Мегалиттер: Тас шаруашылығы және ежелгі ескерткіштер

Мегалиттер – тарихи ескерткіштер мен құрылыстарда қолданылған алып тастар. Еуропада 35 мыңнан астам мегалит бар. Неолит дәуірінен бастау алады.

21 мин оқу

100%

Дереккөз: Megalith — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Мегалит – тарихи алдындағы құрылыс немесе ескерткіш салу үшін қолданылған үлкен тас, ол жеке немесе басқа тастармен бірге пайдаланылған. Еуропаның өзінде 35 000-нан астам мегалиттер бар, олар Швециядан Жерорта теңізіне дейін кеңінен орналасқан. Бұл сөзді алғаш рет 1849 жылы британдық антиквари Алгернон Герберт Стоунхенджге сілтеме жасап қолданды және ол ежелгі грек тіліндегі "мега" – "үлкен" және "литос" – "тас" деген сөздерден шыққан. Қазіргі кезде сақталған мегалиттердің көпшілігі неолит кезеңінен (бірақ одан бұрынғы мезолит кезеңінің мысалдары да белгілі) халколит кезеңінен бастап қола дәуіріне дейін орнатылған.

Түрлері мен анықтамалар

"Мегалит" сөзі көбінесе жеке тасқа қатысты қолданылса да, оны нақты пішінде кесілген, арнайы мақсаттарға арналған бір немесе бірнеше тас белгілеу үшін де пайдалануға болады. Бұл термин әлемнің түрлі аймақтарында, әртүрлі кезеңдерде өмір сүрген адамдар салған құрылыстарды сипаттау үшін қолданылған. Ең көп танымал мегалиттер – қабірлер емес.

Жалғыз тастар

Менхир – Батыс Еуропада тарихқа дейінгі дәуірде тік орнатылған жалғыз тас үшін қолданылатын атау; кейде «тұрған тас» деп те аталады. Монолит – тарихқа дейінгі дәуірде тік тұрғызылған кез келген жалғыз тас. Қақпа тас стилі – көбінесе жерлеу камераларының үстіне тіреу тастары қолданбастан көлденең орнатылған бір мегалиттер.

Мезолиттік

7400 б.з.д.: Сицилияның оңтүстік-батысындағы Сицилиядан оңтүстік-батысқа қарай 40 метр тереңдікте су астында табылған, шамамен 15 000 кг салмақты, 12 метрлік монолит. Оның пайда болуы мен мақсаты әлі белгісіз.

Кальколитті

2500 ж.б.: Бретаньда (Ле-Менек, Кермарио және басқа жерлерде), Италияда (Отранто), Сардинияда және Шотландияның солтүстік-шығысындағы құрылыстар, сондай-ақ Иберия, Германия және Британ аралдарындағы мегалиттік Белл сынықтары мәдениетінің гүлдену кезеңі (Стоунхендждегі тас шеңбері). Белл сынықтарымен бірге неолит дәуірі аяқталып, мыс дәуірі – халколит басталды. 2500 ж.б.: Португалияның Алгарве аймағындағы қабірлер. Сонымен қатар, Алгарве аймағының батысындағы Квинта да Квимада менгирінің күмәнді мерзімделуі (оптикалық стимуляцияланған люминесценция әдісімен) «Алгарведегі мегалиттік қызметтің өте ерте кезеңін көрсетеді, ол Еуропаның қалған бөлігінен бұрынғы және белгілі бір дәрежеде, танымал Анатолиялық Гебекли Тепе ескерткішімен салыстырылады».

ш. 2400 ж.б.: Белл сынықтары мәдениеті Ұлыбританияда басым болды және осы кезеңде Британ аралдарында жүздеген кішкентай тас шеңберлер салынды.

Тас дәуірі

2100 ж.б.д.: Лампунгтың ең биік платосы, Батыс Лампунг ауданы, Бату Брак Лива, Индонезия Мегалиттік орны.

Қола дәуірі

2000 ж.б.д.: Бриттанияда (Эр Гра), Италияда (Бари); Сицилияда (Кава деи Серви, Кава Лазаро); және Шотландияда (Каллан) құрылыстар салынды. Халколит дәуірі Батыс және Солтүстік Еуропада қола дәуіріне ауысты. 1800 ж.б.д.: Италияда құрылыс жүргізілді (Сардинияда нурагикалық өркениет бастау алды). 1500 ж.б.д.: Португалияда құрылыс (Альтер-Педрозо және Моурела) салынды. 1400 ж.б.д.: Данияда Егтвед қызы жерленді, оның денесі бүгінгі күнге дейін осы сипаттағы ең жақсы сақталған мысалдардың бірі болып табылады. 1200 ж.б.д.: Жерорта теңізінде және басқа жерлерде қола дәуірінің құлдырауынан кейін мегалит дәстүрінің соңғы іздері қалды. Мегалитикалық құрылыс Египетте темір дәуіріне дейін жалғасты.

