Кіріспе
Нураге немесе нураг – Италияның Сардиния аймағында кездесетін ежелгі мегалитикалық құрылыстардың басты түрі. Олар б.з.д. 1900-730 жылдар аралығындағы Нурагик дәуірінде дамыған. Бүгінде нураге Сардинияның және оның ерекше Нурагик цивилизациясының символы саналады. Қазірге дейін 7000-нан астам нураге табылды, бірақ археологтар бастапқыда олардың саны 10000-нан асып кеткенін айтады.
The nuraghe, or nurhag, is the main type of ancient megalithic edifice found in Sardinia, Italy, developed during the Nuragic Age between 1900 and 730 BC. Today it has come to be the symbol of Sardinia and its distinctive culture known as the Nuragic civilization. More than 7,000 nuraghes have been found, though archeologists believe that originally there were more than 10,000.
Этимология
Туған тілінде бұл құрылыс нургаге (, nuˈraːɡe; көпше түрі: Logudorese Sardinian nuraghes, Campidanese Sardinian nuraxis, итальяндық nuraghi) деп аталады. Оксфорд ағылшын сөздігінде этимологиясы "белгісіз және даулы" деп көрсетілген: "Бұл сөз сардиниялық жер-атаулары Нура, Нурри, Нурру және сардиниялық 'нура' – 'тас үйіндісі, жердегі ойыс' деген сөздермен байланысты болуы мүмкін (бірақ бұл мағыналарды келісу қиын). Араб тіліндегі 'нур' – 'жарық, от және т.б.' сөзінің семит түбімен байланысы қазіргі таңда көбінесе жоққа шығарылады". Латынша 'murus' ('қабырға') сөзі оған туыстас болуы мүмкін, себебі 'murus–*muraghe–nuraghe' деген тізбектелген туындылық бар. Дегенмен, бұл теория пікірталас тудырады. Этимологиялық теория бойынша, *nur ('тас') терминімен байланысты баск тілінің ежелгі түбірі болуы мүмкін, сондай-ақ, *ak көпшелік жұрнағы да бар; палеосардиниялық 'ake' жұрнағы латын және грек тілдері сияқты кейбір үнді-еуропа тілдерінде де кездеседі. Тағы бір болжам бойынша, 'nuraghe' термині Иберия мифологиясындағы Норакс батырының есімінен шыққан, ал *nur түбірі үнді-еуропалық *nor түбірінен бейімделген болуы мүмкін.
Жалпы орналасуы
Типтік нураге бұрынғы тарихи Сардиния мәдениеттері таралған аймақтарда орналасқан, яғни аллювиалды жазықтардан алыс емес (бірақ қазіргі уақытта жазықтарда аз кездеседі, себебі олар ауыл шаруашылығы, бөгеттер, жол салу сияқты адам қызметінің салдарынан қиратылған). Сыртқы пішіні кесілген конус тәрізді мұнараға ұқсас, сондықтан ортағасырлық мұнараны еске түсіреді, ал ішінде толос тәрізді күмбез болады. Құрылыстың қабырғалары үш бөліктен тұрады: сыртқы қабат (ішке қарай еңкейген, және биіктігімен бірге тастардың мөлшері кішірейе түседі: көбінесе төменгі қабаттар қиыршық тастан, ал жоғарғы қабаттар кесек тастан салынған); кішірек тастардан жасалған ішкі қабат (оқ пішіндес толос типтегі күмбезді құру үшін, және кесек тас жиі қолданылады); және өте ұсақ бөлшектер мен топырақтан жасалған аралық қабат, бұл тұтас құрылысты өте берік етеді: ол тек тастардың салмағымен тұр, әр тас бірнеше тоннаға жетеді. Кейбір нурагелердің биіктігі 20 метрге дейін жетеді, ал ең биігі – Арубиу нурагесі 25-30 метр биіктікте.
Функция
Нураждардың функциясы туралы бір пікірге келмеушілік бар: олар билеушілердің резиденциялары, әскери бекіністер, жиналыс залдары, діни ғибадатханалар, қарапайым тұрғын үйлер немесе осылардың кез келгенінің комбинациясы болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір нураждар стратегиялық жерлерде орналасқан, мысалы, төбелерде, онда маңызды жолдарды оңай бақылауға болады. Олар «статус символы» мен «пассивті қорғаныс» құрылысының арасындағы нәрсе болуы мүмкін, мақсаты ықтимал жауларды ықпал ету болған. Нураждар нурагтық халықтардың «ұлттық» символы болған болуы мүмкін. Нураждың кішкентай модельдері діни орындарда (мысалы, Сардинияның орталық бөлігіндегі Битти қаласының жанындағы Су Романзесу жеріндегі «лабиринт» ғибадатханасында) қазылып алынған. Нураждар байлықты немесе билікті ғана білдірген болуы мүмкін, немесе олар осы жердің иесі бар екенін көрсеткен болуы мүмкін. Соңғы, расталмаған теориялар Сардиния қалалары федерация құрған тәуелсіз бірліктер (қала-мемлекеттер сияқты, бірақ географиялық мағынада қалалар емес) болған және осы ескерткіштердің құрылысы федерацияланған бірліктер арасындағы аумақтың келісілген бөлісуіне байланысты болуы мүмкін деп болжайды. Олар ханзадалар мен олардың отбасыларының қабірлері емес, оның орнына адам қалдықтарының табылуы олардың Нураг дәуірінен кейінгі – яғни Карфаген және Рим дәуірінен қалған екенін көрсетті. Олар сондай-ақ монументальді ғибадатханалар да емес, олардың пішіндері мен түрлері, тіпті тарихи арал дәуірінде де әртүрлі болған, сондай-ақ жерлеу орындары (domus de janas немесе «әйелдер үйлері»; tumbas de sos gigantes немесе «алпастардың қабірлері») емес. 2002 жылы Хуан Белмонте мен Мауро Зедда 272 қарапайым нураждардың және 180 күрделі нураждардың орталық мұнараларының кіреберіс бағыттарын (деклаинацияларын және азимуттарын) өлшеді. Деректер қысқы күн тоғысында күннің шығуына және Айдың ең оңтүстік нүктесінен көтерілуіне сәйкес келетін нақты шыңдарды көрсетті. Бұл бағыттар нураж тарихының барлық кезеңінде тұрақты болды. Ең көп кездесетін декалинация шамамен −43° болды, ал кейінгі нураждарда −45½° дейін өзгерді. Зедда бұл нысана Альфа Центавр жұлдызы болуы мүмкін деп болжайды.
Аралас нураге
Бұл тип кейінірек жасалған жөндеулермен ерекшеленеді, олар протонурагтардың құрылымы өзгергендіктен немесе басқа да қажеттіліктер туындағандықтан жасалған деп есептеледі.
Бір мұнаралы нураге
Бұл нұрагтердің басым түрі саналады және ең көп таралған типті көрсетеді. Нұрагтермен байланысты деп мойындалған жалғыз ғимараттар – Корсиканың оңтүстігіндегі торилер (торенің көпше түрі) және Менорка мен Майоркадағы талайоттар. Қазір сақталған 7000 нұрагтың ішінде тек бірнешеуі ғана ғылыми тұрғыда зерттелген.