Кіріспе

Ньюгрейндж (Sí an Bhrú) – Ирландияның Мит графтығында, Бойн өзеніне көз салып тұрған, Дрогеда қаласынан батысқа қарай орналасқан тарихи ескерткіш. Бұл неолит дәуірінде, шамамен б.з.д. 3200 жылы салынған, өте үлкен қабір. Осылайша, ол Стоунхендж мен Мысыр пирамидаларынан да көне. Ньюгрейндж – Бру-на-Бойн кешенінің негізгі ескерткіші, бұл ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы тізіміне енгендіктен, Ноут пен Доуттың қабірлерімен қатар, басқа да дөңгелектер, қабір үйінділері мен тік тастарды қамтиды. Ньюгрейндж үлкен дөңгелек төбеден, ішкі тас жол мен крест тәрізді камерадан тұрады. Осы камерадан жанған және жанбаған адам сүйектері, сондай-ақ қабірлік заттар немесе құрбандықтар табылған. Ескерткіштің фасады көбінесе ақ кварцтан жасалған таспен қапталған, ал оның айналасында оюлы тас шебі бар. Ньюгрейндждің көптеген үлкен тастары мегалит өнерімен безендірілген. Мұнда тас шеңбер де бар. Ескерткішті құрайтын материалдың бір бөлігі Моурн және Уиклоу тауларынан алынған. Оның мақсаты туралы әлі келісім жоқ, бірақ оның діни маңызы болған деп саналады. Ол қысқы күн тоғысындағы күннің шығысы кіреберістің үстіндегі "жарық терезесінен" өтіп, ішкі камераны жарықпен толтыру үшін орналасқан. Ирландиядағы басқа да бірнеше қабірлер күн тоғысы мен күн мен түн теңелуімен сәйкес келеді, ал Кароукилдегі G Cairn-де де ұқсас "жарық терезесі" бар. Ньюгрейндж Батыс Еуропадағы басқа неолиттік ескерткіштермен ұқсастықтарды бөліседі, әсіресе Бриттаниядағы Гавринис, оның сақталған беткі жағы мен үлкен ойылған тастары, Оркнидегі Мейшоу, үлкен қабатталған камерасы және Уэльстегі Брин Селли Дду. Оның алғашқы қолданылу кезеңі шамамен 1000 жылға созылған. Кейін Ньюгрейндж біртіндеп қираған, бірақ бұл аймақ діни амалдар орындалатын орын болып қала берді. Ол ирланд мифологиясы мен халық ауыз әдебиетінде, құдайлардың, әсіресе Дагда мен оның ұлы Энгстің мекені ретінде кездеседі. Антикварлар оны XVII ғасырда зерттеуді бастады, ал археологиялық қазбалар XX ғасырда басталды. Археолог Майкл Дж. О'Келли 1962 жылдан 1975 жылға дейін ең ауқымды зерттеулерді жүргізді, сондай-ақ ескерткіштің алдыңғы жағын қайта жаңартып, оның реконструкциясы даулы болды. Бұл келушілерге кіруді жеңілдету үшін ішке қарай иілген қара тас қабырғаны қамтыды. Ньюгрейндж – танымал туристік орын және археолог Колин Ренфрюдің сөзіне сүйенсек, ол "тарих алдындағы Ирландияның ұлы ұлттық ескерткіші" және Еуропадағы ең маңызды мегалиттік құрылымдардың бірі болып саналады.