Еуропалық мегалиттер

Еуропадағы мегалиттік құрылыстардың ең көп таралған түрі – порталды қабір, ол тік тастардан (ортостаттардан) тұратын камера, үстіне бір немесе бірнеше үлкен, жалпақ тас қамап шатыр құрайды. Көптеген порталды қабірлерде адам қаңқалары табылды, бірақ олардың негізгі мақсаты – жерлеу орны болған-жоқ деген пікірлер қалыптасқан. Францияның солтүстік-батысындағы мегалиттік құрылыстар радиокөміртектік талдаулар бойынша Еуропадағы ең көнелері саналады. Көбінесе «долмен» деп аталғанымен, археологтар «порталды қабір» терминін қабылдайды. Порталды қабірлерге әртүрлі аймақтарда жергілікті аттар берілген, мысалы, Галисия мен Португалиядағы анта, Сардиниядағы стаццоне, Нидерландыдағы хунебед, Германиядағы Хүненграб, Даниядағы дисcе және Уэльстегі кромлех. Порталды қабірлердің көпшілігі бастапқыда топырақ үйінділерімен жабылған деп есептеледі. Екінші ең көп кездесетін қабір түрі – өткелді қабір. Ол әдетте шаршы, дөңгелек немесе крест тәрізді камерадан тұрады, төбесі тас плиталармен немесе қабаттасқан тастармен жабылады, ал кіреберісі ұзын, түзу өткел арқылы жасалады. Бүкіл құрылым дөңгелек топырақ үйіндісімен жабылады. Кейде оны сыртқы тас жиекпен қоршап тастайды. Бұған Ирландиядағы Бру-на-Бойн және Кэрроумор, Оркней аралдарындағы Мейс-Хоу және Франциядағы Гавринис сияқты орындар мысал бола алады. Үшінші қабір түрі – галереялық қабірлер деп аталатын алуан түрлі топ. Бұл – созылған үйінділердің астына орналастырылған, бір бағытта тізілген камералар. Ирландиялық сарай қабірлері, британдық ұзын қоршаулар және неміс стеинкистендер осы топқа жатады. Тік тастар, немесе Франциядағыдай менхирлер, Еуропаның барлық жерінде кең таралған, шамамен 50 000 мысалы тіркелген. Олардың кейбіреулері астрономиялық мақсатта, белгі немесе көру нүктесі ретінде пайдаланылған деп саналады. Кейбір аймақтарда мұндай тастардың ұзын және күрделі «тізбектері» бар, ең ірісі Францияның Бретань аймағындағы Карнак орналасқан. Ұлыбритания мен Ирландияның кейбір аймақтарында мегалиттік құрылыстың кең таралған түрі – тас шеңберлер, мысалы, Стоунхендж, Эйвбери, Бродгар сақинасы және Белтан. Олар да астрономиялық бағыттарды, яғни Күн мен Айдың орналасуын көрсететін дәлелдерді ұсынады. Мысалы, Стоунхендж күн тоқырауымен байланысты бағыттарымен танымал. Тас шеңберлерінің мысалдары Еуропаның басқа да аймақтарында кездеседі. Ирландиядағы Лимерик қаласының жанындағы Лох Гурдағы шеңбер Беккер дәуірінде, шамамен Стоунхенджмен бір уақытта салынған. Тас шеңберлері қабірлерге қарағанда кейінірек пайда болған деп есептеледі, неолит және қола дәуірлерінің арасында орналасқан.

The most common type of megalithic construction in Europe is the portal tomb—a chamber consisting of upright stones (orthostats) with one or more large flat capstones forming a roof. Many portal tombs have been found to contain human remains, but it is debated if their primary function was use as burial sites. The megalithic structures in the northwest of France are believed to be the oldest in Europe based on radiocarbon dating. Though generally known as "dolmens", the term most accepted by archaeologists is "portal tomb". Local names for portal tombs exist in multiple locations, such as anta in Galicia and Portugal, stazzone in Sardinia, hunebed in the Netherlands, Hünengrab in Germany, dysse in Denmark, and cromlech in Wales. It is assumed that most portal tombs were originally covered by earthen mounds. The second most common tomb type is the passage grave. It normally consists of a square, circular, or cruciform chamber with a slabbed or corbelled roof, accessed by a long, straight passageway, with the whole structure covered by a circular mound of earth. Sometimes it is also surrounded by an external stone kerb. Prominent examples include the sites of Brú na Bóinne and Carrowmore in Ireland, Maes Howe in Orkney, and Gavrinis in France. The third tomb type is a diverse group known as gallery graves. These are axially arranged chambers placed under elongated mounds. The Irish court tombs, British long barrows, and German Steinkisten belong to this group. Standing stones, or menhirs as they are known in France, are very common throughout Europe, where some 50,000 examples have been noted. Some of these are thought to have an astronomical function as a marker or foresight. In some areas, long and complex "alignments" of such stones exist, the largest known example being located at Carnac in Brittany, France. In parts of Britain and Ireland a relatively common type of megalithic construction is the stone circle, of which examples include Stonehenge, Avebury, Ring of Brodgar and Beltany. These, too, display evidence of astronomical alignments, both solar and lunar. Stonehenge, for example, is famous for its solstice alignment. Examples of stone circles are also found in the rest of Europe. The circle at Lough Gur, near Limerick in Ireland has been dated to the Beaker period, approximately contemporaneous with Stonehenge. The stone circles are assumed to be of later date than the tombs, straddling the Neolithic and the Bronze Ages.

Қабірлер

Мегалиттік қабірлер – жер бетіндегі жерлеуші жайлар, олар үлкен тас плиталардан (мегалиттер) тұрғызылған және жермен немесе басқа кішірек тастармен жабылған. Олар камералы қабірлердің бір түрі, бұл термин Атлантикалық Еуропа, Жерорта теңізі және көршілес аймақтарда, көбінесе неолит дәуірінде неолиттік шаруалық қоғамдар салған құрылыстарды сипаттау үшін қолданылады. Олар сол кездегі ұзын дөңгелек қабірлерден тас конструкциясын пайдалану арқылы ерекшеленеді. Мегалиттік қабірлердің көптеген түрлері бар. Бриттания, Дания, Германия, Ирландия, Нидерланды, Швеция, Уэльс және басқа жерлерде кездесетін жеке тұрған бір камералы дольмендер мен порталды дольмендер үш, төрт немесе одан да көп тік тасқа тіреліп тұрған үлкен жалпақ тастан тұрады. Олар тас немесе топырақ үйіндісімен жабылған. Италияда дольмендер әсіресе Сардинияда табады. Неолитке (б.з.д. 3500–2700) жататын 100-ден астам дольмен бар, ал ең танымал – Dolmen di Sa Coveccada (Морс маңында). Қола дәуірінде нурагик цивилизациясы шамамен 800 алыптар қабірін салған, бұл Сардинияда әртүрлі құрылымдармен кездесетін мегалиттік галереялы қабірдің бір түрі. Сардиниядағы ең көне мегалиттік қабірлер – Арзахена мәдениетінің дөңгелек қабірлері, олар Корсика, Оңтүстік Франция және Шығыс Испанияда да кездеседі. Дольмендер Апулия мен Сицилияда да бар. Соңғы аймақта олар Mura Pregne (Палермо), Sciacca (Агридженто), Monte Bubbonia (Кальтанисетта), Butera (Кальтанисетта), Cava Lazzaro (Сиракуза), Cava dei Servi (Рагуза), Avola (Сиракуза) және Монтальбано Эликонадағы Argimusco (Мессина) орналасқан шағын құрылымдар. Ерте қола дәуірінде (б.з.д. 2200–1800) салынған Сицилияның тарихи ескерткіштері дөңгелек топырақ үйіндісімен жабылған. Cava dei Servi дольменінде археологтар көптеген адам сүйектерінің сынықтарын және алғашқы қола дәуіріне жататын Кастеллуциан керамикасының сынықтарын тапты, бұл артефакттың жерлеу мақсатын растады. Жерлеу үшін пайдаланылмаған сыртқы аумақтары бар мысалдар да белгілі. Шотландияның оңтүстік-батысындағы және Солтүстік Ирландиядағы Корт-Кэрнс, Англияның оңтүстік-батысындағы Северн-Котсуолд қабірлері және Францияның Луара аймағындағы трансепті галереялы қабірлер көптеген ішкі ерекшеліктерге ие, бірақ олардың арасындағы байланыс әлі толыққанды түсінілмеген. Олардың көбінесе алдыңғы бөлмелері немесе аулалары болғаны құрылысшылардың өлгендерді тірілерден ерекше ырым-жырымдық немесе физикалық жағынан ажыратуды қалағанын көрсетеді. Мегалиттік қабірлер қауымдардың өлгендердің қалдықтарын ұзақ сақтауға арналған болса керек, ал кейбіреулері өзгеріске және кеңейтуге ұшыраған. Бұл үлкен тастарды орнату үшін қажетті ұйымдастыру және күш-жігер осы қоғамдардың өлгендерді дұрыс қарауға үлкен мән бергенін көрсетеді. Қабірлердің діни маңызы кейбір жерлерде тастарға ойылған тарихи алдындағы өнердің болуымен расталады. Кейбір қабірлердің айналасында археологтар тапқан қыш ыдыстар мен жануар сүйектері ошақтар мен қоймалар сол жерде қандай да бір жерлеу мейрамы немесе құрбандық рәсімдері өткенін көрсетеді. Мегалиттік қабірлердің басқа мысалдарына Оркнидегі Мидхоудағы тоқтап қалған кейрн және Англсидегі Брин Селли Ддудағы өту қабірі жатады. Данияның Борнхольм аралында Луизенлунд пен Гритте 60-қа дейін мегалиттері бар кең қабірлер бар. Атауына қарамастан, Украинадағы Тас қабір қабір емес, ғибадатхана болған.

