Кіріспе
Джон Локктың саяси философиясы туралы еңбегі "Үкімет туралы екі трактат" (толық атауы: "Үкімет туралы екі трактат: бұрынғысында, сэр Роберт Филмердің және оның ізбасарларының жалған принциптері мен негізі анықталып, жоққа шығарылды. Екіншісі – азаматтық үкіметтің шынайы бастауы, шегі және мақсаты туралы эссе) – Джон Локк 1689 жылы анонимді түрде жариялаған саяси философиялық шығарма. Бірінші трактат Роберт Филмердің "Патриарха" еңбегіне сөйлемдеп жоққа шығару арқылы патриархализмге шабуыл жасайды, ал Екінші трактат Локктың табиғи құқықтар мен әлеуметтік келісім-шарт теориясына негізделген өркениетті қоғам туралы ойларын баяндайды. Бұл кітап либерализм теориясының маңызды негізін қалаушы мәтін болып табылады. Бұл жарияланым Локктың бұрынғы саяси еңбектерінен өзгеше. 1660 жылы жазылған "Үкімет туралы екі трактат" еңбегінде Локк өте консервативті ұстанымды қорғайды; алайда, Локк оны жарияламады. 1669 жылы Локк аристократияны, құлдықты және крепостнойлықты қолдайтын Каролинаның негізгі конституциясын бірлесіп жасады. Кейбір зерттеушілер Каролинаның негізгі конституциясы Локктың жеке философиясын немесе колонияның иелерінің көзқарасын қаншалықты бейнелейтінін таластырады; бұл құжат колонияны Чарльз II-ге берген сегіз иесі үшін жазылған, қол қойылған және мөрленген заңдық құжат болды. Осыған байланысты, Локк жалақы алатын хатшы ғана болды, ол заңгер өсиетнама жазғандай жазып отырды.
Two Treatises of Government (full title: Two Treatises of Government: In the Former, The False Principles, and Foundation of Sir Robert Filmer, and His Followers, Are Detected and Overthrown. The Latter Is an Essay Concerning The True Original, Extent, and End of Civil Government) is a work of political philosophy published anonymously in 1689 by John Locke. The First Treatise attacks patriarchalism in the form of sentence by sentence refutation of Robert Filmer's Patriarcha, while the Second Treatise outlines Locke's ideas for a more civilized society based on natural rights and contract theory. The book is a key foundational text in the theory of liberalism. This publication contrasts with former political works by Locke himself. In Two Tracts on Government, written in 1660, Locke defends a very conservative position; however, Locke never published it. In 1669, Locke co authored the Fundamental Constitutions of Carolina, which endorses aristocracy, slavery and serfdom. Some dispute the extent to which the Fundamental Constitutions of Carolina portray Locke's own philosophy, vs. that of the Lord proprietors of the colony; the document was a legal document written for and signed and sealed by the eight Lord proprietors to whom Charles II had granted the colony. In this context, Locke was only a paid secretary, writing it much as a lawyer writes a will.
Тарихи контекст
Англия королі Джеймс II (Шотландияның VII) 1688 жылы парламенттіктер одағы мен Голландия Республикасының штадхолдері Вильгельм III Оранж-Нассау (Оранжский Вильгельм) тарапынан құлатылды, нәтижесінде ол Англия тағына Вильгельм III ретінде отырды. Ол протестанттар ретінде Мэри II-мен бірге билік жүргізді. Мэри Джеймс II-нің қызы болғандықтан, Англия тағына құқығы зор болды. Бұл оқиға қазір Ұлы революция, сондай-ақ 1688 жылғы революция деп белгілі. Локк "Екі трактаттың" кіріспесінде оның мақсаты Вильгельм III-нің таққа отыруын негіздеу екенін айтады, бірақ Питер Ласлетт оның көп бөлігі 1679-1680 жылдар аралығында жазылып, 1683 жылы Локк жер аударылғанға дейін қайта жөнделгенін ұсынады. Ласлетттің сөзіне қарағанда, Локк өзінің "Екі трактатын" Джеймс II-нің таққа отыруына бөгет қоюға тырысқан Исключение дағдарысы кезінде жазды. Локктың кеңесшісі, меценаты және досы Шафтсберидің 1-ші графы Энтони Эшли Купер заң жобасын ұсынды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Ричард Эшкрафт Ласлетттің "Екі трактаттың" революциядан бұрын жазылғандығы туралы пікіріне қарсы шығып, Шафтсберидің партиясы Исключение дағдарысы кезінде революцияны жақтамағанын айтты. Оның ойынша, олар "Рай-хаус" деп белгілі болған оқиға төңірегінде айналған революциялық қастандықтармен байланысты. Локк, Шафтсбери және тағы көптеген адамдар жер аударылуға мәжбүр болды, ал Сидни сияқтылар тіпті мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесілді. Локк өзінің еңбегінің қауіпті екенін білгендіктен, өмірінде авторлығын жарияламады.
