Кіріспе

Велоспорттың 85-ші гран-туры

1998 жылғы «Тур де Франс» – велоспорттың үлкен гран-турларының бірі, «Тур де Франс» жарысының 85-ші шығарылымы болды. Жарыс 21 кезеңнен және прологтан тұрды. Ол 11 шілдеде Ирландияда басталып, 2 тамызда Парижде аяқталды, Франция бойынша сағат тіліне қарсы бағытта жүрді. Жалпы есепте Марко Пантани жеңіске жетті, ал қорғаушы чемпион Ян Улрих және Боби Джулич екінші және үшінші орындарды иеленді. Жалпы сыныптамада көшбасшының сары жейдесін алғаш рет Дублиндегі прологты жеңген команданың велошабаншысы Крис Бордманға табыс етті. Бордманның 2-ші кезеңдегі апаты салдарынан жарыстан шығып қалуына байланысты, Улрихтың спринтерлік команда мүшесі Эрик Забель жарысқа жетекшілік етті. Бірақ ол келесі кезеңде Бо Хамбургерге есе жіберіп, жеңіске жетті. Келесі күні сары жейде Бордманның командаласы Стюарт О’Грейдиге ауысты, ол аралық спринттерде алған уақыт бонусының арқасында маңызды секундтар жинады. Ол оны тағы үш кезең бойы сақтап тұрды, содан кейін жарысқа фаворит ретінде келген Улрих 7-ші кезеңдегі жеке уақыт сынағында жеңіске жетіп, жалпы көшбасшы болды. Келесі күні Лоран Десбиенс үлкен артықшылықпен қашып өтіп, сары жейдеге ие болды. Улрих екі кезеңнен кейін Пиреней тауларына жеткенде жарысқа қайта жетекшілік етті. Пантани ашылу аптасында нашар көрсеткеніне қарамастан, Пиреней тауларындағы екі кезеңде екінші және бірінші орындарды иеленді. Ол содан кейін Альпідегі бірінші кезең – 15-ші кезеңді жеңіп алды, Улрихті сары жейдеден ығыстырып, жарыс аяқталғанға дейін оны сақтап қалды. Забель үшінші рет қатарынан «Тур» ұпайларын жеңіп алды, ал Джуличтің командаласы Кристоф Ринеро, жалпы есепте төртінші орынды иеленді, тау классификациясының жеңімпазы атанды. Улрих ең жас велошабаншы, ал ең жауынгерлі велошабаншы – Жакки Дюран болды. Командалық классификацияны Том Стилс жеңіп алды, ол төрт кезеңде жеңіске жетті. Жарыс Festina ісі деп белгілі болған допингтік дауылға ұшырады. «Тур» басталмас бұрын, Festina командасының көмекшісі Вилли Воэті Франция-Бельгия шекарасында оның көлігінен допингтік препараттар табылғандықтан тұтқындалды. Оқиға кеңейіп, команда жетекшілері допинг қолданғанын мойындағаннан кейін команда жарыстан шығарылды. Жарыс барысында полиция көптеген командаларға рейдтер жүргізді, нәтижесінде екі велошабаншының наразылығына және бірнеше командалар мен велошабаншылардың жарыстан шығуына әкелді. Даудың салдарынан жарыс «Тур де Фарс» деген лақап атпен белгілі болды. 2013 жылдың шілдесінде 2004 жылы жасалған рекомбинантты ЭПО-ның ретроспективті тестілерінің нәтижелері жарияланды, оған сәйкес 60 үлгінің 44-і оң нәтиже көрсетті.

