің либреттосына негізделген, бірақ қосымшалары бар туындысы опера болғанымен, бастапқыда оратория ретінде ұсынылды, осылайша оны Ұлы ораза кезеңіндегі концерттер сериясында орындауға мүмкіндік болды; ол 1744 жылдың 10 ақпанында тұңғыш рет қойылды. Неміс драматургы Шиллер 1782 жылы "Семеле" атты ән-драмасын жазды. Виктория дәуірінің ақыны Констанс Наден Семеленің тілімен сонет жазды, ол алғаш рет 1881 жылы жарық көрген "Көктемнің әндері мен сонеттері" жинағында басылды. Пауль Дукас "Sémélé" атты кантата шығарды.