Жариялану тарихы
Екі трактат алғаш рет 1689 жылдың желтоқсан айында анонимді түрде жарық көрді (сол кездегі баспа конвенцияларына сәйкес, бет парағында 1690 жыл деп көрсетілген). Локк көптеген қателіктерге наразы болды және баспагерге шағымданды. Өмірінің соңына дейін ол «Екі трактатты» мақсатты мағынасын дұрыс беретін түрінде қайта басып шығаруға ұмтылды. Локк зерттеушісі Питер Ласлетт Локк баспагерлерден сол кездегі технология мүмкіндігінен асып түсетін «жетілу стандартын» талап еткенін болжайды. Солай болғанмен, алғашқы басылым шынымен де қателерге толы болды. Екінші басылым одан да нашар болды, үстіне арзан қағазға басылып, кедейлерге сатылды. Үшінші басылым жақсартылды, бірақ Локк оны әлі де қанағаттанарлықсыз деп санады. Ол үшінші басылымды қолмен түзетіп, төртінші басылымды достарына тапсырды, өйткені ол оны жарыққа шығаруға үлкермей қайтыс болды. «Екі трактат» алдынан Локк өзінің мақсатын жариялап, сондай-ақ бастапқы нұсқасының жартысынан астамы, бірінші және екінші трактаттардың арасындағы бөлігі, қайта қалпына келтірілмейтіндей жоғалып кеткенін айтады. Питер Ласлетт 1689 жылы Локк кейбір бөлімдерді қосып немесе өзгерткен болуы мүмкін, бірақ жоғалған бөлімді толтыру үшін ешқандай түзетулер жасаған жоқ деп санайды; мысалы, Бірінші трактаттың соңы ортасынан тоқтап қалады деседі. 1691 жылы Нидерландыда тұратын француз гугеноты Дэвид Маззэлл «Екі трактатты» француз тіліне аударды. Бұл аудармада Локктың «Алғы сөзі», Бірінші трактаттың барлығы және Екінші трактаттың бірінші тарауы (Бірінші трактаттағы Локктың қорытындыларын қамтитын) қалдырылды. Осы түрінде Локктың еңбегі 18 ғасырда Францияда қайта басылып, Монтескье, Вольтер және Руссо осы нұсқамен танысты. 18 ғасырдағы жалғыз американдық басылым 1773 жылы Бостонда жарық көрді; ол да осы бөлімдерді қамтымады. 20 ғасырға дейін Америкада басқа басылымдар болған жоқ.
Негізгі идеялар
Екі трактат Бірінші трактат пен Екінші трактатқа бөлінеді. Екінші трактаттың бастапқы атауы қарапайым "ІІ кітап" болған, бұл Бірінші трактаттың "І кітап" атауымен сәйкес келеді. Бірақ, жарияланбастан бұрын, Локк оған (асығыс) жеке бет парағын қосып, маңыздылығын арттырды: "Азаматтық үкіметтің нағыз бастауы, шегі және мақсаты туралы эссе". Бірінші трактат сэр Роберт Филмердің, әсіресе оның "Патриарха" еңбегін жоққа шығаруға арналған, ол азаматтық қоғамның құдайға ұнаған патриархализм негізінде құрылғанын айтқан. Локк Филмердің аргументтерін қарастырып, оның Киелі кітаптан келген дәлелдеріне қарсы шығып, оларды мағынасыз деп сынап, ешқандай үкіметтің патшалардың құдайға берілген құқығына сілтеме жасау арқылы ақталуы мүмкін емес деген қорытындыға келеді. Екінші трактат азаматтық қоғам теориясын баяндайды. Локк табиғи жағдайды сипаттаудан бастайды, ол Томас Гоббстың "әркімнің әркімге қарсы соғысы" сияқты тұрақсыз емес, және барлық адамдар Құдай тарапынан табиғи жағдайда тең жаратылған деп мәлімдейді. Осыдан кейін ол меншік пен өркениеттің гипотетикалық дамуын түсіндіреді, соның ішінде халықтың келісіміне ие үкіметтер ғана заңды екенін көрсетеді. Сондықтан, халықтың келісімісіз билік жүргізетін кез келген үкімет, теориялық тұрғыдан, құлатылуы мүмкін.