Турдың алдындағы аян

1998 жылдың 4 наурызында Реймс қаласында (Франция) кеден қызметкерлері голландиялық командаға тиесілі жүк көлігін тоқтатты, онда өнімділікті арттыратын әсері бар рекомбинантты эритропоэтин (ЭПО) құрамында 104 флакон табылды. Көліктегі екі механик босатылды, ал флаконды полиция алып кетті, олардың "маңыздырақ мәселелермен" айналысуы керек екенін мәлімдеді. Тур де Франс жарысының басталуына екі апта қалғанда өткен Critérium du Dauphiné Libéré жарысында Festina командасының Christophe Moreau-ы анаболикалық стероид mesterolone-ға оң сынақ тапсырды. UCI Фестинаның түсіндіруін қабылдады, оған сәйкес оң сынақ команданың массажирінің ықпалынан туындаған, және Мороға Тур де Франста старт беруге рұқсат берілді. Турдың басталуына үш күн қалғанда, 8 шілдеде Festina командасының соigneur-ы (команда көмекшісі) Вилли Воэ Франция-Бельгия шекарасындағы екінші дәрежелі жолмен келе жатқанда кеден қызметкерлері тоқтатты. Кәдімгі тексеру кезінде оның өзімен бірге өнімділікті арттыратын көптеген дәрі-дәрмектер алып жүргені анықталды. Ол дереу тұтқындалды және бастапқыда оларды "жеке пайдалану үшін" алып жүргенін мәлімдеді. Келесі күні полиция Лион қаласына жақын Мейзиеудегі Festina штаб-пәтерінде тінтіру жүргізді. Прологтан бір күн бұрын прокуратура сот тергеуін бастады және Воэ тергеу үшін ұсталды, ал оқиға туралы ақпарат БАҚ-қа тарады. Тур ұйымдастырушылары мен Festina жаңалықты жарысқа қатысы жоқ деп жоққа шығарды.

Ирландиядағы алғашқы кезеңдер

Крис Бордман прологтың уақыттық жарысының трассасын 6:12.36 минутта ең жылдам өтіп, үшінші Тур прологы жеңісіне қол жеткізді. Олано төрт секундтан қалып, екінші орын алды. Жалаберт, Джулич, Мороу және Улрих үшінші, төртінші, бесiншi және алтыншы орындарға ие болды, олардың барлығы Бордманнан 5 секундқа артта қалды. Ал Марко Пантани трассаны алдын ала танысуға уақыт бөлмеді және 189 қатысушының ішінде 181-ші орынды иеленді, жеңіс уақытынан 48 секундқа қалып қойды. Бордман жалпы есепте де, ұпайлар бойынша да көшбасшы болғандықтан сары және жасыл жейделерді алды. Том Стилс 1-ші кезеңдегі топтық спринтте Эрик Зейбелді басып өтті. Стилс спринттерге толық қолдау көрсеткен командасымен келді, ал Зейбелдің командасы Ульрихтің жалпы жеңіске жетуіне бағытталған еді. Этап жеңісіне үміткер Марио Чиполлини, өзінің командаласы Фредерик Монкассинмен бірге апатқа ұшырап, жарысты аяқтаудан қалды. Стилс Бордманнан ұпайлар бойынша көшбасшылықты алды, Бордман жалпы есепте көшбасшылығын сақтап қалды. Жарыс соңына жеткенше апатқа ұшыраған Ян Сворада жарақаттан жазылып, топтық спринтте жеңіске жетті. Этапқа дейін жалпы есепте сегізінші орында тұрған Зейбел, аралық спринттерде сары жейде алуға жеткілікті уақыт бонусы жинады.

Францияға көшіп бару және допингті пайдалану туралы дау

Женс Хепнер, кездейсоқ топтан қашқан тоғыз велошабаншыдан кейін, кездейсоқ спринтте Хавьер Жанды еңсеретіп, 3-кезеңде жеңіске жетті. "Басқалар" тобында болған Бо Хамбургер үш аралық спринттің екеуінде жеңіске жетіп, жалпы көшбасшылықты иеленді. Сворада ұпайлар бойынша бірінші орынға шықты, ал "Фестинаның" Паскаль Эрве таулар бойынша бірінші орынға шықты. Екі рет кезең жеңімпазы Чиполлини осы кезеңде жарыстан шықты.

