Кіріспе

14/15 ғасырдағы чех реформашы теологы және схоластикалық философ Жероним Прагалық (; Hieronymus Pragensis; 1379 – 30 мамыр 1416) – чех схоластикалық философы және теологы. Жероним Ян Густың ең жақын ізбасарларының бірі болды және Констанц соборында діннен тайғаны үшін өртеу жазасына кесілді.

Ерте өмір

Жером 1379 жылы Богемия Корольдігінде (қазіргі Чехия Республикасы) Прагада дүниеге келді және 1398 жылы Карл университетін бітірді. Кейін Оксфорд университетінде оқыды, онда Джон Уиклифтің реформалық тұжырымдарымен алғаш танысты. Ол философ, теолог, университет профессоры және шіркеу реформаторы болды, өмірін шіркеуде бұрыс деп тапқан доктриналар мен догмаларды жоюға арнады. Ол үнемі түрмеге қамалып, босатылып отырды. Оның радикалды идеялары оны шіркеудің еретиктері ретінде өлімге иеледі, бірақ оны протестанттық реформацияның және Ян Хустың ізбасарларының (гуситтер деп аталады) шейітіне айналдырды. Ол жақсы білім алған және өмірінің көп бөлігін түрлі қалаларда діни реформаны қозғауға тырысып саяхаттап жүрді. Ол ереске емес, сынағандықтары үшін шейіт болды.

Ерте өмір және білім

Иероним Париж, Кёльн және Гейдельберг университеттерінде оқытумен айналысты, бірақ осы университеттердің барлығында дінге қарсылық танытты деген айып тағылып, Богемияға қайта оралуға мәжбүр болды. Өмірінің көп бөлігін түрлі университеттерде саяхаттап өткізді, бірақ көбінесе Богемияға оралып, онда қудалаудан қауіпсіздік тапты. Ол халық арасында кең танылды, өйткені оның шешендігі мен сөз өнері жоғары бағаланды және ол жиі халықты шіркеуге қарсы наразылықтарға бастады, бірақ олардың соңы кейде жаман аяқталды. 1399 жылы ол саяхаттауға рұқсат алды. 1401 жылы Прагаға оралды, бірақ 1402 жылы Англияға сапар шекті, онда Оксфорд университетінде Джон Уиклифтің «Диалог» және «Триалог» еңбектерін көшіріп алып, осылайша лоллардтарға деген қызығушылығын көрсетті. Ол реализмнің, содан кейін Уиклифтіктің жақтасы болды; осы айыптаулар оны үнемі қиын жағдайға түсірді. 1403 жылы Иерусалимге, 1405 жылы Парижге барды. Ол ондағы магистратураны бітірді, бірақ Жан Герсон оны елден қуды. 1406 жылы ол Кёльн университетінде, ал кейін Гейдельберг университетінде дәл осы дәрежеге ие болды. Прагада да қауіпсіздікке кепілдік болмады, ол қайта оралды және 1407 жылы сол дәрежеге қол жеткізді. Сол жылы Оксфордқа оралды, бірақ тағы да қашуға мәжбүр болды. 1408 және 1409 жылдары Прагада болды, онда оның чех тілінде сөйлеуі кейбір топтардың наразылығын тудырды. 1410 жылдың қаңтар айының басында ол Уиклифтің философиялық көзқарастарын қолдап, сақтықпен сөз сөйледі, және бұл төрт жылдан кейін Констанц соборында оған қарсы дәлел ретінде келтірілді. 1410 жылдың наурыз айында Уиклифтің жазбаларына қарсы папалық бұйрық шығарылды, ал оны қолдағандықтан Жером Венада тұтқындалды, бірақ Моравияға қашып құтылды. Осы үшін Краков епископы оны шіркеуден шығарып салды. Прагаға оралғаннан кейін ол Хустың жақтасы ретінде көпшілік алдында пайда болды. Халық арасындағы аңыз бойынша, Жером пап биін бірінші рет арбамен әйелдің мойнына байлап, кейін Прагадағы ұяға алып барып, жамартты, бірақ шындығында наразылықтың жетекшісі Волдштейннің Вок болды.