Megalithic tombs are aboveground burial chambers, built of large stone slabs (megaliths) laid on edge and covered with earth or other, smaller stones. They are a type of chamber tomb, and the term is used to describe the structures built across Atlantic Europe, the Mediterranean, and neighbouring regions, mostly during the Neolithic period, by Neolithic farming communities. They differ from the contemporary long barrows through their structural use of stone. There is a huge variety of megalithic tombs. The free standing single chamber dolmens and portal dolmens found in Brittany, Denmark, Germany, Ireland, Netherlands, Sweden, Wales, and elsewhere consist of a large flat stone supported by three, four, or more standing stones. They were covered by a stone cairn or earth barrow. In Italy, dolmens can be found especially in Sardinia. There are more than 100 dolmen dating to the Neolithic (3500–2700 BC) and the most famous is called Dolmen di Sa Coveccada (near Mores). During the Bronze Age, the Nuragic civilization built c. 800 Giants' grave, a type of megalithic gallery grave that can be found throughout Sardinia with different structures. The earliest megalithic tombs in Sardinia are the circular graves of the so called Arzachena culture, also found in Corsica, southern France and eastern Spain. Dolmens are also in Apulia and in Sicily. In this latter region, they are small structures located in Mura Pregne (Palermo), Sciacca (Agrigento), Monte Bubbonia (Caltanissetta), Butera (Caltanissetta), Cava Lazzaro (Siracusa), Cava dei Servi (Ragusa), Avola (Siracusa), and Argimusco in Montalbano Elicona (Messina). Dating to the Early Bronze Age (2200–1800 BC), the prehistoric Sicilian buildings were covered by a circular mound of earth. In the dolmen of Cava dei Servi, archaeologists found numerous human bone fragments and some splinters of Castelluccian ceramics (Early Bronze Age) which confirmed the burial purpose of the artefact. Examples with outer areas, not used for burial, are also known. The Court Cairns of southwest Scotland and northern Ireland, the Severn Cotswold tombs of southwest England and the transepted gallery graves of the Loire region in France share many internal features, although the links between them are not yet fully understood. That they often have antechambers or forecourts is thought to imply a desire on the part of the builders to emphasize a special ritual or physical separation of the dead from the living. Megalithic tombs appear to have been used by communities for the long term deposition of the remains of their dead, and some seem to have undergone alteration and enlargement. The organization and effort required to erect these large stones suggest that the societies concerned placed great emphasis on the proper treatment of their dead. The ritual significance of the tombs is supported by the presence of pre historic art carved into the stones at some sites. Hearths and deposits of pottery and animal bone found by archaeologists around some tombs also implies that some form of burial feast or sacrificial rites took place there. Further examples of megalithic tombs include the stalled cairn at Midhowe in Orkney and the passage grave at Bryn Celli Ddu on Anglesey. There are also extensive grave sites with up to 60 megaliths at Louisenlund and Gryet on the Danish island of Bornholm. Despite its name, the Stone Tomb in Ukraine was not a tomb but rather a sanctuary.

Басқа құрылымдар

Еуропадағы мегалитикалық құрылыстармен байланысты, әртүрлі пішіндегі үлкен жер жұмыстары жиі кездеседі – орлар мен төбелер (Дорсет курсы сияқты), кең террасалар, дөңгелек қоршаулар, сондай-ақ жиі жасанды үйінділер, мысалы, Англиядағы Сильбури төбесі және Сардиниядағы Монте-д'Аккодди (тарихи алдындағы сатылы пирамида).

