Кіріспе
Тарихқа дейінгі өнердің түрі. Кубок және сақина белгілері немесе кубок белгілері – Еуропаның Атлантикалық жағалауында (Ирландия, Уэльс, Солтүстік Англия, Шотландия, Франция (Британия), Португалия және Испания (Галиция) – және Жерорта теңізі Еуропасында (Италия – Альпілік аңғарларда және Сардинияда, Әзірбайжан және Грекия (Тесалия мен Ираклия (Цикладтар)), сондай-ақ Скандинавияда (Дания, Швеция, Норвегия және Финляндия) және Швейцарияда (Гризонстағы Кашенна) кездеседі. Осыған ұқсас формалар бүкіл әлемде де табылады, оның ішінде Австралия, Габон, Грекия, Гавай, Үндістан (Дараки Чаттан), Израиль, Мексика, Мозамбик және Америкада. Ең көне белгілі түрлері құнарлы жарты ай аймағынан Үндістанға дейінгі аймақта кездеседі. Олар бірнеше сантиметрден аспайтын, тас бетіне қашалған ойықтар, көбінесе тасқа ойылған концентрлі шеңберлермен оралған. Кейде ортасынан басталатын жіңішке арна (су жолы) болады. Бұл өрнектер табиғи тас жыныстар мен жартастарда петроглифтер түрінде, сондай-ақ мақсатты түрде өңделген мегалиттердегі мегалит өнерінің бір бөлігі ретінде кездеседі, мысалы, астық ыдысы мәдениетінің тақта цистерналары, кейбір тас шеңберлері, клава қабірлері және Ньюгрейндждің баспа тастары.
Cup and ring marks or cup marks are a form of prehistoric art found in the Atlantic seaboard of Europe (Ireland, Wales, Northern England, Scotland, France (Brittany), Portugal, and Spain (Galicia) – and in Mediterranean Europe – Italy (in Alpine valleys and Sardinia), Azerbaijan and Greece (Thessaly and Irakleia (Cyclades)), as well as in Scandinavia (Denmark, Sweden, Norway and Finland) and in Switzerland (at Caschenna in Grisons). Similar forms are also found throughout the world including Australia, Gabon, Greece, Hawaii, India (Daraki Chattan), Israel, Mexico, Mozambique and the Americas. The oldest known forms are found from the Fertile Crescent to India. They consist of a concave depression, no more than a few centimetres across, pecked into a rock surface and often surrounded by concentric circles also etched into the stone. Sometimes a linear channel called a gutter leads out from the middle. The decoration occurs as a petroglyph on natural boulders and outcrops and also as an element of megalithic art on purposely worked megaliths such as the slab cists of the Food Vessel culture, some stone circles and passage graves such as the clava tombs and on the capstones at Newgrange.
Қанахан
6300 жылға дейін тасталып қалған Атлит Ям орны, қазір Израильдің Жерорта теңізі жағалауында, Хайфаның оңтүстігінде орналасқан. Онда мегалиттік тастарға салынған дөңгелек пішіндес іздер бар, олардың кейбіреулері тік орнатылып, жартылай шеңбер құрайды. Бұл құрылыс Ұлыбританиядағы Стоунхенджге ұқсас, бірақ одан кішідірек. Орнында салтанатты түрде жерленген денелер табылып, оның күн тоқырауына және/немесе басқа жұлдыздарға қатысты болуы мүмкін деген гипотезалар