Орта ғұмыр және ілімдері

Иероним католик дінінің радикалдық идеяларын үйретуге бейімділік танытты, атап айтқанда, Құдайдың үйретістері шіркеудің немесе шіркеу лауазымдарының араласуынсыз христианға тікелей қолжетімді болды. Ол Исаның тікелей үйретістерін, тіпті олар католик шіркеуінің үйретістеріне қайшы келсе де, сақтау керектігін үйретті. Ол негізінен шіркеу реформаторлары Джон Уиклиф пен Ян Густың идеологиясын қолдады. Оның үйретістері Рим-католик шіркеуінің үйретістеріне қайшы болғандықтан, ол үнемі биліктен қашып жүрді. Гус тәсілінде бұзылушылық аз болғанымен, Жеронимге ұстаз болды. Иеронимнің достары мен Гус оған бармауға ескерткенімен, ол уәдесін орындады. 1415 жылдың 4 сәуірінде ол Констанцаға келді. Ол қалада қыжырлы дүрбелең тудырды. Иеронимнің достары оны Богемияға қайтуға көндірді. Бірақ қайтып келе жатқанда, 20 сәуірде Хиршау қаласында тұтқындалып, Сюльцбахқа жеткізілді, онда түрмеге қамалды, ал 23 мамырда Констанцаға қайтарылды. Сол күндері Констанцияда болған гуманист Поджио Браччолини, Гироламоның сотталуы және өлім жазасына кесілуі туралы тікелей куәлік қалдырды, оны Леонардо Бруниге жолданған латын тіліндегі хат арқылы жеткізді. Ашық түрде өткізілген сотта, әр айыптауға жауап беруге міндеттелген ол ұзақ уақыт бойы жауап беруден бас тартты, қарсыластарының нақты айыптауларына жауап беруден гөрі алдымен өз позициясын нақтылау керектігін айтты. Бірақ оған бұл мүмкіндік берілмеді, сондықтан ол былай деді: "Бұл қандай теріс амал, мен 340 күн бойы өте ауыр түрмеде, мыңдаған жамандықтарда, лас, қорларда, мүлдем ештеңесіз болдым, ал сіздер әрқашан менің айыптаушыларым мен жамандаушыларымды тыңдадыңыз, енді маған бір сағат та тыңдағыңыз келмейді? Олар маған ұзақ уақыт бойы тыңдап, мені сенімге қарсы, дұшпандыққа және қудалауға ұшыратқан адам деп сендірді. Сіздер мені шын мәнінде кім екенімді білмей тұрып, жаман адам деп үкімдедіңіздер. Бірақ сіздер адам екендеріңізді, құдай емес екендеріңізді, өлмейтін емес, өлшеулі екендеріңізді, қателік жасауға, алдануға және азғырылуға бейім екендеріңізді еске салаймын". Бірақ көптеген адамдардың шуы мен дауысының араласуынан кейін, Кеңес Гироламоның негізінен оған тағылған қателіктерге жауап бергенін және оған қалағанша сөйлеуге мүмкіндік бергенін шешті. Ол папалыққа және Рим папасына қарсы шығушы, кардиналдардың жауы, прелаттар мен дін қызметкерлерінің қудалаушысы және христиан дінінің жауы болды, Евхаристия іліміндегі доктриналық ортодоксияны жоққа шығарды және оны екі жүзділік пен есек атауларымен қорлады. Үш күннен кейін сот отырысы кейінге қалдырылды, оған сөйлеуге рұқсат берілді: ол Сократтың тағдыры, Платонның түрмеде болуы, Анаксагор мен Зенонның азаптары, Боэцийдің өлімі және шомылдыру рәсімінен өткен Жақия, Мәсіх және әулие Степанның айыпталуы туралы еске алды. "Бірақ, айыптаушы куәгерлердің барлық салмағын ескере отырып, ол оларға сенуге болмайтынын көптеген себептермен көрсетті, олар осының