Могильдер мен өткелдер

Ньюгрейндж ескерткіші негізінен жер мен тастардың кезектесіп қабаттарынан салынған үлкен үйіндіден тұрады, үстіңгі жағында шөп өсіп, қайта құрылған қасбеті жазық ақ кварц тастармен аралықта үлкен дөңгелек тас таспен қапталған. Ол шамамен 200 000 тонна материалдан тұрады. Үйінді ең кең жерінде кең және биік, жердің кең аумағын алып жатыр. Ескерткіштің ішінде камералы өту жолы бар, оған ескерткіштің оңтүстік-шығыс жағындағы кіреберіс арқылы кіруге болады. Жол 19 метрге созылады, немесе құрылыстың ортасына дейінгі жолдың үштен бірі шамасында. Жолдың соңында үлкен орталық камерадан жоғары қақпалы күмбезді шатырмен үш кішкентай камера орналасқан. Кішігірім камералардың әрқайсысында үлкен, жалпақ "іңір тас" орналасқан, онда ежелгі дәуірлерде өлгендердің сүйектері сақталған болуы мүмкін. Бұл жерлеу орны болған-болмағаны әлі белгісіз. Бұл жолдың қабырғалары үлкен тас тақташалардан тұрады, олардың жиырма екісі батыс жағында, жиырма бірі шығыс жағында орналасқан. Олардың орташа биіктігі 1,5 метр; олардың бірнешеуі ою-өрнектермен (сонымен қатар қайта ашылғаннан кейінгі кезеңдегі граффитимен) безендірілген. Ортостаттар биіктігі жолға қарай төмендейді, өйткені өту жолы төбеге қарай сәл көлбеу болып салынған. Шатырда түтін іздері жоқ.

Тірі тастар

Қорғанның шетімен тік тұрған тастардан тұратын шеңбер орналасқан. Бастапқыда болған 35 тас болса да, қазір 12 тасы ғана сақталған. Көптеген археологтар олардың қола дәуірінде, алғашқы ескерткіш діни орталық ретінде қолданыстан шыққаннан кейін ғасырлар өткен соң қосылған деп санайды. Алайда, бұл пікірге қарсылық бар, себебі бір тік тастың көміртегімен мерзімделуі, кейінірек ағаш бағаналардан жасалған шеңбермен сәйкес келеді. Бұл тас қоздырылып, кейін бастапқы орнына қайта орнатылған болуы мүмкін деген теория бар.

Өнер

Ньюгрейнджде тастан жасалған графикалық неолиттік тас өнерінің әртүрлі мысалдары кездеседі. Бұл ою-өрнектер он санатқа бөлінеді, оның бесеуі қисық сызықты (шеңберлер, спиральдар, доғалар, иілген сызықтар және шеңбер ішіндегі нүктелер), ал қалған бесеуі тік сызықты (шеврон, ромб, радиалды, параллель сызықтар және иықтар). Олар стилі, жасауға қажетті шеберлік деңгейі және қаншалықты терең ойылғандығы бойынша айқын ерекшеленеді. Ньюгрейндждегі өнердің ең танымал түрлерінің бірі – кіреберіс тасында кездесетін трискельге ұқсас бейнелер. Оның ұзындығы шамамен үш метр, биіктігі 1,2 метр (10 фут ұзындығы және 4 фут биіктігі), ал салмағы шамамен бес тонна. Бұл тас «мегалит өнерінің ең әйгілі тастарының бірі» деп сипатталған. Археологтардың пікірінше, көптеген оюлар тастар орнатылғанға дейін жасалған, бірақ кіреберіс тасы керб тастары орнатылар алдында, сол жерде ойылған. Әртүрлі археологтар бұл суреттердің мағынасы туралы болжам жасады, мысалы, Джордж Коффи (1890 жылдары) оларды таза декоративтік деп есептесе, ал О'Келли сияқты басқалары олардың белгілі бір символикалық мақсаты болғанын айтты, себебі кейбір оюлар көрінбейтін жерлерде болған, мысалы, жер бетінен төмен ортостат тақталарының астында. Бойн аңғарындағы кешендегі суреттердің орналасуы мен астрономияға қатысты кең ауқымды зерттеуді америкалық-ирланд зерттеушісі Мартин Бреннан жүргізді.

Ерте тарих

Неолит дәуіріндегі ескерткішті салған халық жергілікті егіншілер болған, олар егін өсіріп, мал шаруашылығымен айналысқан, мысалы, мүйізді мал өсірген. Олардың қоныстары орналасқан аймақта осылармен шұғылданған.