Еуропадағы мегалит сәулетінің таралуы

Еуропада мегалиттер – негізінен, неолит немесе соңғы тас дәуірінде және халколит немесе мыс дәуірінде (б.з.д. 4500–1500 жылдар) салынған құрылыстар. Мальтадағы мегалитикалық құрылыстар Еуропадағы ең көнелері деп саналады. Әлдебір ең танымал мегалитикалық құрылым – Англиядағы Стоунхендж. Сардинияда дольмендер, менгирлер және дөңгелек қабірлерден өзге, Нурагик цивилизациясының «Нураге» деп аталатын 8000-нан астам мегалитикалық құрылыстары бар: тек тастардан ғана тұрғызылған, мұнараларға ұқсас ғимараттар (кейде өте күрделі құрылыстармен). Олар көбінесе алыптар қабірінің немесе басқа мегалитикалық ескерткіштердің жанында орналасқан. Француз графы де Кайлюс Карнак тастарын алғаш рет сипаттаған. Пьер Жан Батист Легран д’Аусси «менгир» және «дольмен» терминдерін антикварлық терминологияға енгізді, оларды бретон тілінен алған. Ол мегалиттерді галл қабірлері деп жаңылыс түсіндірді. Ұлыбританияда Обри және Стукли мегалиттерді алғаш зерттеді. 1805 жылы Жак Камбри «Monuments celtiques, ou recherches sur le culte des Pierres, précédées d'une notice sur les Celtes et sur les Druides, et suivies d'Etymologie celtiques» атты кітабын жариялады, онда ол келттік тас культін ұсынды. Друидтер мен мегалиттер арасындағы бұл дәлелсіз байланыс содан бері көпшіліктің қиялын жебейді. Бельгияда Арденн тауларындағы шағын Вэрис қаласында Вэрис мегалиттері орналасқан. Нидерландыда мегалитикалық құрылыстар елдің солтүстік-шығысында, көбінесе Дренте провинциясында табылады. Ноут – Ирландиядағы Бру-на-Боинне неолиттік кешенінің өту қабірі, шамамен б.з.д. 3500–3000 жылдарға дейін салынған. Қазба жұмыстары кезінде табылған 200-ден астам әсемделген тастармен бірге, ол бүкіл Еуропадағы мегалит өнерінің үштен бірінен астамын қамтиды.

Солтүстік Африка

Батыс Мысыр шөлінің оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан Набта Пляя бір кездері қазіргі Каирден оңтүстікке қарай 500 миль жерде орналасқан Нубия шөліндегі үлкен көл болды. Біздің заманымыздан бұрынғы 5-мыңжылдықта Набта Пляя тұрғындары жазғы күн тоғысын дәл көрсететін астрономиялық құрылғы жасады. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, бұл аймақта адамдар тек маусымдық түрде, көбінесе жаз айларында қоныстанған, осы кезде жергілікті көл суға толып, мал жаюға мүмкіндік берген. Оңтүстік-батыс шөлде басқа да мегалиттік тас шеңберлері табылды. Мысыр және Шығыс Сахараның кеңінен таралған аймағында орналасқан Набта Пляяда мегалиттік мәдени кешен (мысалы, құрбандыққа шалынған сиырдың жерленген орны, күн күнтізбесі, құрбандық алаңы) бар, ол б.з.б. 4000 жылдан 2000 жылға дейінгі кезеңге жатады. Бұл мегалиттер (мысалы, дольмендер) Мыс дәуірі мен қола дәуірінің мегалит құрылысы дәстүрлерінің бір бөлігі ретінде Жерорта теңізінің Солтүстік Африкасында салынған. Сонымен қатар, Эфиопияның орталық бөлігіндегі Тияда көптеген ежелгі мегалиттер сақталған. Бұл көне құрылыстардың кейбіреулерінде өрнектер бар, және бұл аймақ ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Мегалиттер Шығыс Харарга аймағындағы Ғажайыптар аңғарында да кездеседі.

Оңтүстік Африка

Біздің заманымыздың 2-мыңжылдығының ортасында Мадагаскардың мегалитикалық жерлеу монументтері Мерина патшалығының қалыптасу кезеңінде салынған. Барлық жарым арал бойынша шамамен 30 000 ескерткіш бар деген болжам бар, бұл әлемдегі барлық дольмендердің 40% құрайды (Дольмендерді қараңыз).

Солтүстік стилі

Солтүстік-шығыс Азияның мегалитикалық дәстүрлері қазіргі Маньчжурия мен Солтүстік Кореядағы Кочосоннан бастау алды. Бұл, әсіресе алғашқы кезеңдерде, Ляо өзені алабында ерекше көзге түсті. Мегалиттік қабірлерді орнату практикасы Ляо өзені бассейнінен Корея түбегіне жылдам тарады, онда мегалиттердің құрылысы географиялық және хронологиялық тұрғыдан ерекшеленеді. Ең ерте мегалитикалық жерлеулер "солтүстік" немесе "үстел тәрізді" деп аталады, себебі олар ауыр тас плиталардан құралған тікбұрышты цистасы бар жер үстіндегі жерлеу камерасын ұсынады. Тас плиталардың үстіне аса ірі қақпа тас қойылып, үстел сияқты көрініс береді. Бұл мегалитикалық жерлеулер Мумун тоқымдары кезеңінің басында (шамамен б.з.д. 1500–850 жж.) жасалған және негізінен Хан өзенінің солтүстігінде тараған. Солтүстік Корея мен Маньчжуриядағы солтүстік стиліндегі мегалиттердің ішінде Ляонин қола пышақтары сияқты қабірлік заттар кездеседі, бұл кейбір археологтарды осы қабірлерді басшылардың немесе ерекше тұлғалардың қабірлері деп түсіндіруге жетеледі. Дегенмен, қабірлер тоналыпты ма әлде қасақана ма, көптеген солтүстік мегалиттерінде қабірлік заттар табылмайды.

Оңтүстік стилі

Оңтүстік стильдегі мегалитикалық жерлеулер Корея түбегінің оңтүстігінде кеңінен таралған. Олардың көпшілігі ерте Мумун кезеңінің соңына немесе орта Мумун кезеңіне жатады деп саналады. Оңтүстік стильдегі мегалиттер әдетте солтүстік мегалиттерге қарағанда кішірек болады. Оңтүстік мегалиттердің жерленген аймағында жер астындағы жерлеу камерасы болады, ол жерден жасалған немесе жұқа тас плиталармен қапталған. Жерлеу орнының үстіне үлкен тас қойылып, кішірек тастармен тіреліп тұрады. Корея түбегіндегі мегалитикалық қабірлердің көп бөлігі оңтүстік типті. Солтүстік мегалиттердегідей, оңтүстік үлгілерінде де артефакттар азырақ немесе тіпті жоқ болуы мүмкін. Дегенмен, мегалитикалық қабірлердің бір бөлігінде қызыл жылтыратылған керамика, қола пышақтар, жылтыратылған тас пышақтар және жасыл тас әшекейлер табылған. Оңтүстік мегалитикалық қабірлер көбінесе топталып, өзендер бағытына параллель бойымен орналасқан. Мегалитикалық зираттарда үлкен өзен тастарынан жасалған төменгі тас платформалармен байланыстырылған жерлеулер кездеседі. Бұл платформалардан табылған сынған қызыл жылтыратылған керамика және көмірленген ағаш археологтарды осы платформалар кейде рәсімдер мен обрядтар үшін қолданылған деген гипотезаға жеткізді. Көптеген оңтүстік мегалиттердің қақпа тастарынан "кубок белгілері" түріндегі ою-өрнектер кездеседі. Аз ғана қақпа тастарында адам және пышақ бейнелері салынған.