Пиреней таулары

10-шы кезеңде жарыс биік тауларға, Пиреней тауларынан бастап көшті. Лушонға барар жолда төрт тау өткелінен өту қажет болды: Col d'Aubisque, Col du Tourmalet, Col d'Aspin және соңында Col de Peyresourde, одан кейін финиш сызығына дейін серпіліс. Ылғалды және тұманды Аубискіден түсетін кезінде 30 шамасында велошабандыз құлап, олардың ішінде жалпы есепте жеңіске үміткер Олано, Жалаберт және Франческо Касагранде болды, соңғысы жарыстан шыққан алты велошабандыздың бірі еді. Биль платосына көтеріліс барысында Ульрихтің доңгелегі тесіліп кетті. Пантани бұл туралы білмеді және шабуылға өтуге дайын болды, бірақ командаласы Роберто Конти оны тоқтатты, себебі механикалық ақаулар кезінде қарсыласқа шабуыл жасау – пелоттың жазылмаған ережесін бұзу болып саналады. Ульрихтің қайтадан топқа қосылуын күткен Пантани финиш сызығына жақын шабуыл жасады, жалғыз қашып кеткен Роланд Майерді озып өтіп, кезеңді жеңіп алды. Майер және Джулич бастаған бес велошабандыз тобынан кейін Ульрих 1:40 минутқа қалып, сегізінші орынға түсті. Пиренейдегі екі кезеңнен кейін Ульрих жалпы есепте 1:11 минутқа Джуличтен озып, көшбасшы болды, ал Жалаберт пен Пантани 3:01 минуттан қалып, үшінші және төртінші орындарда қалды. Жарысқа дейін фаворит саналған Олано кезеңнің ортасында Турдан шықты.