Құрылыс

Ньюгрейндждің алғашқы кешені шамамен б.з.д. 3200 және 3100 жылдар аралығында салынған. Көміртегі-14 деректері бойынша, ол қазіргі Стоунхендж мен Египеттегі Гизаның Ұлы пирамидасынан шамамен 500 жылға ескі, сондай-ақ ежелгі Грекияның микендік мәдениетінен бұрын салынған. Кейбір зерттеушілер оның құрылысын б.з.д. 3000-2500 жылдарға жатқызады. Геологиялық талдау көрсеткендей, шамамен 200 000 тонна салмаққа ие мыңдаған құмдақ тастар Бойн өзенінің жақын жердегі террасаларынан алынған. Бұл аймақта Ньюгрейнджді салғандардың құмдақ тастарды қазып алған деп саналатын үлкен көл бар. Тас жағалаудан, графтық Лауттың Клогерхед аймағынан солтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым жерде. Фасад пен кіреберіс оңтүстікке қарай 50 шақырымда орналасқан Уиклоу тауларынан алынған ақ кварц құмдақтарымен, солтүстікке қарай 50 шақырымдағы Морн тауларынан алынған қара, дөңгелек гранодиорит құмдақтарымен, Кули тауларынан алынған қара габбро құмдақтарымен және Карлингфорд Лаугхтың жағалауынан алынған жолақты сазды таспен салынған. Құрылымдық плиталардың ешқайсысы қазылған емес, олар табиғи әсерге ұшыраған іздерді көрсетеді, сондықтан олар жиналып, негізінен таудан жоғары Ньюгрейнджге тасымалданған болуы керек. Палаталардың ішінде табылған гранитті ыдыстар да Морннан әкелінген.

Жерлеу

Қазба жұмыстары үңгірде күйген және күймеген адам сүйектерінің қалдықтарын ашты, бұл оның ішінде адам денелерінің қойылғанын, ал кейбіреулері кремацияланғанын көрсетеді. Күймеген сүйектерді зерттеу көрсетті, олар кем дегенде екі түрлі адамға тиесілі, бірақ олардың көп бөлігі жоғалған, ал қалғандары үңгір бойына шашырап кеткен. Денелермен бірге түрлі зират заттары да орналастырылған. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында жүргізілген қазба жұмыстары жеті "мәрмәр", төрт медальон, екі моншақ, қолданылған кремень жаңқасы, сүйек кескіші және сүйек штифтері мен ұштарының сынықтарын тапты. Бұрынғы ғасырларда антикварлар мен туристер үңгірде көптеген артефакттарды тауып алған, бірақ олардың көпшілігі алынып, жоғалып кеткен немесе жеке коллекцияларда сақталған. Дегенмен, кейде олар тіркелген, және Ньюгрейндж қабірлерінен алынған зират заттары неолиттік Ирландияның үңгірлік қабір жиынтығына тән деп саналады. Құрылыста жануарлардың да қалдықтары табылды, негізінен тау қояндары, қояндар және иттің сүйектері, сондай-ақ жартастар, қойлар, ешкілер, ірі қара мал, сайысқан бұлбұлдар және сирек кездесетін моллюскалар мен бақалар. Бұл жануарлардың көпшілігі құрылыс салынғаннан кейін көптеген ғасырлар немесе тіпті мыңжылдықтар өткен соң камераға кіріп, өлген болуы мүмкін: мысалы, қоян Ирландияға тек XIII ғасырда әкелінді. ДНК талдауы ең әсем камерадағы сүйектердің иесінің ата-анасы бірінші дәрежелі туыстар болғанын, мүмкін аға-іні немесе апа-қарындас болғанын көрсетті. Тарихта мұндай туыстық қатынас көбінесе "құдай патшалар" басқарған патшалық әулеттерде, мысалы, ежелгі Египеттің фараондарында кездесетін. Бұл, жерлеудің мәртебесімен бірге, Ньюгрейнджді салған элиталық топтың осыған ұқсас болғанын және оның патшалық қабір болғанын білдіруі мүмкін. Бұл адам Кароукил және Кароумор қабірлерінде жерленген адамдармен алыс туысқан. Алайда, археолог Аласдейр Уитл неолиттегі әлеуметтік айырмашылықтар көбінесе қысқа өмір сүргенін айтты, элита дағдарысқа уақытша жауап ретінде пайда болған болуы мүмкін деп болжады. Ол Ньюгрейндж кейбір уақыттарда қоғамдық ескерткіш болған, ал кейбір кезеңдерде жеке қабір ретінде пайдаланылған болуы мүмкін деп санайды.