Тас-талқаны

Бұл мегалиттер басқа типтерден жерлеу шахтасының болуымен ерекшеленеді, ол кейде 4 метрге дейін тереңдейді және ірі құмдастармен қапталады. Жерлеу шахтасының үстіне тіреу тастарызсыз үлкен қақпа тас қойылады. Қақпа тасты мегалиттер Корея түбегіндегі ең монументалды тип болып табылады және негізінен Кореяның оңтүстік жағалауында немесе оның жанында орналасқан. Осы жерлеулердің көпшілігі Орта Мумун кезеңінің соңына (б.з.д. 700–550 жж.) жатқан сияқты, ал кейбіреулері Соңғы Мумун кезеңінің басында салынған болуы мүмкін. Мысалы, қазіргі Чанвон қаласының жанындағы Деокчоннидегі кішкентай зиратта бас тасты жерлеу (№1) тас және топырақтан тұратын, тікбұрышты пішіндес үлкен платформамен табылған. Археологтар осы ескерткіштің толық бейнесін анықтай алмады, бірақ платформаның ең төменгі бөлігі кем дегенде 56 × 18 метр көлемде болған.

Индонезияның тірі мегалит мәдениеті

Индонезия архипелагы – аустронезиялық және меланезиялық мегалиттік мәдениеттердің отаны, бұл мәдениеттер бұрын да, қазір де кездеседі. Тірі мегалиттік мәдениеттерді Солтүстік Суматраның батыс жағалауындағы шалқары Ниас аралында, Солтүстік Суматраның ішкі аймақтарында Батак халқы, Шығыс Нуса-Тенгерадағы Флорес және Сумба аралдарында, сондай-ақ Оңтүстік Сулавесинің ішкі аймақтарындағы Тораджа халқының арасында табуға болады. Бұл мегалиттік мәдениеттер 19 ғасырдың соңына дейін сақталған, оқшауланған және бұзылмаған күйде болды. Индонезияның әртүрлі өңірлерінде көптеген мегалиттік орындар мен құрылыстар табылды. Жава, Суматра, Сулавеси, Кіші Сунда аралдары және Жаңа Гвинеяда менгирлер, дольмендер, тас үстелдер және ата-бабалардың тас мүсіндеріне кездесесіз. Батыс Явадағы Сипари мегалиттік алаңында монолиттер, тас террасалар және саркофагтар бар. Орталық Сулавесидегі Лоре Линду ұлттық паркінде ата-бабалардың тас мүсіндері сияқты ежелгі мегалиттік ескерткіштер сақталған, олар негізінен Бада, Бесоа және Напу аңғарларында орналасқан.

Оңтүстік Азия

Оңтүстік Азиядағы мегалиттер б.з.д. 3000 жылға дейін сақталып қалған, ал Оңтүстік Үндістанда жақында табылғандары б.з.д. 5000 жылға дейін жетеді. Мегалиттер Оңтүстік Азияның дерлік барлық аймақтарында кездеседі. Орталық Үндістан мен Жоғарғы Индус өзені аңғарындағы мегалиттерде ең көне мегалиттер табылған, бұл кең уақыт бойынша дамуды көрсетеді, ал шығыстағы мегалиттерде де ежелгі дәстүрлердің сақталғанына дәлелдер бар, олардың мегалиттік практикалары соңғы уақыттарға дейін жалғасқан. Бұл мегалиттердің көп бөлігі жерлеу немесе жерлеуден кейінгі рәсімдермен байланысты деп есептеледі, соның ішінде дене қалдықтары табылмаған немесе табылған адамдарға арналған ескерткіштер де бар. Мысалы, Уилердің (1975) қазба жұмыстары Брахмагириде жүргізілді, ол Оңтүстік Үндістанның ежелгі тарихындағы мәдениетті анықтауға көмектесті. Дегенмен, жерлеумен байланысы жоқ ерекше мегалиттер класы да бар. Оңтүстік Азияда әртүрлі мегалиттер кездеседі: менгирлер, тасқа қазылған жерлеулер, камералы қабірлер, дольмендер, тас тізбектері, тас шеңберлер және антропоморфтық мүсін фигуралары. Олар негізінен екі (бірін-бірі толықтыратын) классқа бөлінеді (Мурти, 1994, 2008): Сепулькральдық (өлгендердің қалдықтарын қамтитын) немесе ескерткіш тастар, онда өлім қалдықтарымен бірге жерлеу заттары орналастырылады; және Сепулькральдық емес, кең аумақта үлгілі түрде тастарды орналастыруды қамтиды. 'Сепулькральдық емес' типі Оңтүстік Азияда және әлемнің басқа аймақтарында астрономия мен космологиямен байланысты (Menon and Vahia, 2010). Үндістандағы ежелгі антропоморфтық фигуралар туралы (Рао 1988/1999, Упиндер Сингх 2008) осы алып антропоморф мүсіндердің мағынасы әлі анық емес екенін атап өткен жөн. Олар көбінесе мегалиттік ескерткіштермен байланысты және мегалиттік жерлеу орындарында орналасқан, сонымен қатар ата-бабаларға табынумен байланысты болуы мүмкін.