бар. Алайда, бұл орын 2009 жылы ғана табылған және теңіз астындағы орындарды зерттеу қиын әрі қымбат болғандықтан, зерттеулер жалғасуда. Ішкі аймақтарда, кем дегенде 3000 жыл бұрын (көрінетін) және шамамен 4000 жыл бұрын (көрінетін қабаттың астындағы қазба жұмысы жүргізілмеген қабат) дауырланған Rujm el Hiri орналасқан. Бұл каирн (тумулус) типіндегі мегалит, концентрлі шеңберлерден тұрады (дөңгелек пішіндес іздер де концентрлі шеңберлер, бірақ Рогем Хириден әлдеқайда кішідірек). Шамамен 40,000,000 кг тас адамдар тарапынан жылжытылған деп есептеледі. Сыртқы шеңбердегі ашылу жазғы күн тоқырауымен сәйкес келеді (Еуразиядағы басқа да орындардағыдай). Ортасында жерлеу камерасы бар, ал жақын маңда мыңдаған дольмендер орналасқан. "Дольмен" – Еуразияның басқа аймақтарында табылған мегалиттердің үшінші және жас түрі. Олардың ең көнесі Ұлыбританияда табылған, бірақ Израильде тек біздің заманымызға дейінгі 3-мыңжылдыққа ғана жатады. Дөңгелек пішіндес іздер прото-канаандық орындарда да сақталған, мысалы, қазіргі Модиин маңындағы және Дәуіт қаласы, Ежелгі Иерусалимдегі төртінші және үшінші мыңжылдықтарға жататын бірнеше орындарда. Тель-Гезерде 1550 жылға дейін салынған мегалиттер бар, олар Жердің солтүстік және оңтүстік полюстеріне сәйкес келеді. Алайда, Тель-Гезердегі дөңгелек пішіндес іздер 2012 жылы ғана зерттелді және олардың жасалу мерзімі анықталған жоқ (1550 жылғы мегалиттерге дейін, бірге немесе кейін салынған-жоқ). Дегенмен, 2014 жылдан бері Гезерде қазба жұмыстары жалғасуда.
Италия
Альпілік аңғарларда, оның ішінде Камоника аңғарында (Италия) көптеген тостаған тәрізді белгілермен таңбаланған тастар табылды, олар тасқа салынған суреттермен байланысты. Батыс Альп тауларына (Пьемонт) қатысты, ең танымалдары Chisone, Susa және Viù аңғарлары бойында орналасқан; сондай-ақ Ла Бесса орны да атауға лайық. Тостаған және шеңберлерге қатысты айтқанда, батыс Альп тауларында Италия-Франция шекарасына жақын Cenischia аңғарында орналасқан Novalesa тасын ғана атауға болады. 1988 жылы табылған бұл тас, ортасында тостаған белгісі бар 4 концентрлік шеңберді көрсетеді; оның айналасында 20 тостаған белгісінен және арналардан тұратын желі бар. Сардиния тостаған және шеңберлермен таңбаланған тастарға бай. Ең танымалдары – Перда Пинта ("боялған тас", бірақ боялған емес, кескінделген) немесе Мамоиададағы Боэли стеласы: әр түрлі концентрлік шеңберлермен өрнектелген, ойылған арналармен және орталық тостаған белгілерімен кесілген әсерлі стела немесе менгир.
Испания
Осыған ұқсас үлгілер Галисияда белгілі, сол себепті оларды "Галисия стилі" деп атайды. Тостаған және сақина, тостаған және сақинамен ойық, сондай-ақ аралас концентрлі шеңберлер мотивтері – бұл Иберияның осы бөлігі мен Британ аралдары арасында ортақ. Олар мегалиттер немесе қола дәуірі мәдениеті сияқты басқа мәдени көріністермен бірге Атлантикалық Еуропа жағалауларындағы мәдени байланысты көрсетеді.