Мақсаты

Оның бастапқы мақсаты туралы түрлі пікірталастар болды. Көптеген археологтар бұл ескерткіштің қандай да бір діни маңызы бар деп санады, я болмаса ол "өлгендерге табыну" немесе астрономиялық негіздегі сенім үшін ғибадат ету орны ретінде қарастырылды. О'Келли бұл ескерткішті жақын орналасқан Ноут және Доутпен байланысты қарастырды, сондай-ақ Ньюгрейндждің құрылысын "мегалитикалық діннің соборлары" деп аталатын осы үш ескерткіштегі күшті күштің немесе ынтаның ең жоғары дәрежедегі көрінісі ретінде қарастыру керек деп есептеді. О'Келли Ньюгрейнджтің, неолит дәуірінде Ирландияда салынған жүздеген басқа да жерлеу орнымен бірге, өлгендерге құрмет көрсетуді негізгі қағидасы еткен діннің дәлелін көрсеткеніне сенді. Ол бұл "өлгендерге табыну" еуропалық неолиттік діннің бір түрі ғана екенін, ал басқа мегалитикалық ескерткіштерде ата-бабаларға емес, күнге бағытталған басқа діни сенімдердің дәлелдері бар екенін айтты. Күн сәулесі арнайы жасалған тесік арқылы кіреберістің үстінен өтеді, бұл тесік "шатырша" деп аталады. Күннің орналасуы жерлеу орнында жиі кездеспесе де, Ньюгрейндж мұндай қосымша "шатырша" мүмкіндігіне ие сирек ескерткіштердің бірі. (Карроукил мегалитикалық зиратындағы G Cairn тағы бір мысал, және Брин Сели Ддуде де осындай тесік болуы мүмкін деген болжам бар.) Бұл құрылымның орналасуы сондай, шатырша кіреберістің үстінде орналасқан болса да, жарық ішкі бөлменің еденіне түседі. Бүгінде алғашқы сәуле күн шыққаннан кейін шамамен төрт минут өткен соң бөлменің ортасына түседі, бірақ Жердің прецессиясына негізделген есептеулер 5000 жыл бұрын алғашқы сәуле дәл күн шығумен бірге кіріп, бөлменің артқы қабырғасын жарықтандырғанын көрсетеді. Ньюгрейнджтегі күннің орналасуы Шотландия жағалауындағы Оркни аралдарындағы Доут немесе Мейс Хоу сияқты басқа жерлеу орнындағы ұқсас құбылыстармен салыстырғанда өте дәл. Неолит дәуірінің көп бөлігінде Ньюгрейндж аймағы салтанатты шаралардың орталығы болып қала берді.

Қола дәуірі мен темір дәуірі

Қола дәуірінің басында Ньюгрейнджді жергілікті халық енді пайдаланбаған сияқты, олар құрылыста ешқандай зат қалдырмады және өлгендерін онда жерлемеді. О'Келли былай деді: "2000 жылға қарай Ньюгрейндж құлдырап, оның құлап бара жатқан жиегінде қоныстанғандар тұрып жатты". Бұл адамдар Еуропадан әкелінген Бикер мәдениетінің жақтастары болды және жергілікті жерде Бикер стиліндегі керамика жасады. Ньюгрейнджді салған мәдениет кейде әлдеқайда кейінгі кельт мәдениетімен шатастырылады, ал тастардағы өрнектер "кельттік" деп дұрыс емес сипатталады. Дегенмен, соңғы археогенетикалық зерттеулер Батыс Еуропаның неолиттік халқының көбісі кейінірек келгендермен ауыстырылғанын көрсетеді.