Өткінші кезеңдер мен жүргізушілердің алаңдаушылығы

Демалыс күнінен кейін 12-ші кезең Тараскон-сюр-Арьеж мен Кап-д’Агде аралығында жазық жолмен өтті. Жарысқа қатысушылар наурыз айында басталған полицияның TVM командасының шығарылуына қатысты жаңа тергеуін жаңартқандарына наразылық білдірді. Сондай-ақ, командалық қонақүйлердегі қоқыс контейнерлерін қарап, өнімділікті арттыратын препараттардың іздерін іздеген журналистердің әрекеті пелотонның ашуын тудырды. Кейбір жарысқа қатысушылар UCI-ның жаңа денсаулық тексерулерін енгізу туралы хабарламаға да қарсылық білдірді. Кезеңнің басталысында велосипедтерімен тұрған жарысқа қатысушылар Жалаберт арқылы ресми радиостанция "Радио Тур" арқылы олардың атынан мәлімдеме жасады: «Бізді мал сияқты қараудан шаршадық. Сондықтан біз мал сияқты мінез-құлық танытамыз». Осыдан кейін көптеген жарысқа қатысушылар жолға отырып, жалғасудан бас тартты, ал басқалары не істеу керектігін білмей, айналасында тұрды. Әрекетке бастамашы болғандар Жалаберт, Блийлевенс, Макс Сяндри, Пруденсио Индурайн және ONCE командасының менеджері Маноло Сайз болды. Леблан команда менеджерлерімен келіссөздер жүргізді және олар 14–6 дауыспен кезеңді бастауға келісті. Пелотон мен көліктер баяу жылжуды бастады, бірақ Жалаберт бастаған шамамен 40 адамнан тұратын топ бас тартты. Ақырында олар жеңіліп, қалғандарға қосылып, жарыс жоспарланған уақыттан екі сағат кейін басталды. Осы сәтте кезең ресми түрде басталды. Содан кейін Жалаберт ағасы Николас және Барт Воскэмппен (TVM) бірге қысқа көтерілістен кейін шабуыл жасады, топ шамамен бес минуттік еңбекке ие болды. Баспасөз мәслихатында Ульрихтен оның командасы Альп тауларында оны қолдай ала ма деп сұрағанда, ол: «Егер мен Парижде сары жейдемен болмасам да, командаға құттықтау айтқым келеді», - деді. Жалпы есепте төртінші орында тұрған Пантани: «Менің басты мақсатым – Ле-Дё-Альпте жеңіске жету», - деді. Сондықтан ол кезеңді бастай алмады, ал таулар классификациясының көшбасшылығы екінші орында тұрған Ринероға берілді. Алдындағы кезеңде Ле-Крёзоға дейінгі жарыстың соңғы жеке уақыт сынағы өтті. Ульрих этапты 1:01 минуттық артықшылықпен жеңіп, жалпы есепте екінші орынға көтерілді. Пантани 2:35 минутпен Ульрихтен артта қалды, бұл оның жалпы классификациядағы жеңісін іс жүзінде бекітті. Париждегі Елисей алаңдарындағы соңғы кезеңді Стилс спринтте жеңіп алды, ал Пантани Тур жеңісін сақтап қалу үшін пелотонда аман-есен аяқтады. Ульрих Турды 3:21 минуттық қалыптасумен екінші орында аяқтады, ал Джулич үшінші орында 47 секундқа артта қалды. Пантаниді подиумда Феличе Гимонди қарсы алды, оны Жан-Мари Леблан 1965 жылғы жеңісінен кейін алғашқы итальяндық жеңімпазды көпшілікке таныстыру үшін шақырған. Забель 327 ұпай жинап, екінші орындағы О’Грэйдиден 97 ұпайға алда тұрып, үшінші рет қатарынан ұпай классификациясын жеңіп алды. Пантани екі биік тау кезеңінде жеңіске жеткенімен, таулар классификациясын одан да тұрақты Ринеро жеңіп алды, оның 200 ұпайы екінші орындағы Пантаниден 25 ұпайға көп болды. Фестина ісіне байланысты көптеген жарысқа қатысушылар жарыстан бас тартқандықтан, Париждегі финиш сызығына тек 96 жарысқа қатысушы жетті. 1996 жылғы Тур де Свисс кезінде сынақ жүргізген және барлық 77 сыналған жарысқа қатысушыда ЭПО қолдану белгілерін тапқан канадалық ғалым Гай Бриссонның ЭПО-ға жасаған үміткер тестілеуі UCI-дың «тест заңды шақыруларға төтеп бере алмайды» деген қорқынысынан қадағаланбады. Ол UCI-ге спортшының гематокрит деңгейін анықтау үшін тест енгізуді ұсынды, ол жарысқа қатысушының қанындағы қызыл жасушалардың санын тексерді. 1997 жылдың 24 қаңтарында Швейцарияның Женева қаласында өткен UCI отырысында «денсаулық тестісі» деп аталатын, гематокрит деңгейін 50 пайызға дейін шектейтін процедура енгізілді. Егер жарысқа қатысушы 50 пайыздан жоғары көрсеткіш көрсетсе, олар екі апта бойы жарысқа қатыса алмады. Алайда велосипедші журналист Аласдейр Фотэрингхэмнің айтуынша, «50 пайыздық шегі ЭПО қолданудың сенімді тежегіші емес, мақсат болып қалды». Тур бойында болған допингтік жанжал Фестина ісі деп танылды, ол Воэттің тұтқындалуынан басталды. Бастапқыда күдік тек Festina және TVM командаларына қатысты болды, бірақ кейіннен жүргізілген тергеулер мен ретроспективті тестілер допингті пайдаланудың