Батыс Азия

Түркияның оңтүстік-шығысындағы бірқатар жерлерде ірі Т пішінді мегалитикалық ортостаттармен рәсімдік кешендер табылды, олар Неолитке дейінгі керамикаға (БПН, 9600–7000 кл.б.з.д.) жатады. Бұл сайттардың ең танымал, Гөбекли Тепеде, ең көне деңгейінің (III) бөліктері C14 әдісімен б.з.д. 10 мыңжылдықтың ортасына дейін соққандығы анықталды. Бұл деңгейде диаметрі 20 метрге дейін жететін 20 үлкен тас шеңбер және биіктігі 7 метрге дейін жететін тік тастар анықталды. Осы шеңберлердің кем дегенде 5-і (2019 жылға дейін) қазылып алынған. Көптеген тік тастар "[а]ю, шошқа, жылан, түлкі, жабайы мысық, аurochs, газель, төрт аяқты бауырымен жорғалаушылар, құстар, жәндіктер, төрт аяқты жануарлар, бұғылар" және басқа жануарлардың бейнеленген мүсіндерімен әшекейленген; сонымен қатар, кейбір тастарда адамның стильдік белгілері (қолдар, жамбас, бірақ бас жоқ) төменгі профильде ойылып салынған. Жасырақ деңгейде (II) кіші мегалиттерден тұратын тікбұрышты құрылымдар қазылып алынды. Айналасындағы аймақта Гөбекли Тепеге ұқсас элементтерді қамтитын бірнеше ауылдық қоныстар анықталды. Олардың төртеуінде Гөбекли Тепеге тән Т пішінді тік тастар бар, бірақ олардың тек біреуі – Невали-Чори – қазылған. Гөбекли Тепеде тұрғын үйлердің, егіншілік немесе егілген өсімдіктердің іздері әлі табылмады, бірақ жабайы жануарлардың сүйектері, жеуге жарамды жабайы өсімдіктердің іздері және көптеген ұсақтау тастары табылды. Осылайша, бұл құрылымдар (алғашқы белгілі салтанатты архитектура ретінде сипатталатын) аңшы-жинаушылармен салынған деп есептеледі. Гөбекли Тепедегі ең көне құрылыстар Стоунхендж мегалиттерінен шамамен 7000 жыл бұрын салынған, бірақ еуропалық мегалиттік дәстүрлердің (төменде қараңыз) олардан туындағандығы күмәнді. Дольмендер мен тік тастар Батыс Азияның басқа да аймақтарында, Түркия шекарасынан бастап, Сирияның солтүстігіндегі Алеппоға жақын жерден оңтүстікке қарай Йеменге дейін кеңінен таралған. Олар Ливан, Сирия, Иран, Израиль, Иордания және Сауд Арабиясында кездеседі. Ең көп шоғырланған жерлері оңтүстік Сирияда және Иордан рифті аңғарының бойында орналасқан; олардың жойылу қаупі бар. Олар соңғы халколит немесе ерте қола дәуіріне жатады. Мегалиттер Иранның Харг аралы мен Пиразм аралынан, Ирактың Барда Балка жерінен де табылған. Израильдегі Атлит-Ям деген жерде жартылай шеңбер пішіндес мегалиттер табылған. Бұл б.з.д. 7 мыңжылдыққа жататын өте ерте мысал. Дольмендердің ең көп шоғырланған жері Иордан рифті аңғарының екі жағындағы кеңінен таралған аймақта, шығыс жағында басым. Олар ең алдымен Голан биіктіктерінде, Хауранда және Иорданияда кездеседі, бұл Батыс Азиядағы дольмендердің ең көп шоғырланған жері. Сауд Арабиясында Хеджазда әзірге өте аз дольмендер анықталды. Алайда, олар Йеменде аз санда қайта пайда болып отыр, бұл Сомали мен Эфиопияның дәстүрімен байланысты болуы мүмкін. Тік тастардың дәстүрі Батыс Азияда Месопотамия дәуірінен бастау алады. Олар әрқашан "мегалиттік" болмаса да, бүкіл аймақта кездеседі және кейбір жағдайларда 5 метрден астам биіктікке жетеді (мысалы, Иорданиядағы Адерде). Бұл құбылысты Ескі өсиеттің көптеген бөлімдерінде де кездестіруге болады, мысалы, Ыбырайымның немересі Жақыпқа қатысты, ол періштелердің көкке көтерілгенін көрген арманынан кейін тік тұрғызған тасқа май құйған (Жаратылыс 28:10–22). Жақып басқа жағдайларда да тастар тіктеп, Мұса Исраилдің он екі руын бейнелейтін он екі бағана тіккен. Тік тастарды құрметтеу дәстүрі Набатейлер дәуірінде де жалғасты. Осыған ұқсас құбылыстар, мысалы, шұңқырлар, жартастан жасалған қабірлер және шеңберлер де Батыс Азияда кездеседі.

At a number of sites in southeastern Turkey, ceremonial complexes with large T shaped megalithic orthostats, dating from the Pre Pottery Neolithic (PPN, 9600–7000 cal BC), have been discovered. At the most famous of these sites, Göbekli Tepe, parts of the oldest level (III) have been C14 dated as far back as to the mid 10th millennium BC (cal). On this level, 20 great stone circles (up to 20 meters in diameter) with standing stones up to 7 meters high have been identified. At least 5 of these circles have so far (as of 2019) been excavated. Many of the standing stones are richly ornamented with carved reliefs of "[b]ears, boars, snakes, foxes, wildcats, aurochs, gazelle, quadruped reptiles, birds, spiders, insects, quadrupeds, scorpions" and other animals; in addition, some of the stones are carved in low profile with stylized human features (arms, hands, loincloths, but no heads). On the younger level (II) rectangular structures with smaller megaliths have been excavated. In the surrounding area, several village sites incorporating elements similar to those of Göbekli Tepe have been identified. Four of these have Göbekli Tepe's characteristic T shaped standing stones, though only one of them, Nevalı Çori, has so far been excavated. At Göbekli Tepe itself, no traces of habitation have so far been found, nor any trace of agriculture or cultivated plants, though bones of wild animals and traces of wild edible plants, along with many grinding stones, have been unearthed. It is thus assumed that these structures (which have been characterized as the first known ceremonial architecture) were erected by hunter gatherers. Göbekli Tepe's oldest structures are about 7,000 years older than the Stonehenge megaliths, although it is doubtful that any of the European megalithic traditions (see below) are derived from them. Dolmens and standing stones have been found in large areas in other parts of West Asia starting at the Turkish border in the north of Syria close to Aleppo, southwards down to Yemen. They can be encountered in Lebanon, Syria, Iran, Israel, Jordan, and Saudi Arabia. The largest concentration can be found in southern Syria and along the Jordan Rift Valley; these are threatened with destruction. They date from the late Chalcolithic or Early Bronze Age. Megaliths have also been found on Kharg Island and Pirazmian in Iran, at Barda Balka in Iraq. A semicircular arrangement of megaliths was found in Israel at Atlit Yam, a site that is now under the sea. It is a very early example, dating from the 7th millennium BC. The most concentrated occurrence of dolmens in particular is in a large area on both sides of the Jordan Rift Valley, with greater predominance on the eastern side. They occur first and foremost on the Golan Heights, the Hauran, and in Jordan, which probably has the largest concentration of dolmen in West Asia. In Saudi Arabia, only very few dolmen have been identified so far in the Hejaz. They seem, however, to re emerge in Yemen in small numbers, and thus could indicate a continuous tradition related to those of Somalia and Ethiopia. The standing stone has a very ancient tradition in West Asia, dating back from Mesopotamian times. Although not always 'megalithic' in the true sense, they occur throughout the area and can reach 5 metres or more in some cases (such as at Ader in Jordan). This phenomenon can also be traced through many passages from the Old Testament, such as those related to Jacob, the grandson of Abraham, who poured oil over a stone that he erected after his famous dream in which angels climbed to heaven (Genesis 28:10–22). Jacob is also described as putting up stones at other occasions, whereas Moses erected twelve pillars symbolizing the tribes of Israel. The tradition of venerating standing stones continued in Nabatean times. Related phenomena, such as cupholes, rock cut tombs and circles, also occur in West Asia.