Мифология

Ирланд мифологиясында Ньюгрейндж көбінесе Síd in Broga (қазіргі Sídhe an Brugha немесе Sí an Bhrú) деп аталады. Басқа өтпелі қабірлер сияқты, ол басқа әлемге қақпа және құдай Туатха Де Дананның мекені ретінде сипатталады. Бір әңгімеде бас құдай Дагда, Бойн өзенінің құдайы Боаннға құмарлық танытады. Ол күйеуі Элкмармен бірге Бру-на-Боиннеде тұрады. Дагда оны Элкмарды бір күндік жұмсаққа жібергеннен кейін жүкті етеді. Жүктілікті Элкмардан жасыру үшін Дагда оған сиқыр қолданады, уақыттың өтіп бара жатқанын сезінбеуі үшін "күнді тоқтатады". Осы уақытта Боанн Макан Ог ("жас ұл") деп те белгілі Энгұсты дүниеге әкеледі. Соңында Энгус Дагданың өзінің нағыз әкесі екенін біліп, одан жер сұрайды. Кейбір нұсқаларда Дагда Энгусқа Элкмардан Бруды иеленуге көмектеседі. Энгус Бруды "бір күн мен түн" деп сұрайды, бірақ содан кейін оны мәңгілікке талап етеді, себебі барлық уақыт "күн мен түннен" тұрады. Басқа нұсқаларда Энгус Бруды Дагдадан сол амалдарды қолданып алады. Содан кейін Бру оның құрметіне Бруг маик инд Оиг деп аталды. Диармуид пен Гринннің іздеуінде Энгус Диармуидтың денесін Бруға апарып барады. Бұл әңгіме Ньюгрейндждің қысқы күн тоқырауының жарқырауын көрсетеді деп есептеледі, онда күн сәулесі (Дагда) күн жолы тоқтаған кезде ішкі бөлмеге (Боанның жатырына) кіреді. Күн тоқырауы (ирланд тілінде grianstad) сөзі күннің тоқтағанын білдіреді. Энгус тұжырымы қысқы күн тоқырауында күннің "қайта тууының" символы болуы мүмкін, ол Бруды ескі құдайдан алып, күннің өсуімен күннің батуын алмастырады. Бұл оқиға туралы білім мыңдаған жылдар бойы сақталған, содан кейін орта ғасырларда аңыз ретінде жазылған. Бұл әңгіме соңғы ДНК талдамасымен де байланысты, ол Ньюгрейнджде жерленген адамның ата-анасы, мүмкін, туысқандар болған (қараңыз #Құрылыс және жерлеулер). Ньюгрейндж кейбір аңыздарда "ақ басты", "жақындағанда жарқын" және "көптеген шамдармен безендірілген" деп сипатталған. Археолог Клэр О'Келли бұл "Ньюгрейндж төбесінің ақ кварцының жылтырауына сілтеме болуы мүмкін" деп жазды. Ньюгрейндж туралы жергілікті халық әңгімелері қазіргі заманға дейін жеткен.

Қазіргі тарих

1142 жылдан кейін бұл құрылыс Мелифонт цистерциандық аббаттығына қарасты алыс жатқан шаруашылық жердің бір бөлігіне айналды. Мұндай шаруашылықтарды "грандждер" деп атаған. Ньюгрейндж XII және XIII ғасырлардағы алғашқы келісімшарттарда есімдері жоқ, бірақ 1348 жылы Эдуард III берген Инспекцимус аббаттықтың жерлерінің ішінде Нова Грангияны қамтиды.

17-18 ғасырлардағы антикваризм

1699 жылы жергілікті жер иесі, Уильямдық қоныс аударушы Чарльз Кэмпбелл өзінің бірнеше шаруаларына Ньюгрейндждің бір бөлігін қазуды бұйырды, ол кезде ол үлкен топырақ үйіндісі сияқты көрінді, осылайша ол ішінен тас жинай алатын болды. Шаруалар көп ұзамай қабірге кіреберісті тапты, ал сол аймақта болған Уэльстің Эдвард Лхвайд есімді антиквары хабардар етіліп, ескерткішке қызығушылық танытты. Ол үйінді және оның ішіндегі қабір туралы есеп жазып, көргенін "жабайы мүсін" деп сипаттады және оның ішінде жануарлардың сүйектері, моншақтар мен шыны сынықтары табылғанын атап өтті (қазіргі археологтар соңғы екеуінің ішінде кейіннен осы жерде табылған жылтыратылған керамикалық моншақтар болғанын болжайды, бұл неолиттік қабірлердің әдеттегі ерекшелігі еді). Біраз уақыттан кейін Дублин Тринити колледжінің профессоры сэр Томас Молино да осы жерге келді. Ол Чарльз Кэмпбеллмен сөйлесіп, ол қабірде екі адамның дене қалдықтары табылғанын, біреуі (ер адам) цистерналардың бірінде, ал екіншісі – дәліз бойында жатқанын, мұны Лхвайд атап өтпегенін айтты. Содан кейін Ньюгрейнджге көптеген антикварлар келді, олар көбінесе осы орынның өлшемдерін алды және өз байқауларын жасады, олар түрлі антикварлық журналдарда жарияланды; олардың арасында сэр Уильям Уайльд, Томас Поуналл, Томас Райт, Джон О’Донован, Джордж Петри және Джеймс Фергюсон сияқты тұлғалар болды. Бұл антикварлар Ньюгрейндждің пайда болуы туралы өздерінің теорияларын ойлап тапты, олардың көптегені кейіннен дұрыс емес екені дәлелденді. Томас Поуналл 1769 жылы Нью-Гранджді өте толық зерттеді, барлық тастарды нөмірлеп, тастардағы кейбір оюларды тіркеді және үйінді бастапқыда биік болғанын, ал үстіндегі тастардың көп бөлігі алынып тасталғанын мәлімдеді, бұл археологиялық зерттеулермен жоққа шығарылды. Осы антикварлардың көпшілігі ескерткішті Ирландияның ежелгі халқы салғанына сенгісі келмеді, көптегендер оны ерте ортағасырлық кезеңде шапқан викингтер салғанын санады, ал басқалары оны ежелгі египеттіктер, ежелгі үндістер немесе финикиялықтар салғанын болжады. 1800 жылдардың басында Ньюгрейндждің артында бірнеше метр қашықтықта әсемдік салынды. Екі дөңгелек терезесі бар бұл құрылыс Ньюгрейнджтен алынған тастардан тұрғызылды.

