Кіріспе

Латын Америкасы мен АҚШ-та кездесетін дәстүрлі емші. Курандеро (kuɾanˈdeɾo, емші; әйел түрі – curandera, сондай-ақ curandeiro, kuɾɐ̃ˈdejɾu, әйел түрі – curandeira) – негізінен Латын Америкасында және АҚШ-та кездесетін дәстүрлі халық емшісі немесе шаман. Курандеро – дәстүрлі медицина саласындағы маман, оның практикасы Батыс медицинасының практикасына қарсы келуі немесе оны толықтыруы мүмкін. Курандеро психикалық, эмоционалдық, физикалық және рухани ауруларды емдеу үшін шамандық және спиритизмдік емдеулер қолданады деп есептеледі. Кейбір емшілер, мысалы, Лос-Ольмостың емшісі Дон Педрито сияқты, емдеу үшін қарапайым шөптер, су немесе сазды пайдаланады. Басқалары католик элементтерін қосады, мысалы, киелі су және әулиелердің суреттерін; мысалы, Сан Мартин де Поррес Перудің curanderismo-сында кеңінен қолданылады. Католик дұғалары және басқа да қарыз алынған элементтер жергілікті діни элементтермен бірге жиі кездеседі. Көптеген курандеролар католик дінін ұстана отырып, емдеудегі өздерінің халықтық руханилығына баса назар аударады. Ал Мария Сабина сияқты басқалары есірткі әсер ететін заттарды қолданады. Курандеризмге (курандеролардың практикасына) қатысты көптеген түсініктер испан тілінен алынған, көбінесе орта ғасырлық, халықтық анықтамалары бар.

Латын Америкасының тарихы

Курандерс термині испандықтардың Латын Америкасын отарлау кезеңіне дейін жетеді. Осы әлемнің бұл бөлігіндегі курандерлер – жергілікті халықтардың дәстүрлі емдеу тәсілдері мен католик дінінің ғұрыптарының қосылуының нәтижесі. Латын Америкасына құлдармен бірге әкелінген африкалық ғұрыптардың да әсері болды. Curandero/a сөзі испан тіліндегі “curar” түбірінен шыққан, ол сөздерде “емдеу” деген мағынаны білдіреді. Осылайша, curandero/a – емші адам. Курандерлер Батыс медицинасынан тысқары шығып, ауруды зұлым рухтармен байланыстырады. Бұл курандердің міндеттерін тек физикалық ауруларды ғана емес, сонымен қатар психологиялық және қарым-қатынас мәселелерін де қамтиды. Curandero/a көмектесетін аурулардың қатарында қарапайым асқазан ауруларынан бастап, susto, mal de ojo сияқты рухани ауруларға және тіпті қара магияны кері қайтаруға дейін кіретін жағдайлар бар. Дәстүрлі қауымдар мұның бәрін – рухтың жоғалуы деп санайды. Олар курандерлердің адамның ауруына немесе проблемасына шешім табу үшін әртүрлі өлшемдерге енуге қабілетті екеніне сенеді. Сонымен қатар, Құдай немесе Жоғарғы Жаратушы курандерлерге қиын және ауыр тәжірибелер сыйлайды, осылайша олар өз науқастарына тиімдірек көмектесе алады деп есептейді. Колониялық Латын Америкасында халық емшілері, әсіресе курандералар, жиі “brujas” (қарғыс айтушылар) деп аталатын, сиқырлы сөздерді оқитын адамдармен шатастырылатын. Курандералар сол кезде қудаланғанымен, бұл олардың емдеу әдістеріне байланысты емес, биліктегі әйелдер болғандықтан болған болуы мүмкін. Бүгінде Мексика мен АҚШ-тың оңтүстік-батысында көптеген әйелдер мен ерлер курандер дәстүрін жалғастыруда. 1970 жылдардың ортасынан соңына дейін этникалық азшылықтар мен иммигранттардың санының артуымен бірге, АҚШ-тың тарихи географиялық аймақтарынан тыс жерлерде, үлкен жергілікті халықтар тұратын аймақтарда курандерлердің танымалдылығы артты. 1990 жылдан бері АҚШ-тың солтүстік қалаларында курандерлерді көру жиі кездеседі.

Курандер түрлері

Курандероның көптеген түрлері бар. Ерберолар негізінен шөп емшілері. Hueseros – сүйек және бұлшықет терапевтері, олар физикалық сырқаттарға ерекше назар аударады. Parteras – акушерлер, бала табуға көмектесетін әйелдер. Орационисттер негізінен дұға күші арқылы емдейді. Басқа түрлеріне собадорлар, яғни массаж жасаушылар, және брухос немесе брухас – сиқыршылар жатады. Бұл жалпы терминдердің ішінде бірнеше мамандану салалары бар. Мысалы, науқастарды емдеу үшін темекіні пайдаланатын ерберолар табакеро деп аталады. Аяуаскамен жұмыс істейтін емшілер аяуаскерус, ал пейотемен жұмыс істейтін емшілер пейотер деп аталады. Көптеген курандеролар белгілі бір салаға маманданған және оны мойындайды, бірақ бұл емдеу тәсілдері міндетті түрде қатаң емес және бірін-бірі толықтыруы мүмкін. Мысалы, орационист сонымен қатар ербера болуы мүмкін, және т.б.