Бірінші трактат
Бірінші трактат – сэр Роберт Филмердің «Патриарха»сына жасалған толыққанды сын. Локктың аргументі екі бағытта жүреді: біріншісі, ол Филмердің өзінің тезисін қолдау үшін ұсынған Киелі кітапқа сүйенуін жоққа шығарады, екіншісі, Филмердің тезисін қабылдау тек құлдыққа (және абсурдтыққа) алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Локк Филмерді нысана ретінде таңдады, дейді ол, оның беделіне және ол «осы аргументті [jure divino] ең шалқарып, оны кемелдікке жеткізген деп есептелетіндіктен» (1-ші т., § 5). Филмердің мәтіні құдайдан тағайындалған, мұрагерлікпен берілетін, абсолютті монархияны қорғайтын дәлел келтірді. Филмердің сөзіне қарағанда, Киелі кітаптағы Адам ата балаларына қатысты шексіз билікке ие болған және бұл билік ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келген. Локк оған бірнеше тұрғыдан қарсы тұрады. Әкелік билік беретінін қабылдасақ, ол оны тек ұрпақ беру арқылы жасайды, сондықтан ол балаларына берілмейді, себебі өмірді жасай алатыны тек Құдай ғана. Сондай-ақ, Филмердің айтуынша, әкелердің балаларына билігі абсолютті емес; Локк ата-аналардың балаларына қатысты бірлескен билігі туралы Киелі кітапта айтылғанын көрсетеді. Екінші трактатта Локк ата-ана билігін талқылауға оралады. (Бұл екі талқылау да Кароль Патеман сияқты қазіргі феминистердің қызығушылығын тудырды.) Филмер Адам атаның абсолютті билігінің барлық әлемге иелік етуінен туындағанын да айтты. Локк мұған жауап ретінде әлем бастапқыда ортақ болғанын айтады (екінші трактатта қайталанатын тақырып). Бірақ, тіпті олай болмаса да, Құдайдың Адамға берген сыйы тек жерді және жануарларды қамтыды, адамдарды емес. Адам да, оның мұрагерлері де осы сыйлықты адамзатты құлдыққа салу үшін пайдалана алмайды, өйткені табиғат заңы егер адам өзін қауіпсіз ұстауға жеткілікті мүмкіндікке ие болса, өз теңдестерін мұңайтуға тыйым салады. Локк одан әрі былай дейді: тіпті егер бұл қайырымдылық ақылмен талап етілмесе, билікті иемденудің мұндай стратегиясы үкіметтің негізі келісімде екенін дәлелдейді. Локк Бірінші трактатта патшалардың құдайдан келген құқығы туралы ілімнің (jure divino) соңында барлық үкіметтердің құлауына әкелетінін білдіреді. Соңғы тарауында ол: «Кім мұрагер?» – деп сұрайды. Егер Филмер дұрыс айтса, онда бүкіл әлемде бір ғана заңды патша болуы керек – Адам атаның мұрагері. Бірақ Адам атаның нағыз мұрагері кім екенін анықтау мүмкін болмағандықтан, Филмердің принциптеріне сәйкес, ешбір үкімет өз азаматтарынан билеушілеріне бағынуды талап ете алмайды. Сондықтан Филмердің жақтастары адамдардың қазіргі билеушілеріне бағынуға міндетті екенін айтуы керек. Локк былай деп жазады: Менің ойымша, ол үкіметті оның нағыз негізіне орнатуға және заңды княздердің тақтарын бекітуге тырысқан алғашқы саясаткер, ол әлемге өзінің үкімет тәсілі Жоғарғы Билік болғандықтан, ол дұрыс Патша екенін айтты, оны ол қандай да бір жолмен иеленді; қарапайым тілмен айтқанда, Патшалық және Жоғарғы Билік дұрыс және шын мәнінде оның, ол оны кез келген жолмен қолға алады; егер осылай болса, ол өзінің қалай ойлағанын немесе ол Узурпаторды қайдан табатынын білгім келеді. (1-ші т., § 79) Локк Бірінші трактатты Киелі кітаптағы тарихты және содан бері әлем тарихын қарастырып аяқтайды; ол Филмердің гипотезасын қолдайтын ешқандай дәлел жоқ деген қорытындыға келеді. Локкке сәйкес, ешбір патша өзінің билігі Адам атаның мұрагері болуына негізделген деп мәлімдемеген. Саясаттағы жаңашыл – Филмер, адамның табиғи теңдігі мен бостандығын жақтаушылар емес.
I think he is the first Politician, who, pretending to settle Government upon its true Basis, and to establish the Thrones of lawful Princes, ever told the World, That he was properly a King, whose Manner of Government was by Supreme Power, by what Means soever he obtained it; which in plain English is to say, that Regal and Supreme Power is properly and truly his, who can by any Means seize upon it; and if this be, to be properly a King, I wonder how he came to think of, or where he will find, an Usurper. (1st Tr., § 79)
Locke ends the First Treatise by examining the history told in the Bible and the history of the world since then; he concludes that there is no evidence to support Filmer's hypothesis. According to Locke, no king has ever claimed that his authority rested upon his being the heir of Adam. It is Filmer, Locke alleges, who is the innovator in politics, not those who assert the natural equality and freedom of man.
