Кіріспе

Қоғамдық игіліктер экономикасындағы ұғым. Неоклассикалық экономикада нарық жетіспеушілігі – еркін нарық арқылы тауарлар мен қызметтерді бөлу Парето тиімді болмаған жағдай, көбінесе экономикалық құндылықтың жоғалтуына алып келеді. Экономистер бұл терминді алғаш рет 1958 жылы қолданған, бірақ бұл ұғым Виктория дәуірінің философы Генри Сиджвикке дейін жетеді. Нарық жетіспеушілігі көбінесе қоғамдық игіліктермен, уақытқа қарама-қарсы келетін преференциялармен, ақпараттың асимметриясымен, бәсекеге қабілетсіз нарықтармен, басшы-агенттік проблемаларымен немесе сыртқы факторлармен байланысты. Нарық жетіспеушілігінің болуы өзін-өзі реттейтін ұйымдардың, үкіметтердің немесе ұлттық емес институттардың белгілі бір нарыққа араласуының себебі болып табылады. Экономистер, әсіресе микроэкономистер, нарық жетіспеушілігінің себептерін және оны түзетудің мүмкін жолдарын зерттейді. Мұндай талдау көптеген мемлекеттік саясат шешімдері мен зерттеулерінде маңызды рөл атқарады. Дегенмен, салықтар, субсидиялар, жалақы мен бағаны реттеу және ережелер сияқты үкіметтік саясаттың араласуы ресурстарды тиімсіз бөлуге әкелуі мүмкін, бұл кейде мемлекеттік сәтсіздік деп аталады. Көптеген бағытталған экономистер кейбір жағдайларда (құрылыс нормалары, өрт қауіпсіздігі ережелері немесе жойылып бара жатқан түрлер сияқты) үкіметтің немесе басқа ұйымдардың тиімсіз нарық нәтижелерін жақсартуы мүмкін деп санайды. Бірнеше гетеродоксалық мектептер бұл мәселеге идеологиялық тұрғыдан келіспейді. Экологиялық нарық жетіспеушілігі нарықтық экономикадағы адамның жаңартылмайтын маңызды ресурстарды тозуы, нәзік экожүйелерді бұзуы немесе биосфералық қалдықтарды сіңіру қабілетін арттыруы кезінде пайда болады. Бұл жағдайлардың ешқайсысында Парето тиімділігінің критерийі орындалмайды. Монополиялық бәсекелестік, егер агенттің баға дискриминациясы толық болмаса. Содан кейін монополияның қандай жағдайларда пайда болатындығы туралы сұрақ туындайды. Кейбір жағдайларда монополиялар өнеркәсіпке немесе нарыққа кіруге кедергі келтіретін «кіру кедергілері» бар жерде өзін сақтай алады. Немесе нарықта бірінші болып әрекет ететіндердің маңызды артықшылықтары болуы мүмкін, бұл басқа фирмалардың бәсекелесуін қиындатады. Сонымен қатар, монополия үлкен қашықтықтар немесе оқшауланған жерлер тудырған географиялық жағдайлардың нәтижесі болуы мүмкін. Бұл жағдайға алып келеді, онда тек бір жеткізушімен кең аумақта шашыраған бірнеше қауымдастықтар бар. Австралия осы сипаттамаға сай келетін мысал. Табиғи монополия – бұл өнімнің өсуімен бірлік құны төмендейтін фирма; бұл жағдайда (құн тұрғысынан) тауардың бір ғана өндірушісі болуы тиімді. Табиғи монополиялар ауқым бойынша өсетін пайданы көрсетеді. Бұл дегеніміз, егер орташа құн төмендесе, барлық мүмкін өнімдер бойынша шекті құн орташа құннан төмен болуы керек. Мұның бір себебі – өнімнің көлеміне қарамастан төленуге тиіс тұрақты құнның болуы, нәтижесінде құн бірлікке тең бөлінеді, бұл бірлік құнын төмендетуге әкеледі.