Ұлыбритания
Мегалитикалық өнерді дәл мерзімдеу қиын: мегалитикалық ескерткішті мерзімдеу мүмкін болса да, өнер кейінірек қосылған болуы мүмкін. Хантерхью жартасындағы Алнуик маңындағы шұңқырлар мен шеңберлер жақында олардың басқа, мерзімделген ерекшеліктерімен стратиграфиялық байланысы арқылы ерте неолит дәуіріне дейін созылатыны дәлелденді. Темір дәуіріндегі кейбір шұңқырлар табылған, бірақ олар қайта пайдаланылған тастарды көрсете алады. Олар табиғи, жалпақ тасқа ойылғанда, тау жынысының табиғи бетін қамтитын сияқты. Хантерхьюдағылар көбінесе бір-бірімен жоғалар арқылы байланысқан, олар жаңбыр суын бірінен екіншісіне, тастың еңісті бетімен ағыза алады. Археолог Клайв Уоддингтонның пікірінше, белгілерді жасауға алғашқы ерте неолиттік ниет ұмытылып, практика екінші кезеңде негізгі дәстүрді жалғастырғанға дейін, бірақ дизайнында дәлдік пен әртүрлілік азайғанға дейін тоқтатылды. Бұл екінші кезеңнің белгілері өнерді табиғи тастардан мегалиттерге көшірді, өйткені оның символикасы кейінгі неолит және ерте қола дәуіріндегі адамдармен қайта түсіндірілді. Олардың мақсаты белгісіз, бірақ кейбіреулері неолит дәуіріндегі адамдардың жылтыратылған тас балта жасау үшін пайдаланған табиғи тас шығып тұрған жерлермен байланысты болуы мүмкін. Діни мақсаттар болжанып отыр. 1970 жылы Александр Том BBC телеарнасындағы "Тас дәуірінің коды бұзылды" атты деректі фильмінде: "Менде қазіргі уақытта түсініксіз идея бар, шұңқырлар мен шеңберлер жазу әдісі болған және біз оларды оқығаннан кейін, белгілі бір тастың не үшін екенін көрсетуі мүмкін. Біз ғибадатхананың ағашындағы тастан шұңқырлар мен шеңберлерді көрдік, және бұл басты тас, бірақ біз оларды әлі түсіндіре алмаймыз." Ол диаграммалар жасап, 50-ден астам шұңқырлар мен шеңберлерді талдады, содан кейін ол Мегалит дюймі (МД) деп аталатын ұзындықты анықтады. Бұл идея 1980 жылдары Алан Дэвис жасаған сын талдаудан басқа көбінесе назардан тыс қалды, ол Англиядағы шұңқырлар мен шеңберлердің орналасқан жерлерінде Томның гипотезасын көршілес шұңқыр орталықтарының арақашықтығын қарастыру арқылы сынады. Ол "Мегалит дюйміне" қатысты әлсіз дәлелдерді тапты, бірақ ол статистикалық маңызды болған жоқ, және ол "кейбір жерлерде 5 МД-ге жақын квантты пайдаланудың ең күшті көрсеткіштері" және "көрінетін квант сақиналы шұңқырлармен тығыз байланысты көрінеді" деп ұсынды. Дэвис Томның бастамасын дамытуға және оның қойған сұраққа жауап беруге алғашқы күш салды: "Адам неге тасқа кездейсоқ шұңқырлар жасауға сағаттар – немесе тіпті күндер – жұмсауы керек? Егер біреу шұңқырлардың кодын бұза алса, бұл шынымен де үлкен жетістік болар еді."
Ирландия
Монаган округіне қарасты Друмиррилдегі жұмыстар нәтижесінде сол жердегі тасқа салынған өрнектердің маңынан неолит және ерте қола дәуіріне тән қоныс іздері табылды, және бұл мерзім көптеген өнер туындылары үшін қабылданған. Кери округіне қарасты Айверах түбегіндегі Дерринаблаха ауданы - шұқыр белгілері бар тас жыныстардың өте көп кездесетін тағы бір жері.
Швейцария (Грисон)
Швейцарияның Гризонс кантонындағы Ретик Альпында (Каршенна) ашық аспан астындағы тас өнер табалдырығы орналасқан, мұнда латын тілінен туындаған тілдер неміс тілімен араласады. Алғашқы өрнектелген тастар 1965 жылы темір электр құрылысын салу кезінде табылды. Каршеннадағы өрнектер негізінен 1-ден 9-ға дейінгі концентрлі шеңберлермен белгіленген ойықтармен сипатталады. Спиральдар, күнге ұқсас бейнелер, атқа мінген көріністер және схемалық аттар да кездеседі.