Қорғау, археологиялық зерттеулер және қалпына келтіру

1882 жылы Ежелгі ескерткіштерді қорғау заңына сәйкес, Ньюгрейндж және жақын орналасқан Ноут пен Доут ескерткіштері мемлекеттік басқаруға алынды, ал Қоғамдық жұмыстар кеңесі осы мәселе бойынша жауапты әкімшілік орган болып тағайындалды. 1890 жылы Томас Ньюэнхам Диннің жетекшілігімен кеңес ескерткішті сақтау жобасын бастады, ол бұрынғы үш мыңжылдық ішінде жалпы нашарлау салдарынан зақымданған болатын, сонымен қатар келушілердің салған вандализм де артты, олардың кейбіреулері тастарға өз есімдерін жазып қалдырған. Келесі онжылдықтарда бірнеше археологтар осы жерде қазба жұмыстарын жүргізіп, оның мақсатын және қалай салынғанын анықтады. Алайда, тіпті сол кезде археологтар оның қола дәуірінде салынғанына қате сенді, ал шындығында ол бұрынғы неолит кезеңінде салынған. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында 60 жыл бойы Энни (1964 жылы қайтыс болған) мен Боб Хики Ньюгрейнджті қарауылдар, күзетшілер және экскурсоводтар ретінде күткен, олар шамамен 1890 жылы тағайындалған. Олар желтоқсан айындағы қысқы күн тоғысында күн сәулесінің ішкі бір тасқа тиетінін байқаған. 1950 жылдары келушілерге жарық көру үшін өту жолына электр шамдары орнатылды. Ньюгрейнджтің алғашқы толыққанды археологиялық зерттеуі мен қазба жұмыстары 1962 жылдан 1975 жылға дейін ирланд археологы Майкл Дж. О'Келлидің басшылығымен жүргізілді. О'Келли қазбасынан кейін археологиялық жағдайларға негізделген консервациялау, қалпына келтіру және қайта құру жұмыстары жүргізілді. Оның қазба жұмысы туралы есебі 1982 жылы Thames and Hudson баспасынан Newgrange: Archaeology, Art and Legend деген атпен жарық көрді. Үйіндінің алдынан сұр қиыршық тастармен араласқан ақ кварц тастардың қалың қабаты табылды. О'Келлидің командасы стратиграфияны мұқият тіркеді. Кварц қабаты қабырға тастарына жақын жерде ең қалың болды, ал құлаған немесе үйіндіден сыртқа қарай еңкейген ешбір қабырға тасының астында табылған жоқ. Бұл кварцтың қабырға тастарынан құлап немесе сырғып түскенін көрсетті. О'Келли кварц ескерткіштің алдыңғы жағында ақ фасад немесе төсем құрады деген қорытындыға келді. Археологтар сондай-ақ үйіндінің арт жағындағы үш қабырға тасының үстінде әлі де сақталған төбелі қабырғаның төменгі қатарын тапты. Бастапқы қасбеттің биіктігі Корк университетінің колледжіндегі құрылыс инженері Джон Фогарти есебінде 3 метрге дейін жетеді деп есептелді, ол үйіліп жиналған материалдардың қозғалысы бойынша сарапшы. Фогарти мен О'Келлидің командасы өз теорияларын сол кварц пен тас тастардан жасалған қасбетті құрып, құлату арқылы сынады. О'Келли нәтижесінде пайда болған стратиграфия қазбалардан табылғанмен бірдей болды деп жазды. Қалпына келтіру жұмысының бір бөлігі ретінде бұл ақ кварцты қасбет қайта құрылды, ал оның артына болашақтағы үйінді құлауына қарсы бетондық қолдау қабырғасы салынды. Бұл жұмыс археологиялық қауымдастықта дау тудырды. П.Р.Джо фасадын "құрғақ қарбыз таратылған қаймақ ірімшік тортқа" ұқсатады деп сипаттады. Нил Оливер реконструкцияны "шамадан тыс, қатыгез, Сталиннің тас дәуіріне ұқсас" деп сипаттады. Кейбір сыншылар неолит дәуіріндегі құрылысшылардың осындай бұрышта төсем салу технологиясы болмағанын айтады. Басқа археологтар О'Келлидің тұжырымдарын және қайта құрылған қасбетті қолдады, мысалы Роберт Хензи мен Элизабет Ши Тухиг "Ньюгрейндждегі тау жынысына қарама-қарсы" (2017) атты мақаласында археологиялық дәлелдерді келтірді. Олар сондай-ақ, егер құрылысшылар кварцты осы қашықтыққа тасымалдаса, оны жерге жатқызып, көруге болмайтын жерде пайдаланған емес, оны көзге түсетін қасбет ретінде "максималды әсерге" қолданған болар еді деп санайды. Хензи мен Тухиг Бретаньдегі өту қабірлерінің Гавринис пен Барненез сияқты тік құрғақ тас фронттарына ұқсас екенін атап өтті. 2016 жылы археолог Майкл Гиббонс қысқы күн тоғысындағы күн сәулесін ұстап алатын шатырдың О'Келлидің командасы "жасаған" деп мәлімдеді, бұл мәлімдеме профессор Уильям О'Брайен мен Энн Линч сияқты бірнеше белгілі ирланд археологтары тарапынан жоққа шығарылды, олар оның 1900 жылдардың басынан бері фотосуреттерде және қазбадан алынған егжей-тегжейлі суреттерде тіркелгенін атап өтті.

