Кіріспе

Инуиттердің Inuvialuit (sing. Inuvialuk; нағыз адамдар) немесе Батыс Канада инуиттері – Канаданың батыс Арктика аймағында тұратын инуиттер. Олар, барлық инуиттер сияқты, Аляскадан шығысқа қарай көшіп келген Туле тайпасының ұрпақтары. Олардың туған жері – Инувиалуит қоныстану аймағы – Аляска шекарасынан бастап, шығысқа қарай Бофорт теңізі мен Амундсен шығанағынан өтетін Солтүстік Мұзды мұхит жағалауының бөлігін, сондай-ақ Канаданың батыс Арктика аралдарының бір бөлігін, Аклавик қаласын және Юконның бір бөлігін қамтиды. Бұл жер 1984 жылы Инувиалуит соңғы келісімімен белгіленді.

Тарих және көші-қон

Инувиалуит елді мекендер аймағында негізінен Сиглит инуиттері қоныстанды, бірақ 19-ғасырдың екінші жартысында жаңа аурулардың таралуы олардың санын қысқартып жіберді. 1910 және 1920 жылдары Нунатамиут, Аляска инуиттері, Хадсон шығанағы компаниясы мен Еуропа нарықтарында теріге деген сұраныстың жаңаруына байланысты, дәстүрлі Сиглит аймақтарына көшіп келді. Сиглит аймағына қоныс аударған Нунатамиуттар Ууммармиут деп аталды. Алғашқыда Сиглиттер мен Ууммармиуттар арасында зор қарсылық болды, бірақ жылдар өте келе бұл айырмашылықтар жойылды және екі абориген халық араласты. Денсаулық сақтаудың жақсаруы және Нунатамиуттардың аралас некелерінің нәтижесінде, қазіргі таңда Инувиалуиттердің саны шамамен 3100-ге жетеді. 1930 жылдары Инувиалуиттер Батыс Арктиканың негізгі экономикалық драйвері ретінде бұғы шаруашылығын енгізуге бағытталған Канада үкіметінің жобасына қатысты. Үлкен шығынмен мыңдаған үй жануарлары Аляскадан Маккензи дельтасындағы жаңа қауымдастық – "Бұғы станциясына" жеткізілді. Инувиалуит еркектеріне өздерінің мал басын қалай күту керектігін үйрету үшін норвегиялық саами халқы шақырылды. Алайда, бұл бағдарлама толыққанды сәтті болмады, себебі ол усақтап, жалғыз өмір сүруді қажет етті және дәстүрлі аң аулау мен құрлысудан кем пайдалы болды. 2006 жылғы Инувиалуит елді мекендерінің дәстүрлі білімдері жөніндегі есебі қосымша атау сипаттамаларын анықтады. Батыста тұратын Инувиалуиттерді шығыстағылар Уалинмиут (Уалиник) деп атайды. Шығыс аймағында тұратын Инувиалуиттерді батыстағылар Киванинмиут (Кивалиник) деп біледі. Улухактак инуиттері Сиглит немесе Ууммармиут емес, Мыс инуиттері болып табылады және өздерін Улухактакмуит деп атайды, бұл Улухактактың ежелгі атауы, бұрын Холман деп аталған жер. 2017 жылы жобадан бас тартқанға дейін ұсынылған Маккензи аңғары құбыр жолы Инувиалуит және Гвичін аумақтарынан өтуі тиіс еді.

Тіл

Дәстүрлі тіл – инувиалуктун деп аталады және ол үш-төрт диалектіден тұрады. Ууммармиутун диалектісі Аклавик және Инувик аудандарындағы ууммармиуттар тарапынан қолданылады, ол инупиатун диалектісі болып табылады, бірақ көбінесе инувиалуктунмен байланыстырылады. Сиглитун диалектісінде Сакс-Харбор, Паулатук, Туктояктук және Инувик сиглиттері сөйлейді. Кангирюармиутун диалектін Улухактақтың кангирюармиуттары қолданады. Кангирюармиутун негізінен инуиннактунмен бірдей, ол сондай-ақ Нунавуттың Куглуктук, Батерст шығанағы және Кембридж шығанағындағы қауымдастықтарында да қолданылады. Нунавуттағы Gjoa Haven, Taloyoak, Kugaaruk және Repulse Bay аудандарындағы нетсилингмиуттар нетсилингмиутут диалектін қолданады. Ууммармиутун, Сиглитун және Инуиннактун (Кангирюармиутун) латын әрпімен жазылады, ал нетсилингмиутут инуктитут буын жазуымен жазылады.