Екінші трактат
Екінші трактатта Локк бірқатар маңызды тақырыптарды қарастырады. Ол табиғи жағдайдың сипаттамасымен басталады, онда ешбір адам екіншісіне бағынуға міндетті емес, бірақ әрбір адам табиғат заңының қандай талаптар қоятынын өзі анықтайды. Бұдан бөлек, ол жаулап алу және құлдық, меншік, өкілдік билік және революция құқығы туралы мәселелерді қамтиды.
Жаулап алу және құлдық
Ч. 4 ("Құлдық туралы") және Ch. 16 ("Жеңістік туралы") кейбір шатасудың көзі болып табылады: біріншісі құлдықты ақтауға мүмкіндік береді, бірақ ол ешқашан орындалмайтын талаптарға негізделгендіктен, институтқа қарсы аргумент құрайды, екіншісі Локк даулағысы келген жаулап алушылардың құқықтарын қарастырады. 17 ғасырдағы Англияда патшалардың билігі күшейген кезде, оларға қарсы шыққандар елдің құлдыққа бет бұратынын айтты. Сондықтан Локк, әжуалықпен, мұндай құлдықты қашан ақтауға болатынын сұрайды. Ол құлдықтың келісім арқылы тумауы керектігін атап өтеді (ол Локк саяси жүйесінің негізі болды). Құлдық – басқа біреудің абсолютті, шексіз билігіне бағыну; адамдар тіпті өздеріне де мұндай билікке ие болмағандықтан, оны басқа біреуге сата немесе беруге құқығы жоқ. Табиғат заңын бұзған, өлім жазасына лайық адам құл болуы мүмкін. Дегенмен, бұл соғыс жағдайының жалғасуы (2-ші т., § 24), сондықтан тіпті әділ құлы да мойынсұнуға міндетті емес. Құлдыққа ақтау іздеу арқылы, Локк барлық құлдық түрлерін жарамсыз деп жариялады. Сонымен қатар, құлдыққа бағынуға болмайтындықтан, одан қашуға және құтылуға тырысу моральдық міндет болып табылады. Көптеген ғалымдар Локк құлдыққа қатысты осы тұжырымды айтады: абсолюттік монархияға бағыну – табиғат заңын бұзу, өйткені адам өзін құл етуге құқығы жоқ. Ағылшын патшасының заңдылығы, қалай болса да, Жеңімпаз Вильямнан шыққандығын көрсетуге байланысты болды: сондықтан жаулап алу құқығы конституциялық маңызы бар тақырып болды. Локк барлық ағылшын монархтарының заңды емес екенін айтпайды, бірақ олардың заңды билігін тек халықтың келісіміне байланысты етеді. Біріншіден, Локк әділетсіз соғыстағы басқыншылар жаулап алу құқығын талап ете алмайтынын көрсетеді: олар тонағанның бәрін, иеліктен айырылғандар күш жинағанда қайтарып алуы мүмкін. Олардың балалары осы құқықты сақтайды, сондықтан ежелгі узурпация уақыт өте заңды болмайды. Содан кейін тараудың қалған бөлігінде әділ жеңімпаздың қандай құқықтары болуы мүмкін екендігі қарастырылады. Аргумент теріс бағытта жүреді: Локк жеңімпаздың ие бола алатын бір құқықты ұсынады, содан кейін бұл құқықтың іс жүзінде қалай қолданылмайтынын көрсетеді. Ол өзімен бірге жеңгендерге билік ете алмайды, өйткені олар әділетсіз соғыс жүргізбеді: сондықтан Вильямның Англияда қандай басқа құқығы болса да, ол өздерінің бағындыру құқығымен өздерінің бағындыру құқығына ие бола алмады. Жеңімпаздың төрелік билігі астында еңсесі түскендер, бірақ тек соғысқа қатысқандар ғана. Жеңіс жеңген басқыншы билеген адамдар жеңімпаз басқыншының билігіне бағынбайды. Олар әділетсіз іс жасауға биліксіз болды, сондықтан бұл билікті әкімдеріне бере алмады: сондықтан шабуылшы олардың өкілі ретінде әрекет етпеді және олар өз әрекеттері үшін жазалана алмайды. Жау жеңген адам әділетсіз соғыста жеңілген жаудың денесін тартып ала алады, бірақ оның мүлкін тартып ала алмайды. Ол басқа біреудің әділетсіз әрекеттері үшін кінәсіз әйелін және балаларын кедейлікке мәжбүрлемейді. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл мүлік жеңілгенге тиесілі болса да, оның кінәсіз асыраушыларының талаптары бар, оларды жеңімпаз құрметтеуі керек. Ол жеңімпаздың жоғалту мүмкіндігіне қарағанда көбірек қолға түсіре алмайды, ал соңғысының оның асырауындағыларды құртуға құқығы жоқ. (Ол соғыс кезінде келтірілген зиянның орнын толтыруды талап ете алады, егер бұл агрессордың асыраушыларына олардың өмір сүруіне жеткілікті болса). Осылай дәлелдеу арқылы Локк екі мақсатты жүзеге асырады. Біріншіден, ол барлық билікті Вильгельм I-ден кейінге қалдырылған жаулап алу құқығымен көретіндердің талаптарын бейтараптандырады. Басқа билік дәулеттері болмаған жағдайда (мысалы, Филмердің Адамнан туған тұңғыштығы, құдайлық майлау және т.б. ), барлық патшалар билігін билеушілердің келісіміне негіздеуі керек. Екінші, ол ең алдымен жаулап алудың көптеген ынтасын жояды, өйткені тіпті әділ соғыста да олжа жеңілгендердің адамдарымен шектеледі және репарациялар тек соғыс шығындарын жабуға жеткілікті, тіпті сонда да тек қана агрессордың аумағы осындай шығындарды оңай төлей алатын болса (яғни бұл ешқашан пайдалы бола алмайды). Локктың пікірінше, әділ соғыс үшін олжаның әділ өтемақы екендігі туралы жалаң ғана мәлімдеу жеткіліксіз.