бәрін шындық үшін емес, жек көрушілік, қаскөйлік және қызғаныштан айтқандарын көрсетті. Айналасындағылардың санасы келісімге келді және мейірімділікке жақын болды". Барлығы оның қателіктерін мойындап, кері қайтарып, кешірім сұрауын күтті, бірақ "соңында ол бағанаға сотталған Джон Густы мақтап, ол жақсы адам, әділ, қасиетті және сол өлімге лайық емес екенін айтты. Ол жауларының алдында, жалған куәгерлердің алдында өтірік айта алмайтынын білді, олар Құдай алдында жасаған істері үшін жауап беруге тиіс болғанда. Айналасындағылардың қайғысы зор болды және барлығы оның өлімінен құтылуын тіледі, егер ол шын ниетпен болса. Гироламо өз сенімдерінде тұрып, Густы мақтады және оның Құдай шіркеуінің жағдайына қарсы ештеңе айтпағанын, бірақ дін қызметкерлерінің бұзық әдет-ғұрыптарына, прелаттардың мақтандығы мен сән-салтанатына, сондай-ақ шіркеу мүлкін жоқ қылушыларға қарсы болғанын растады. Шіркеулердің мүлігі алдымен кедейлерге, содан кейін діни саяхатшыларға және шіркеу фабрикасына таратылуы керек болғандықтан, оны жезөкшелерге, тойларда, жылқыға, итке, киім-кешекке және Мәсіхтің дініне лайықсыз басқа да көптеген нәрселерге жұмсау орынсыз еді". Оған тағы екі күн берілді, ол өзінің айыптауларын мойындауы керек еді; содан кейін, 1416 жылдың 30 мамырында, ол кеңеспен еретик деп танылды және бағанаға сотталды. Ол оттан, азаптан, өлімнен қорықпай, қуанышты жүзімен, шаң-салтанатпен келді, осылай өлімді қабылдаған стоик болған емес. Азаптау орнына келгенде, ол киімдерін шешіп, тізе бүгіп, оған байланған арқандармен бекітілген бағанаға сәлемдеді. Көптеген ағаш, шөп араласқан ағаш кеспесі оның кеудесі мен бүйректеріне қойылды, содан кейін от қойылды, Гироламо белгілі бір ән шырқады, бірақ оны түтін мен жалындар үзіп тастады. Оның Уиклифтің еретик көзқарастары мен идеяларын, әсіресе Евхаристияға қатысты, ашық қабылдауы және Гус пен оның доктринасына ашық құрмет көрсетуі салдарынан оның жазасы алдын ала белгіленген еді. Ол осы сенімдерінен бас тартпағандықтан, кеңес түрме жағдайларын Жеронимді оның ерестігінен бас тартуға мәжбүр ету үшін пайдаланды. 1415 жылдың 11 және 23 қыркүйегіндегі кеңестің ашық отырыстарында Жероним өзінің ерестігінен бас тартып, Уиклиф пен Густың ықпалынан бас тартты. Богемия короліне және Прага университетіне жолданған хаттарында ол Густың ерестік үшін дұрыс жақылғанын мойындады. (Гус түрмеде болғанда бағанада жақылған). Бірақ кеңес оның мойындауының шындығына күмәнданды, сондықтан ол түрмеде қалды. 1416 жылдың 23 мамырында және 26 мамырында оны қайтадан кеңеске алып келді, олар оның мойындауының шындығын анықтау үшін. Екінші күні ол мойындауын қайтарып алды, нәтижесінде, "қайтадан ерестікке түскендіктен", кеңес оны соттап, жазалау үшін әскери билікке тапсырды. Кейін Жероним гуситтердің шейіті ретінде танылды және кейінгі протестанттар, мысалы Джон Фокс, жаңа діндердің 16 ғасыр протестанттық реформациясының тарихи "өткеніне" дәлелдеу үшін оны қабылдады.