Шеттелмеушілік

Кейбір нарықтар саудаланып жатқан тауарлардың ерекшелігіне байланысты сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Мысалы, кейбір тауарлар қоғамдық тауарлардың қасиеттерін көрсетуі мүмкін, онда сатушылар өнімді пайдаланудан сатып албағандарды шеттетуге шамалары келмейді, мысалы, ашылғаннан кейін еркін таралатын жаңа өңдеу әдісін немесе өнертабысты жасау сияқты жағдайларда. Бұл инвестициялардың жеткіліксіз болуына алып келуі мүмкін, себебі дамытушылар жетістіктен түсетін пайданың жеткілікті бөлігін ала алмайды, сондықтан дамуға жұмсалатын күш-жігердің маңызы төмендейді. Бұл ортақ пайдаланылатын ресурстардың азаюына да себеп болуы мүмкін, онда ресурсты пайдалану бәсекелестікке ұшырайды, бірақ оны пайдаланудан шеттету мүмкін емес, соның салдарынан пайдаланушылардың ресурсты сақтауға қызығушылығы болмайды. Мысалы, балықтың табиғи қоры бар көлді қарастырайық: егер адамдар балықты олардың көбейе алатын жылдамдығынан артық ауласа, онда балықтың саны азайып, болашақ ұрпақтарға балық жетпейді.

Сыртқы факторлар

Тауардың немесе қызметтің маңызды сыртқы әсерлері де болуы мүмкін. Сыртқы әсерлер тауардың/қызметтің қалай өндірілгеніне немесе тауардың/қызметтің қоғамға қандай пайда әкелетініне байланысты оң немесе теріс болуы мүмкін. Оң сыртқы әсерлерге вакциналар, мектептер немесе технологияның дамуы жатады. Олар көбінесе қоғамға оңтайлы пайда әкеледі. Теріс сыртқы әсерлерге шу немесе ауаның ластануы жатады. Коуз бұл мәселені Стерджес пен Бриджманның ісі арқылы көрсетеді. Бұл іске кондитер мен дәрігер қатысты. Кондитер көп жылдар бойы сол жерде тұрған, ал дәрігер резиденттурадан бірнеше жыл өткен соң консультациялық кабинет салуға шешім қабылдады; ол кондитердің ас үйінің жанында орналасқан, онда оның шүберек пен иттің арасын ұнтақтауынан діріл пайда болады. Дәрігер «зияндану» талабымен істі жеңіп алды, сондықтан кондитер машинасын пайдалануын тоқтатуға мәжбүр болды. Коуз бұл жағдайда келісімге келуге болатындығын айтады, яғни кондитер дәрігерге машинаны пайдаланудан түсетін кірісін жалғастыру үшін ақы төлеуге болар еді, бұл дәрігердің жоғалтқаннан артық болса тіпті жақсы. Сонымен қатар, дәрігер кондитерге өндірісті тоқтату үшін ақы төлеуге болар еді, себебі ол кондитердің кіріс көзін тоқтатып отыр. Коуз сыртқы әсердің әлеуметтік құны және оның мүмкін шешімдерімен байланысты ұқсас бірнеше мысал келтірді. Қозғалыс кептелісі – бұл нарықтың сәтсіздігінің мысалы, ол біріншіден, кіргізбеушілік емес (non-excludability), екіншіден, сыртқы әсерді қамтиды. Қоғамдық жолдар – бұл бүкіл халықтың пайдалануына ашық (кіргізбеуге болмайтын) жалпы ресурстар, және автомобильдерге толықтырушы болып табылады (жолдар неғұрлым көп болса, автомобильдер соғұрлым пайдалы болады). Жолдарды пайдаланудың төмен құны, бірақ жеке жүргізушілерге жоғары пайдасы болғандықтан, жолдар кептеліске түсіп, қоғам үшін олардың пайдалылығы төмендейді. Бұдан әрі, көлік жүргізу ластану арқылы қоғамға жасырын шығындар әкелуі мүмкін (сыртқы әсер). Бұл мәселені шешу үшін қоғамдық көлік, кептеліс бағасы, жол төлемі және жүргізушілерді көлік жүргізу туралы шешім қабылдағанда әлеуметтік құнды ескеруге мәжбүрлейтін басқа да шаралар қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, ақпараттың теңсіздігі де бар. Ақпараттың теңсіздігі көбінесе басшы-агенттік проблемалары контекстінде зерттеледі. Джордж Акерлоф, Майкл Спенс және Джозеф Э. Стиглиц бұл идеяны дамытып, 2001 жылы Экономика бойынша Нобель сыйлығын бөлісті.