Мүліктік
Екінші трактатта Локк азаматтық қоғамның мүлікті қорғау үшін құрылғандығын айтады. Бұл тұжырымын ол "мүлік" сөзінің этимологиялық түбіріне, латынша proprius, яғни "өз дегенің", соның ішінде өзіңе (мысалы, француз тіліндегі propre) байланыстырады. Осылайша, "мүлік" деп ол "өмір, бостандық және иелік" деп түсіндіреді. Саяси қоғам мүлікті жақсырақ қорғау үшін құрылған деу арқылы, ол оның құрамына кіретін мүшелерінің жеке (саяси емес) мүдделерін қамтамасыз етеді деп мәлімдейді: ол тек қана қауымдастықта ғана іске асырылатын жақсылықты (мысалы, ізгілік) ілгерілетпейді. Бұл тұжырымның дұрыс болуы үшін, жеке тұлғалар қоғамға дейін, яғни табиғи жағдайда қандай да бір мүлікке ие болуы керек: мемлекет мүліктің жалғыз бастауы бола алмайды және кімге тиесілі екенін анықтай алмайды. Егер үкіметтің мақсаты мүлікті қорғау болса, онда мүлік одан бұрыннан болуы керек. Фильмер егер табиғи жағдай болғанда (ол оны жоққа шығарды), барлығы ортақ иелікте болады деді: жеке мүлік болмайды, демек, әділдік пен әділетсіздік те болмайды (әділсіздік – басқа біреудің мүлігін, бостандығын немесе өмірін өзініңдей қарау). Томас Гоббс та осы пікірді қолдады. Локк, үкімет болмағанда материалдық мүлік қалай пайда болатынын түсіндіреді. Ол әрбір адамның, кемінде, өзін "иеленетінін" айта бастайды, бірақ Құдай адамды жаратқан және біз Құдайдың мүлігіміз; бұл табиғи жағдайда әрбір адамның бос және тең болуының салдары. Сондықтан, әркімнің өзінің еңбегіне де ие болуы керек: оған еңбегінен бас тартуға мәжбүрлеу оны құл етумен тең. Сондықтан, адам өзінің еңбегін жұмсап, жалпы иеліктегі заттарды өздік мүлігіне айналдыра алады: ағаштағы алма ешкімге пайдалы емес – оны жеу үшін оны жұлып алу керек – және сол алманы жұлып алу оны өз мүлігіне айналдырады. Локк басқа бір аргументте, әлемнің молшылығына қарамастан, бүкіл адамзат аштықтан өлмеуі үшін, оны жеке мүлікке айналдыруға рұқсат етуіміз керек дейді. Адамға тамақтануға рұқсат етілуі керек, демек, ол жеген нәрсесі оның мүлігі болуы керек (сол арқылы ол басқаларға оны пайдалану құқығын жоққа шығаруы мүмкін). Алманы жұтқанда, шайнағанда, тістегенде, аузына жақын келтіргенде және т.б. ол оның мүлігіне айналады: ол оны ағаштан жұлып алғанда оның мүлігіне айналды. Бұл әлі де жеке адамға табиғаттың ортақ қорынан алуға рұқсат беру себебін түсіндірмейді. Тамақтану үшін мұндай қажеттілік бар, бірақ бұл басқалардың неліктен біреудің мүлігін құрметтеуі керектігін әлі анықтамайды, әсіресе олар да осындай қажеттілікпен жұмыс істегенде. Локк оқырмандарына табиғи жағдайдың молшылықпен толы екендігіне сендіреді: адам ортақ қоймадан а) жеткілікті және б) басқалар үшін де жақсы нәрселерді қалдырса ала алады, ал табиғат мол болғандықтан, басқалардан ештеңе алып қоймай, өзі пайдалана алатынның бәрін ала алады. Сонымен қатар, адам тек қана пайдалана алатын мөлшерін ғана алуы керек, бұрын шіріп кетпес бұрын. Осылайша, адам не алуға құқылы екеніне қатысты екі талап бар: "жеткілікті және жақсы" талабы және "шіру" талабы. Алтын шірімейді. Күміс те, кез келген басқа да құнды металл немесе әшекей де шірімейді. Оларға қоса, олар пайдасыз, олардың эстетикалық құндылығы есепке алынбайды. Адам қалаған мөлшерінде оларды жинап алады немесе азық-түлікке айырбастай алады. Адамзаттың келісімімен олар ақшаның бір түріне айналады (біреу алмаға алмаса, ал алтынды басқа біреу бидайға алмаса алады деген түсінікпен алмастырады). Сондықтан, адам жинағанның бәрін шіріместен бұрын сату арқылы шіру шегінен аулақ бола алады; сатып алу шектеулері осылайша жоғалады. Осылайша, Локк толыққанды экономикалық жүйе, қағида бойынша, табиғи жағдайда да болуы мүмкін дейді. Демек, мүлік мемлекет пайда болғанға дейін де пайда болуы мүмкін, сондықтан қоғам мүлікті қорғауға арналуы мүмкін.