Меланезиялық мегалиттер

Мегалиттер Меланезияның көптеген аймақтарында, әсіресе Милн шығанағы провинциясында, Фиджи және Вануатуда кездеседі. Оларды қазу жұмыстары аз жүргізілді және осы құрылыстар туралы көп мәлімет жоқ. Киривинадағы Отуям мегалиттік қабірінің жасы шамамен 2000 жылға бағаланған, бұл мегалиттер Меланезияда ежелден келе жатқан дәстүр екенін көрсетеді. Дегенмен, өте аз мегалиттердің ғана жасы анықталған. Бұл құрылыстар түрлі ритуалдар үшін қолданылған. Мысалы, қабірлер, құрбан шалу және өнімділік ритуалдары. Кейбір мегалиттердің жанында би орындары бар. Меланезияның кейбір аймақтарында қасиетті мегалиттерде ритуалдар әлі де өткізіліп тұрады. Осы сенімдердің сақталғандығы қазба жұмыстарының көп бөлігі осы орындарда тоқтатылуына себеп болды.

Микронезиялық мегалиттер

Микронезиядағы мегалитикалық құрылымдар Шығыс Каролина аралдарындағы Понпей және Косрае аралдарында ең дамыған күйіне жетеді. Осы екі аралда Понпейдегі Салапук және Косрадағы Менка сияқты жоталы жерлердегі құрылыс кешендерін салу үшін призмалық базальт бағаналары кеңінен қолданылды. Теңізден шалқары орналасқан бұл құрылыс алаңдары ертеде тасталып кеткендей көрінеді. Содан кейін мегалитикалық құрылыс жағалауда көптеген тұрмыстық, патшалық және діни құрылымдарды қолдайтын жасанды аралдар желісін салуға көшті. Құрылымдардың жасалған мерзімін анықтау қиын, бірақ Понпейдегі Нан Мадол кешені шамамен 800 жылға дейін, әсіресе жасанды аралдар ретінде пайдаланылған, ал 1000-1400 жылдар аралығында оған күрделі ғимараттар мен діни құрылымдар қосылған.

Мақсаттары

Мегалиттер аумақтың шекарасын белгілеу, өткен оқиғаларды еске түсіру, қоғамның дінінің бір бөлігі болу сияқты түрлі мақсаттарда қолданылған. Аяқ киімдер мен балқылар сияқты жиі кездесетін мотивтер саяси биліктің символы болып көрінеді, дәл сол сияқты аяқ киім египеттік фараондардың символы болған. Үндістан, Малайзия, Полинезия, Солтүстік Африка, Солтүстік Америка және Оңтүстік Американың жергілікті халықтары арасында осы тастарға табыну немесе оларды рух немесе құдайдың символы ретінде пайдалану мүмкіндігі бар. 20 ғасырдың басында кейбір ғалымдар барлық мегалиттер бір жаһандық "мегалиттік мәдениетке" (гипердиффузионизм, мысалы, Графтон Эллиот Смит пен Уильям Джеймс Перридің "Манчестер мектебі") жатады деп сенді, бірақ бұл қазіргі заманғы мерзімдеу әдістерімен ұзақ бұрын жоққа шығарылды. Сондай-ақ, жалпы еуропалық мегалиттік мәдениет болды деген пікір енді қолдау таппайды, бірақ тіпті Ұлыбритания аралдары сияқты кішкентай аумақтарда да аймақтық мәдениеттер болған. Археолог Юан Макки былай деп жазды: "Сонымен қатар, неолит дәуірінде маңызды аймақтық мәдениеттер болғанына күмән жоқ және оларды әртүрлі тас шеңберлер мен жергілікті керамика стилі бойынша анықтауға болады (Ruggles & Barclay 2000: 1-сурет). Ешкім де неолиттік археологияның барлық аспектілерінің жалпы ұлттық бірлігін жариялауға асыққан емес!"

Құрылыс әдістері

Тарих бойындағы көптеген зерттеулер Тас дәуірі адамдарының үлкен тастарды цилиндрлі ағаш дөңгелектердің көмегімен жылжытқандығын ұсынды. Дегенмен, бұл теорияға қарсы пікірлер де бар, әсіресе тәжірибелер бұл әдістің тегіс емес жерде тиімсіз екенін көрсетті. Кейбір қазіргі заманғы мегалит салу мәдениеттерінде, мысалы, Индонезиядағы Сумбада, ауыр тастарды дөңгелектерсіз жылжытудың әлеуметтік мәртебесіне ерекше мән беріледі. Қазіргі мегалиттік құрылыс қауымдастықтарының көпшілігінде тастар ағаштан жасалған шаналарға салынып, дөңгелектерсіз сүйреледі.

Индонезияның торагалары

Индонезияның Оңтүстік Сулавеси таулы аймағындағы Тоража халқының мегалитикалық мәдениеті шамамен б.з.д. 2500–1000 жылдарға дейін сақталып келген.