Қол жеткізу

Ньюгрейндж Мет округіне жататын Дрогеданың батысында орналасқан. Түсіндіру орталығы өзеннің оңтүстік жағалауында, ал Ньюгрейндж өзеннің солтүстік жағалауында орналасқан. Кіру тек түсіндіру орталығы арқылы ғана мүмкін. Ньюгрейнджге кіру тек экскурсиямен жүзеге асырылады. Экскурсиялар Бру-на-Боинне келушілер орталығынан басталады, онда келушілер топ-топ болып нысанға жеткізіледі. Қазіргі кезде Ньюгрейнджге келетін келушілерге экскурсия және қабірдің ішінде орналасқан қуатты электр шамдары арқылы қысқы күннің солтүстігіндегі құбылысты қайта жасау ұсынылады. Ньюгрейндж экскурсиясының соңында әрбір келуші қабірдің ішінде тұрады, онда экскурсовод жарықты сөндіріп, содан кейін қысқы күнде пайда болатын күн сәулесін имитациялайтын жарықты жағады. Қысқы күннің солтүстігінде Ньюгрейндж ішіндегі құбылысты бастан кешіру үшін Бру На Боинне келушілер орталығына келгендер орталықта жыл сайынғы лотереяға қатысуы керек. Жыл сайын ондаған мың адамның ішінде алпыс адам таңдалады. Жеңімпаздар бір қонақ алып келуге құқылы. Жеңімпаздар он адамнан тұратын топтарға бөлініп, желтоқсан айындағы күннің сәулесі ауа райына байланысты кіретін күннің солтүстігіне дейінгі бес күнде қабылданады. Алайда, COVID-19 пандемиясына байланысты 2020 және 2021 жылғы іс-шаралар тек тікелей эфирде көрсетілді, көпшілікке кіруге рұқсат етілмеді.