Өкілді үкімет
Локк республика құруды талап етпеді. Керісінше, Локк азаматтар мен монархия, олигархия немесе аралас үкімет формасы арасында заңды шарт жасалуы мүмкін деп есептеді (2-ші том, 132-тармақ). Локк «Ортақ иелік» терминін «демократия немесе кез келген үкімет түрі емес, кез келген тәуелсіз қауымдастық» (133-тармақ) деп түсіндіреді және «Ортақ иелік қандай формада болса да, билеуші билік уақытша бұйрықтар мен белгісіз шешімдермен емес, жарияланған және қабылданған заңдармен басқаруға тиіс» (137-тармақ) дейді. Локк, алайда, атқарушы билік (мысалы, монархия), «мұңғажайлы түрде болатын билік» (144-тармақ), ол заңды үнемі орындауы керек, және заң шығарушы билік, ол «Ортақ иеліктің жоғарғы билігі» (134-тармақ) және үнемі болуы міндетті емес (153-тармақ). Бұдан әрі, үкіметтер жеке адамның келісімімен, «яғни көпшіліктің келісімімен, оны өзі немесе олар таңдаған өкілдер арқылы береді» (140-тармақ) құрылады. Оның халық құқықтары және азаматтық үкіметтің рөлі туралы көзқарастары Америка және Франция революцияларының интеллектуалдық қозғалыстарына зор қолдау көрсетті.
Locke does, however, make a distinction between an executive (e. g. a monarchy), a "Power always in being" (sec 144) that must perpetually execute the law, and the legislative that is the "supreme power of the Common wealth" (sec 134) and does not have to be always in being. (sec 153) Furthermore, governments are charged by the consent of the individual, "i. e. the consent of the majority, giving it either by themselves, or their representatives chosen by them." (sec 140)
His notions of people's rights and the role of civil government provided strong support for the intellectual movements of both the American and French Revolutions.
Революция құқығы
Революция құқығының тұжырымдамасын Джон Локк өзінің әлеуметтік келісім теориясының бір бөлігі ретінде "Үкімет туралы екі трактатта" қарастырды. Локк табиғи құқық бойынша барлық адамның өмір сүруге, бостандыққа және мүлікке құқығы бар екенін жариялады; әлеуметтік келісімшарт бойынша, егер үкімет азаматтардың мүдделеріне қарсы әрекет етсе, халық үкіметке қарсы революция жасауға және оны азаматтардың мүддесіне қызмет ететін үкіметпен алмастыруға құқылы. Кейбір жағдайларда Локк революцияны міндет деп есептеді. Осылайша, революция құқығы, мәнінде, зұлымдыққа қарсы кепілдік болып табылады. Локк "Үкімет туралы екі трактатта" революцияға қатысты нақты құқықты бекітті: «Егер заң шығарушылар халықтың мүлкін алып тастауға және жоюға, немесе оларды еріксіз билік астында құлдыққа салуға тырысса, олар халықпен соғыс жағдайына түседі, сонда халық одан әрі бағынудан босатылады және Құдай барлық адамдарға күш пен зорлыққа қарсы қорғаныш ретінде берген ортақ панаға жүгінеді. Сондықтан, егер заң шығарушылар қоғамның осы негізгі қағидасын бұзса, және амбиция, қорқыныш, ақымақтық немесе жемқорлық салдарынан өздеріне немесе басқа біреуге халықтың өміріне, бостандығына және мүлігіне қатысты абсолютті билікті беруге тырысса, осы сенімді бұзу арқылы олар халыққа берілген билікті жоғалтады, себебі бұл билік халықтың мүддесіне қайшы мақсаттармен берілген, және ол халыққа қайтадан өздерінің бастапқы бостандықтарын қалпына келтіру құқығы беріледі» (222-тарау).