Индонезиядағы марапу

Индонезияның Батыс Сумба аймағында Марапу анимистік дінінің 20 мыңнан астам жақтасы монолиттік мазарларды қолмен тұрғызады. Алғашқыда құл еңбегімен салынған зор мазарлар, қазірде мал немесе ақша (күн сайын 0,65-0,90 долларға тең) төленетін тәуелділер класымен салынады. Мазарлар алдын ала ұзақ мерзімге жоспарланады, ал кейбір отбасылар құрылысты қаржыландыру үшін зор қарызға батып кетеді. 1971 жылы бір жетекші отбасы, тас карьерінен мазарға дейін 3 шақырым жерге сүйреп әкелуге қажетті 1000 адамды тамақтандыру үшін бір жыл ішінде 350 бұқаны құрбан еткен. Мазарға арналған тастарды қазуға шамамен бір ай уақыт кетеді және әдетте 20-40 жұмысшы жұмысады, кейде туысы осы жұмыстың мердігерлігін алады. Тастарды мазарға тасымалдауға бірнеше ай немесе жылдар қажет болуы мүмкін, бұл дәстүрлі түрде қолмен, ағаш шана мен дөңгелектердің көмегімен, отбасы мүшелерінің қатысуымен жасалады. Шананы жасаудың өзі бірнеше күнге созылуы мүмкін, әдетте 10-60 жас аралығындағы еркектер тас карьерінен мазарға дейін тасты тарту үшін жиналады. Кішкентай тастарды бірнеше жүз адам жылжыта алады, ал үлкендерін жылжыту үшін көп күндік еңбекке 2000-ға жуық адам қажет болуы мүмкін. Кейде тастар иесінің туыстары сыйлық ретінде берген тоқылған маталармен жабылады. Бүйір қабырғалары кішкентай болады және әдетте оған аз адам қатысады. Бүкіл процесс кезінде зор тойлар ұйымдастырылады және иесі ұсынған ритуалдық әншілер өнер көрсетеді. Кейбір заманауи жақтастары қазір тастарды жылжыту үшін үлкен техника мен жүк көліктерін пайдалануды таңдайды. Мазар орнына жеткеннен кейін, тастар дәстүрлі түрде су буқасының тынысы мен күлінің қоспасымен біріктіріліп, қаланатын, бірақ қазір көбінесе цементпен біріктіріледі. Әдетте, қабырғалар бірінші болып салынады, содан кейін ағаш тіреулер арқылы тас бірте-бірте қабырғаның биіктігіне дейін көтеріледі, тіреулер кезекпен орнатылады. Тас қабырғаның қасындағы дұрыс биіктікке жеткеннен кейін, ол мазардың үстіне сығады. Балама ретінде, кейбір мазарлар тас пандусқа сүйреп көтеріліп, одан кейін төменгі қабырғалар құрастырылады, содан кейін пандус құрылымы алынып тастар қабырғаларға тіреледі. Көбінесе, бірақ әрқашан емес, аяқталған құрылымды кәсіби тас кесуші символдық өрнектермен безендіреді. Тек кесу жұмысының өзі кейде бір айдан астам уақытты алуы мүмкін.

In West Sumba, Indonesia, the more than 20,000 followers of the Marapu animist religion construct monolithic tombs by hand. Originally built with slave labor, the large tombs of nobles are now built by a class of dependents who are paid either in animals or cash (an amount equal to $0.65–0.90 per day). The tombs are planned long in advance, with families sometimes going into extreme debt to finance the construction. In 1971, one leading family sacrificed 350 buffalo over the course of a year in order to feed the 1,000 people necessary to drag the capstone 3 km from the quarry to the tombsite. Quarrying the stones for a tomb can take almost a month and typically involves 20–40 laborours, sometimes subcontracted by a relative. It can be months or years before the stones are actually transported to the gravesite, which is done traditionally by hand, using a wooden sled and rollers with the help of many members of the family's clan. Building the sled itself can take several days, and typically males between the ages of 10–60 are assembled to pull the stone from the quarry to the tombsite. Smaller capstones may be moved by a few hundred members of a clan, but larger ones can involve upwards of 2,000 individuals over many days. Sometimes the stones are draped with woven cloths given as gifts by relatives of the owner. The sidewalls are smaller and usually require fewer participants. The entire process is accompanied by large feasts and ritual singers provided by the owner. Some contemporary practitioners now choose to use large machinery and trucks to move the stones. Once on site, the stones were traditionally assembled and mortared with a mix of water buffalo dung and ash, but are now more commonly cemented together. Typically, the walls are assembled first, and then the capstone is incrementally elevated to the height of the walls by means of a wood scaffolding which is inserted log by log at alternating ends. Once the capstone is at the correct height beside the walls it is slid into place above the tomb. Alternately, some tombs are constructed by dragging the capstone up a fabricated ramp and then assembling the sidewalls below it, before removing the ramp structure to let the capstone rest upon the walls. Often, but not always, the finished structure is decorated by a professional stone carver with symbolic motifs. The carving alone can at times take over a month to complete.

Әдебиеттегі сілтемелер

Мұса Раббының барлық сөздерін жазып алды. Ол таңертең ерте тұрып, таудың етегінде құрбандық тұғырын және Израильдің он екі тайпасы бойынша он екі тіреу орнатты.

Мақалалар

К.Л. Федер, "Иррационалдылық және танымал археология". Американың ежелгі тарихы, том 49, № 3 (1984 жылғы шілде), 525–541-беттер. А. Флеминг, "Мегалиттер және постмодернизм. Уэльс мысалы". Көнеліктер, 2005. А. Флеминг, "Феноменология және Уэльстің мегалиттері: Тым алыс арман ба?". Оксфорд археология журналы, 1999. Х.Дж. Флер, Х.Дж.И. Пик, "Мегалиттер және тостаған тәрізді ыдыстар". Ұлыбритания және Ирландия Корольдік антропология институтының журналы, том 60, қаңтар – маусым, 1930, 47–71-беттер. Г. Кублер, "Ежелгі американдық өнердегі кезең, стиль және мағына". Жаңа әдеби тарих, том 1, № 2, Кезеңдер жөніндегі симпозиум (қыс, 1970), 127–144-беттер. Дж. МакКим Малвилл, Ф. Вендорф, А.А. Мазар, Р. Шильд, "Оңтүстік Египеттегі мегалиттер және неолиттік астрономия". Табиғат, 1998. М.В. Овенден, Д.А. Роджер, "Мегалиттер және медицина дөңгелектері". Американдық астрономиялық қоғамның бюллетені, 1978. А. Шерратт, "Мегалиттердің генезисі". Әлемдік археология, 1990. (JSTOR) А. Том, "Мегалиттер және математика". Көнеліктер, 1966.