Курандерлердің тәжірибесі

Испандықтар денелерінің қасиеттері «қызып» немесе «суып» кеткен жағдайда емшілерді (curanderos) іздеуі мүмкін. Осы емшілердің көпшілігі арнайы медициналық білімі жоқ, олар өнерлерін мұраға алып немесе шәкірт болып үйренеді. Көбінесе олардың кеңсесі болмайды, үйлерінен жұмыс істейді. Испандықтардың емшіден көмек іздеуінің басты себебі – оның қолжетімділігі. Батыс медицинасы көбінесе қымбатқа түседі, ал кейбір испандық отбасылардың оған төлейтін мүмкіндігі болмайды. Емші өз қызметі үшін ақы алмауы немесе шағын сыйлық немесе төлем сұрауы мүмкін. Оларды испандық қауымдастықтарында кездестіруге болады, бұл олардың қызметтерін қауым мүшелеріне оңай қолжетімді етеді. Осы қауымдардың емшілерге жүгінуінің тағы бір себебі – тілдік кедергілер мен иммиграциялық мәртебесі. Емшілер испандық қауымдастықтарында болады және диагноз қою мен емдеу туралы жақсырақ түсіндіре алады. Ал ауруханалар мен денсаулық сақтау қызметкерлері тілдік кедергілерге және күрделі медициналық терминологияға байланысты қиындықтарға тап болуы мүмкін. Науқасқа дұрыс түсіндіру өте маңызды, бірақ тілді білмесеңіз немесе аудармашы болмаса, бұл одан да қиын. Иммиграциялық мәртебеге келетін болсақ, мемлекеттік қолдаумен медициналық көмек алу, әсіресе құжаттары жоқ адамдар үшін қиынға соғады. Көптеген латын американдықтар иммиграциялық мәртебесі жария болмас үшін қорқып, медициналық қызметтер үшін қолма-қол ақша төлейді. Ақшасы жетпесе, бірақ жағдай нашарласа және басқа емдер көмектеспесе, үйдегі емдік шаралар мен емшілер оларға көмектеседі. Бұл тәжірибелер испандықтардың мәдени көзқарастары мен сенімдеріне сәйкес келеді, сондықтан көптеген адамдар өз елдерінде дәстүрлі немесе балама медицинаны қолданған. Бұл мәдени көзқарастарды сақтаудың бір жолы деп қарастыруға болады. Рухани емдеу – емшілерге жүгінудің тағы бір себебі, себебі испандықтар медициналық қызметкерлердің денедегі рухани мәселелерді емдей алмайтынына сенеді. Науқастар емшілердің дене мен жанды сауықтыратынына көз жеткізеді. Қажет болса, емші адамның денесінен зұлым рухтарды қууы және рухани тазалау рәсімін жасай алады. Мұндай рәсімдерді батыс медицинасында кездестіру мүмкін емес. Емшілердің қызметін іздейтін испандықтардың көпшілігі АҚШ-та емес, өз елдерінде туған. АҚШ өміріне толыққанды енбеген испандықтар осы емшілерді өз елдерінің дәстүрлерімен байланысу және танысу үшін іздейді. Олар диагноздарға немесе батыс медицинасының практикасына наразы болуы мүмкін. Олардың дәрігерлері халық ауруларына сенбейтініне және оларды қалай емдеу керектігін білмейтініне көз жеткізеді.

Дәстүрлі аурулар мен қарғыстар

Емдеушілер емдейтін аурулардың кейбіреулері: espanto ("қорқыту") немесе susto ("үрей"); вампирлік espiritus (рухтар) -ты айыру немесе қорғау; brujeria ("сырлы күш" немесе "жамандық") -дан қорғау немесе жоққа шығару, мысалы, mal de ojo ("жаман көз") немесе басқа да жаман ниет; mal aire немесе mal viento ("жаман ауа" немесе "жаман жел") -мен байланысты ауруларды емдеу; Mal projimo ("жаман көрші"), яғни басқа біреуге деген жағымсыз ойлар немесе сезімдерден туындайтын ауруды емдеу, немесе керісінше, емделіп жатқан науқасқа қатысты жағымсыз сезімде болатын адамдар тобынан туындайтын ауру, екеуі де адамға зиян келтіруі мүмкін.