Ұлыбритания
Екі трактат XVIII ғасырдың екінші жартысында кеңінен танымал болғанымен, жарық көрген кезде біршама назарсыз қалды. 1689 және 1694 жылдар аралығында Ұлы революцияның заңдылығына қатысты 200-ге жуық трактат пен еңбек жарық көрді. Олардың үшеуі Локкты есімімен атады, ал екеуі Локктың достарымен жазылған. Ал Гоббс 1651 жылы «Левиафанды» жариялағанда, бірден ондаған жауап жазбалары пайда болды. Марк Голди мынадай түсіндірме береді: «Левиафан Англияның жаңару дәуіріндегі саяси жазушылар үшін, XVIII ғасырдың бірінші жартысында «Екі трактаттың» болмағандай, монолиттік және қашалмайтын нәрсе болды». «Екі трактат» 1760 жылдарға дейін танымал болмаса да, одан алынған идеялар ғасырдың басында маңызды бола бастады. Голдидің сөзіне қарағанда, «шешуші сәт 1701 жыл болды» және «оқиға Кент петициясы болды». Содан кейін басталған памфлет соғысы Локк идеяларының алғаш рет қоғамдық пікірталаста қолданылған кезі болды, әсіресе Дэниел Дефо арқылы. Локк идеялары сынсыз қалған жоқ, мысалы, «Репетиция» журналы «Екі трактатқа» қарсы «ұзақ және күрделі шабуыл» жасады және патриархализм идеологиясын қолдады. Патриархализм 18 ғасырда заңды саяси теория болып қана қоймай, Дж. Г. А. Покок және басқалар көрсеткендей, азаматтық гуманизм мен классикалық республикашылдық та сондай-ақ маңызды болды. Покок Локктың «Екі трактатының» британдық саяси теорияға аз әсер еткенін айтады; ол келісімшарт революциясы болмағанын мәлімдейді. Ол осы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүрлерді XVIII ғасырдағы британ саясаты үшін әлдеқайда маңызды деп санайды. XVIII ғасырдың ортасында Локк саяси философ ретінде кенеттен танымал болды. Мысалы, 1765-66 жылдардағы мөр бажы салығы туралы пікірталстар кезінде американдық колониялардың қорғанында сөз сөйлегендер оны пайдаланды. Әйелдер, диссиденттер және құл саудасын жоюға күш салып жүргендер сияқты шеттетілген топтар Локк идеалдарын қолдады. Бірақ, Голди айтқандай, «Локкқа деген сенімсіздік желдері дауылға айналды. Локк философиясы бұрмаланған деген сезім оның қате екендігіне деген нақты сенімге ұласты». 1790 жылдары Локк Руссо мен Вольтермен байланыстырылды және Америка және Франция революцияларына, сондай-ақ қоғамның секуляризациялануына кінәланды. 1815 жылы Локк портреті оның альма-матері – Христос колледжінен алынып тасталды (кейін ол қайта орнатылып, қазір колледждің асханасында ілуде).
Солтүстік Америка
Локктың Америка революциялық кезеңіндегі ықпалы күмәнді. Локктың «Екі трактатының» нақты мысалдарына сілтеу жасау оңай болғанымен, Локк идеалдарының қабылдану деңгейі және олардың Америка революциясындағы рөлі әлі де толық анықталған жоқ. «Екі трактат» тәуелсіздік декларациясындағы және Сэмюэл Адамстың бүлікке қолдау табуға тырысқан жазбаларындағы тіркестерде көрініс береді. Томас Джефферсон Локк туралы былай деп жазды: «Бэкон, Локк және Ньютонды ешқандай ерекшеліксіз, мәңгілікке дейін өмір сүрген ең ұлы үш адам деп санаймын және олар физикалық және моральдық ғылымдарда бой көтерген құрылымдардың негізін қалады». Колонистер Локктың саяси философиясын ортақ құқық дәстүрімен үйлестірген «Англия заңдарына түсіндірмелер» атты Блэкстоунның еңбегін жиі сілтеді. Луи Харц 20 ғасырдың басында Локкты революцияның саяси философы деп қарастырды. Алайда, Бернард Бейлин мен Гордон С. Вуд бұл көзқарасқа қарсы шығып, революцияның мүлік, салық және құқықтар үшін болған күрес емес, «жас республиканың "әдептілігін" ағылшын саясатының жемқорлық күштерінен сақтауға бағытталған Макиавеллилік әрекет» екенін дәлелдеді. Гарри Уиллс болса, революцияны Локк немесе классикалық республикалық дәстүр емес, шотландтық моральдық философия жетеледі дейді. Бұл философия қоғамды достыққа, сезімталдыққа және бақыланатын құмарлықтарға негіздеген саяси көзқарас. Олар Локк идеясы мен классикалық республикашылдық арасында ешқандай қайшылық жоқ екенін айтады. Локк идеялары Хауард Зинннің «трактаты меншіктегі теңсіздіктерді елемеді. Адамдар байлықтағы үлкен айырмашылықтармен қалай тең құқықтарға ие бола алады?» деген сынмен қабысты. Сонымен қатар, оның еңбек теориясына да қарсы пікірлер айтылды.