Шектелген рационалдылық

Адамның үлгілері еңбегінде Герберт А. Саймон көптеген адамдардың ішінара ғана рационалды екенін, ал қалған әрекеттерінде эмоционалды/иррационалды болатынын көрсетеді. Басқа бір еңбегінде ол: «Шектелген рационалды агенттер күрделі проблемаларды формулировать және шешуде, сондай-ақ ақпаратты өңдеуде (қабылдау, сақтау, іздеу, жеткізу) шектеулерге тап болады» дейді (Уильямсон, 553-бет, Саймонға сілтеме жасап). Саймон «классикалық» рационалдық модельдерді біршама шынайырақ етуге болатын, бірақ қатаң формализация шеңберінде қалатын бірнеше өлшемді сипаттайды. Оларға мыналар жатады: қандай пайдалы функциялар болуы мүмкін екенін шектеу; ақпаратты жинау және өңдеуге кететін шығындарды ескеру; «векторлық» немесе «көпмәнді» пайдалы функциялардың болу мүмкіндігі. Саймон экономикалық агенттердің қатаң оптимизация ережесін емес, шешімдер қабылдау үшін эвристика қолданатынын ұсынады. Олар мұны жағдайдың күрделілігіне және әрбір мүмкін әрекеттің күтілетін пайдасын есептеуге қабілетсіздігіне байланысты жасайды. Шешімдерді қарастыруға кететін шығын жоғары болуы мүмкін, сонымен қатар бір уақытта жүзеге асырылатын басқа да экономикалық іс-әрекеттер де шешімдерді қажет етеді.

Коуза теоремасы

Рональд Коуз әзірлеген және Джордж Стиглер атаған Коуз теоремасы, меншік құқығы бар болғанда, тек аз ғана тараптар қатысса және транзакциялық шығындар төмен болса, жеке келісімдер тиімді болады деп мәлімдейді. Бұған қоса, бұл тиімділік меншік құқығы кімге тиесілі екеніне қарамастан орын алады. Бұл теория Коуздың Нобель сыйлығына ие болған «Әлеуметтік шығындар мәселесі» атты еңбегінен алынған. Нақты әлемдегі нарықтарда транзакциялық шығындардың төмендігі және қатысушылардың аз саны туралы талаптар әрқашан орындалмаса да, Коуздың жұмысы меншік құқығының иесі нарықтың сәтті жұмыс істеуіне немесе сәтсіздікке ұшырауына басты себепкер болатын бұрынғы қалыптасқан сенімді өзгертті. Коуз теоремасы сыртқы факторлар бар болған кезде де нарықтың тиімді жұмыс істеуін күтуге болатынын көрсетеді. Нарық – бұл жеке тұлғалар мен фирмалардың тауарларды ғана емес, сонымен қатар оларды белгілі бір уақыт аралығында белгілі бір жолдармен пайдалану құқығын алмасатын институт. [ ] Нарықтар – бұл тауарларға байланысты меншік құқықтарының сипатымен анықталатын тауарларға бақылау құқығын алмасуды ұйымдастыратын институттар. Дегенмен, осындай қасиеттерге ие нәрсенің нарықтық баға жүйесі ұсынатын ақпаратсыз мағынасы бар ма деген мәселеде пікірлер әртүрлі.

Экономикалық циклдер

Макроэкономикалық циклдар – нарықтың бір бөлігі. Олар экономикалық белсенділікке әсер ететін үнемі төмендеулер мен өсулермен сипатталады. Сондықтан, мұндай жағдай мемлекеттік араласуды талап етеді, ол "қоғамдық мүддеге" де, акционерлік үлесі бар мүдделі тараптардың мүддесіне де жауап беруі мүмкін. Тиімсіздік тек қана адамдардың таңдаған құралдары олардың қалаған мақсаттарына сәйкес келмеген жағдайда туындайды. Тиімділіктің осы анықтамасы Парето тиімділігінен өзгеше және нарықтың кемшіліктерінің болуына қарсы теориялық аргументтің негізін құрайды. Дегенмен, егер бірінші әл-ауқат теоремасының шарттары орындалса, бұл екі анықтама сәйкес келіп, бірдей нәтижелер береді. Австриялық экономистер нарықтың пайда табуға ұмтылған кәсіпкерлік арқылы өзінің тиімсіздіктерін жоюға бейім екенін айтады; үкіметке мұндай мәселелерді анықтау немесе түзету өте қиын.

Марксистік

Марксистік талдау сияқты неғұрлым түбегейлі негіздерде де қарсылықтар бар. "Нарық сәтсіздігі" терминінің күнделікті қолданылуы нарықтың тиімділіктен өзге, қажетті кейбір белгілі бір қасиеттерді ұсынуда "жетіспеушілігін" көрсетеді. Мысалы, жоғары деңгейдегі теңсіздік "нарық сәтсіздігі" деп қарастырылуы мүмкін, бірақ ол Парето тиімді емес, демек, бағытталған экономика оны нарық сәтсіздігі деп санамайды.