Дуэнделермен кездесудің салдары

Курaндерo адамның дуэндемен (пикси, имп, фея, лепрекон, брауни, гном немесе троль сияқты "рух жаратылысы") кездесуінен туындаған жағымсыз салдарды емдеуі мүмкін. Дуэнде пайдалы, бейтарап немесе зұлым рух болуы мүмкін. Дуэнделер Латын Америкасы елдерінің ауылдық жерлерінде мекендейді деп саналады.

Mal aire немесе mal viento әсері

Mal aire немесе mal viento – ауаның көзге көрінбейтін қозғалыстарынан туындайды деп саналады. Бұл "жаман" немесе "кербез" ауаның салдарынан болатын ауру, немесе ыстық немесе суық ауадан туған дерт ретінде түсіндіріледі. Мысалы, адам ыстық күні сыртта жүрсе, бірақ әлдеқайда салқын ғимаратқа кірсе, ол ауаға шалдығуы мүмкін. Бұл сондай-ақ жел арқылы жеткен табиғаттан тыс күштердің салдарынан да болуы мүмкін. Айналып жүру арқылы немесе жаман энергия толы орындарға кездесу арқылы да адамға дерт жұғуы мүмкін. Мұндай орындарға зираттар, қараусыз қалған үйлер және осы "кербез" күштер мекендейтін басқа да жерлер жатады. Мұндай күштерге тап болғанда зиянды энергия адамға жабысып, оның бүкіл денесін жылдам басып алады. Осы зиянды энергия адамның ішкі органдарын тозуына себеп болуы мүмкін, ал емдемесе өлімге алып келуі мүмкін деп есептеледі. Mal aire-дің басқа да көптеген белгілеріне бас ауруы, жүрек ауруы, шаршау, іш кешіру және беттің сарғуы жатады.

Жанның жоғалуы

Адам қорқып немесе қорқынышты жағдайға тап болғанда "жанын жоғалтуы" мүмкін. Бұл "эспанто" немесе "сусто" деп аталады. Әдетте, сусто симптомдары әлдеқайда жеңіл болады, ал балалар мен нәрестелер осы ауруға көбірек бейім. Мұндай жағдайлардың мысалдары: қорқынышты түстер көру, қайғылы жаңалық есту, жабайы жануармен кездесу және т.б. Бұл аурудың белгілері: жүрек айну, жылау, жаман түстер және ұйқысыздық. Жоғарыда аталған аурулардың барлығына қарсы, curandero клиентті "жамандықтан" арылтып, денсаулығын қалпына келтіру үшін mal limpieza ("жамандықтан тазарту") рәсімін жасай алады. Бұл тазарту рәсімдерінде қант, спирт, киелі су, хош иіссу, жұмыртқа, тауық және теңіз шошқасы сияқты материалдар қолданылады. Сонымен қатар, ит бас сүйегі, көгершіннің қаны, қуыршақ басы немесе басқа да күшті заттар да пайдаланылуы мүмкін. Тазарту рәсімін өсімдіктермен де жүргізуге болады. Бұл сиқырлы өсімдіктер үйлерді тазалауға да көмектеседі. Егер үй тасталып қалған немесе онда қорқынышты оқиға болған болса, мысалы, кенеттен өлім немесе зорлық-зомбылық, curandero үйді барлық "жамандықтан" тазарту үшін рәсім жасайды. Тазарту рәсімі аяқталғаннан кейін, қолданылған материалдар жойылды. Оларға "жамандық" ауысқандықтан, басқаларға зиян келтірмеу үшін оларды адамдар тұрамайтын алыс жерге тастау керек.

Қосымша ақпарат

XXI ғасырда балама медицинаның танымалдылығы артып келе жатқанда, кейбір curanderos осы тәжірибелердің рұқсатсыз қолданылуына алаңдайды. Ежелгі Перудегі Моче тайпасы өз өнерінде curanderos-ты жиі бейнелеген. Анд тауларындағы емшілердің бір құралы – шонта, Bactris gasipaes шонта пальмасынан жасалған, сиқырлы күшке ие деп саналатын найза. Бұл пальма тек Амазонка бассейнінде ғана өседі және қарқынды сауданың нысаны болып табылады. Амазонка орманындағы Живаро халқы шонта ағашының қатты түрін қолданып, сөрелерін жасайды. Шаманды chonteador деп те атайды, ал оның ең маңызды құралы – chonta defensa; егер ол шәкіртсіз дүниеден өтсе, chonta-ны матаға орап, тастармен салмақтап, жаңа шаман тағайындалғанда оның күші қайта оянады деген сеніммен көлдің түбіне тастайды. Шамандар huatulco ағашынан, Loxopterygium huasango, жасалған құралдарды да пайдаланады.