Түсіндіруге қатысты даулар
Локктың саяси философиясы жиі Томас Гоббспен салыстырылып, қарама-қарсы қойылады. Екі жағдайда да негізгі қозғаушы күш – өзін-өзі сақтау, Гоббс анархияда туатын "барлығы бәріне қарсы" соғыстың алдын алу үшін абсолюттік монархтың қажеттігін дәлелдейді, ал Локк өмірді, бостандықты және мүлікті қорғау парламенттік процестер арқылы мүмкін екенін, бұл процестер құқықтарды бұзбай, қорғайтынын айтады. Лео Штраус пен К. Б. Макферсон ойлардың сабақтастығын атап көрсетеді. Олардың пікірінше, Локк пен Гоббс гедонистік материалистік мүдделермен жетекшілікке берілген, жекеленген адамды сипаттайды. Штраустың Локкі – "қоян киімін киген" Гоббсқа ұқсас. К. Б. Макферсон "Иеленуші индивидуализмнің саяси теориясы" еңбегінде Локк биліктің иелеріне мүлікті шексіз иеленуге және сатып алуға жағдай жасайды деп санайды, бұл терең теңсіздікке әкеледі. Үкімет капиталистердің мүдделерін қорғайды, ал "еңбекші классқа мүдделі тарап ретінде қарастырылмайды". Макферсоннан өзгеше, Джеймс Талли Локктың капитализмді нақты қолдағандығына дәлел таппады. "Мүлік туралы пайымдау" атты еңбегінде Талли Локктың адамды әлеуметтік жағдайына тәуелді, христиандық сезімталдыққа ие және басқаларға қамқорлық етуге міндетті деп қарастыратынын сипаттайды. Талли түсіндіргендей, мүлік қоғамға ортақ мүлік ретінде тиесілі, бірақ мүлік иесі немесе дұрысырақ айтқанда "қамқоршы" қоғамға қызмет еткенше "жеке" болып саналады. Цукерт Талли Локкқа ондай құқықтар мен міндеттерді жатқызып жатыр деп санайды. Хьюлер Локктың байларға мемлекеттік жеңілдіктер беруді айқын айыптағанын, бұл Макферсонның капитализмге қарсы сын-ескертпесіне қайшы келеді, бірақ кедейлерге көмек көрсету үшін субсидияларды да қабылдамағанын, бұл Таллидің әлеуметтік әділеттілік тұрғысынан жасаған түсіндірмесіне қарсы келеді екенін көрсетеді. Квентин Скиннер, Дж. Г. А. Покок, Ричард Эшкрафт және Питер Ласлетт басқаратын Кембридж мектебі Локкты оның заманының саяси контекстіне орналастыру үшін тарихи әдістемені қолданады. Бірақ олар оның маңыздылығын сол заманмен шектейді. Ашкрафттың Локкі аристократияға қарсы күресте жаңадан өркендеп келе жатқан саудагерлер класының жағын алады. Нил Вуд Локкты өндірістік буржуазия емес, аграрлық мүдделердің жағына қояды. Джером Хьюлер мен Майкл П. Цукерт Локктың шығармашылығы мен тарихи ықпалын кеңінен қарастырады. Локк 17 ғасыр Англиясының өзгеретін діни, философиялық, ғылыми және саяси аспектілеріне енгізілген. Локктың адам табиғатына деген көзқарасын сипаттау үшін экономикалық адам тұжырымын қолдануға қарсылық білдіріп, Хьюлер Локктың протестанттық Англиясының "еңбекқорлық қасиеттерін" баса көрсетеді. Өнімді еңбек – адамның жер бетіндегі міндеті, Құдайдың тағайыны және өзін-өзі сақтау үшін қажет. Үкімет мүлік құқықтарын қорғау арқылы еңбектің нәтижелерін, яғни "еңбектің жемісін" қамтамасыз етеді. Локктың жақсы байланыстары бар ақсүйектерге немесе ысырапшылдарға заңсыз табыс табуға тыйым салуы – либерализмнің кейінгі кезеңдеріндегі проблемаларды алдын ала білмеуі емес, әрбір адамға заң алдында теңдік принципін қолдану. Хьюлер Локктың "Табиғат заңы туралы очерктеріне" сүйене отырып, ақылдылықты ең негізгі ізгілік деп санайды, ол барлық өнімді ізгіліктерді қолдайды және Аристотельдік мағынада адамның гүлденуіне немесе бақытына жеткізеді.