әлдеқайда кең таралғандығын көрсетті. Жарыс жүріп жатқан кезде де бұқаралық ақпарат құралдары оған «Тур де Фарс» немесе «Тур дю Допаж» (Допингтің туры) сияқты лақап аттар берді. Фестинаның жарыстан шығарылғанынан кейін наурыз айындағы TVM командасына қатысты полиция тергеуі «Le Parisien» газеті арқылы жарияланды және іс қайта ашылды. Турдағы көптеген жарысқа қатысушылар допингке қатысты дәлелдерді жасырып не жойды. Рольф Алдаг Дублинде жарыс басталғанға дейін допингтік препараттарын унитазға құйғанын айтты. Оның командаласы Бьярне Риис өзінің автобиографиясында 3-ші кезеңнен кейін ЭПО құтыларын унитазға тастағанын айтты. Сол сияқты, Тайлер Хэмилтонның сөзіне сәйкес, U.S. Postal командасы Воэттің тұтқындалуынан кейін дәрілерін унитазға құйды. Жорг Якше Polti тобының ЭПО қорын командалық автобустағы вакуум тартқышта жасырғанын айтты; Якше көптеген итальяндық командалар жарыс кезінде өздерінің дәрілерін сақтайтынына сенді. Филипп Гомон өзінің автобиографиясында Cofidis командасына Фестина командасы шығарылған күні заттарын жоюға бұйрық берілгенін, содан кейін жарысқа қатысушылар дәлелдерді жою үшін орманға барғанын айтты. Джулич 1998 жылғы Тур кезінде допингті толығымен доғарғанын айтты. Тұтқындалғаннан кейін Воэт, Руссель және Рийккаерт полицияға Фестинадағы допингтік тәжірибелерді егжей-тегжейлі баяндаған жазбамаларын берді. Руссель команда бюджетінің бір пайызын (шамамен 40 000 еуро) ЭПО мен адам өсу гормондарына жұмсағанын айтты. Фестина жарысқа қатысушылары ұсталды және жеке түрме жасушаларына қамалды, сондай-ақ оларға қуыс іздеу жүргізілді. 24 шілдеде төрт Фестина жарысқа қатысушысы өнімділікті арттыратын препараттарды қабылдағанын мойындады, ал біріншісі Алекс Цюлле болды. Тек Виренке мен Нил Стивенс айыптаманы жоққа шығарды. 23 шілдеде Фестинаның тоғыз жарысқа қатысушыларына жүргізілген тексерулердің нәтижелері 28 қарашада жарияланды, нәтижесінде сегіз жарысқа қатысушы ЭПО, ал төртеуі амфетамин қабылдағандығы анықталды. Виренке осы тестілерде оң нәтиже бермеді. 23 шілдеде, Турдың демалыс күні, TVM командасының менеджері Сес Прием және команда дәрігері Андрей Михайлов полициямен ұсталды. Тамыздың басында командалық соigneur Йоханнес Мурс та ұсталды. Прием мен Мурс 10 тамызда босатылды. TVM жарысқа қатысушылары 4 тамызда полициямен сұраққа алынды және шамамен 12 сағат ұсталды, содан кейін босатылды. Алайда Тур кезінде TVM командалық қонақүйіндегі шабуыл кезінде ешқандай тыйым салынған заттар табылған жоқ. ONCE және BigMat командаларының полиция шабуылдары кезінде өнімділікті арттыратын препараттар табылған. ONCE командасы заттар командалық қызметкерлердің медициналық қолдануы үшін арналғанын мәлімдеді. Полиция Тур аяқталғаннан кейін бір аптадан кейін BigMat командасынан он екі жарысқа қатысушыны, сондай-ақ спорттық директоры мен бірнеше соigneurлерді «330 бөтелке және ампула дәрілер» табылғандықтан сұраққа алды. 1998 жылғы Турдағы допингке қатысты заңдық тергеу жарыс аяқталғаннан кейін қысқа уақыттан кейін судья Патрик Кейлге берілді. Ол 1999 жылдың шілде айының басында командалық қызметкерлер мен жарысқа қатысушыларға қатысты келесі заңдық іс-қимылдардың негізін қалаған 5539 беттік есепті тапсырды. Виренке 2000 жылдың 24 қазанында Фестина ісіне қатысты сотта мойындады. Виренкеге тоғыз айлық жарысқа қатысуға тыйым салынды және шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Воэтке шартты түрде он айлық бас бостандығынан айырылды және 3000 франк айыппұл салынды. Руссельге бір жылдық шартты түрде бас бостандығынан айырылды және 50 000 франк айыппұл салынды. «Екі массажист, команданың логистикалық менеджеріне» аз үкімдер берілді.

БАҚ-та

2018 жылы 1998 жылғы турға арналған, Кирон Дж. Уолш режиссерлік етіп, Сиаран Кэссиди сценарий жазған "Доместик" атты фильм жарияланды. "Blinder Films" компаниясы өндірісті өз қолына алды, ал фильм Ирландия мемлекеттік даму агенттігі "Screen Ireland" арқылы 800 000 евро көлемінде қаржыландырылды. Кейіннен фильмнің атауы "Жарысшы" деп өзгертіліп, "Screen Flanders", Люксембург кино қоры, "Eurimages", "BAI Sound & Vision Fund" және "RTÉ" ұйымдарынан да қаржыландыру алды. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 2020 жылы "South by Southwest" кинофестивалінде болды.