Кіріспе
Адамның немесе адамдардың ақпаратты жариялау және тұтыну бостандығы. Ақпараттық еркіндік – адамның немесе адамдардың ақпаратты жариялау және тұтыну бостандығы. Ақпаратқа қол жеткізу – бұл жеке тұлғаның ақпаратты тиімді іздеу, алу және тарату мүмкіндігі. Бұл кейде «ғылыми, жергілікті және дәстүрлі білімді; ақпарат еркіндігін, ашық білім ресурстарын құруды, соның ішінде ашық интернет пен ашық стандарттарды, ашық қолжетімділік пен деректерді; цифрлық мұраны сақтауды; мәдени және тілдік алуан түрлілікті құрметтеуді, мысалы, жергілікті мазмұнға қолжетімді тілдерде қол жеткізуді; өмір бойы және электрондық оқытуды қоса алғанда, сапалы білім беруді; жаңа медиа мен ақпараттық сауаттылық және дағдыларды таратуды, сондай-ақ дағдыларға, білімге, жынысқа, жасқа, нәсіліне, ұлтына және мүгедектердің қолжетімділігіне негізделген теңсіздіктерді жою арқылы онлайн әлеуметтік интеграцияны; байланыс пен қолжетімді АКТ-ны дамытуды, оның ішінде мобильді байланыс, интернет және кеңжолақты инфрақұрылымдарды» қамтиды. Майкл Бакланд ақпаратқа қол жеткізу үшін еңсерілуі тиіс алты кедергіні анықтайды: дереккөзді анықтау, дереккөздің қолжетімділігі, пайдаланушы бағасы, провайдерге шығындар, танымдық қолжетімділік, қабылдау. «Ақпаратқа қол жеткізу», «ақпаратқа құқық», «білуге құқық» және «ақпарат еркіндігі» кейде синонимдер ретінде қолданылса да, әртүрлі терминология мәселенің нақты (бірақ байланысты) аспектілерін көрсетеді. Ақпараттық еркіндік – бұл жеке өмірге құқықпен кейде қайшылыққа түсетін жеке ұғым, әсіресе интернет және ақпараттық технологиялардың мазмұнында. Сөз бостандығына құқық сияқты, жеке өмірге құқық та мойындалған адам құқығы болып табылады және ақпараттық еркіндік осы құқықтың кеңейтілген түрі болып табылады. Ұлыбритания үкіметі оны сөз бостандығының кеңейтілген түрі және негізгі адам құқығы ретінде қарастырды. Бұл халықаралық құқықта мойындалған. Халықаралық және АҚШ Пираттық партиялары ақпараттық еркіндік мәселелеріне негізделген саяси платформалар құрды.
Freedom of information is freedom of a person or people to publish and consume information. Access to information is the ability for an individual to seek, receive and impart information effectively. This sometimes includes "scientific, indigenous, and traditional knowledge; freedom of information, building of open knowledge resources, including open Internet and open standards, and open access and availability of data; preservation of digital heritage; respect for cultural and linguistic diversity, such as fostering access to local content in accessible languages; quality education for all, including lifelong and e learning; diffusion of new media and information literacy and skills, and social inclusion online, including addressing inequalities based on skills, education, gender, age, race, ethnicity, and accessibility by those with disabilities; and the development of connectivity and affordable ICTs, including mobile, the Internet, and broadband infrastructures". Michael Buckland defines six types of barriers that have to be overcome in order for access to information to be achieved: identification of the source, availability of the source, price of the user, cost to the provider, cognitive access, acceptability. While "access to information", "right to information", "right to know" and "freedom of information" are sometimes used as synonyms, the diverse terminology does highlight particular (albeit related) dimensions of the issue. Freedom of information is a separate concept which sometimes comes into conflict with the right to privacy in the content of the Internet and information technology. As with the right to freedom of expression, the right to privacy is a recognized human right and freedom of information acts as an extension to this right. The government of the United Kingdom has theorised it as being an extension of freedom of speech, and a fundamental human right. It is recognized in international law. The international and United States Pirate Party have established political platforms based largely on freedom of information issues.
Шолу
Интернетке қолжеткізудің айтарлықтай өсуі байқалды, ол 2014 жылы үш миллиардтан астам пайдаланушыға жетті, бұл әлем халқының шамамен 42 пайызын құрайды. Бұл көрсеткіш ең аз дамыған елдер мен бірнеше шағын аралдық дамушы мемлекеттерде де осылай. Сонымен қатар, мүмкіндігі шектеулі адамдар технологиялардың дизайны арқасында немесе оқыту мен білім берудің болуы немесе болмауы салдарынан артықшылыққа ие болуы немесе керісінше, одан әрі кемсінуі мүмкін.
Цифрлық бөлік
Ақпаратқа қол жеткізу әлемдік цифрлық алшақтық салдарынан үлкен қиындықтарға тап болады. Цифрлық алшақтық – ақпараттық және коммуникациялық технологияларды (АҚТ) қолжеткізу, пайдалану немесе олардың нәтижесіне қатысты экономикалық және әлеуметтік теңсіздік. Ел ішіндегі алшақтық (мысалы, АҚШ-тағы цифрлық алшақтық) әдетте түрлі әлеуметтік-экономикалық жағдайлардағы немесе басқа демографиялық топтардағы жеке адамдар, үй шаруашылықтары, кәсіпорындар немесе географиялық аймақтар арасындағы теңсіздіктерді білдіреді. Әлемнің әртүрлі елдері мен аймақтары арасындағы алшақтық – әлемдік цифрлық алшақтық деп аталады, ол дамыған және дамушы елдер арасындағы технологиялық қақтығысты халықаралық деңгейде зерттейді.
Растық айырмашылық
Қоғамның көптеген топтары компьютерлерге немесе интернетке қолжетімділіктің болмауынан зардап шексе де, түрлі-түсті қауымдастықтары цифрлық теңсіздіктен ерекше зардап көреді. Бұл түрлі нәсілдер мен ұлттардың үйде интернетке қол жеткізуін қарастырғанда анық байқалады. Ақтардың 81%-ы және азиялықтардың 83%-ы үйде интернетке қол жеткізеді, ал испандардың 70%-ы, афроамерикандықтардың 68%-ы, американдық үндістердің/Аляска тұрғындарының 72%-ы және Гавайи/Тынық мұхиты аралдарының 68%-ы қол жеткізеді. Кіріс үйдегі интернетке қолжетімділік арасындағы айырмашылықтың факторы болғанымен, төмен кірісті топтар арасында нәсілдік және этникалық теңсіздіктер әлі де сақталады. Төмен кірісті ақтардың 58%-ы үйде интернетке қол жеткізе алады, ал испандардың 51%-ы және афроамерикандықтардың 50%-ы қол жеткізеді. Бұл туралы "Цифрлық құқықтан айырылу: жүйелі нәсілдік дискриминацияның үйде интернетке қолдануға тигізетін әсері" атты есепте айтылған. Есепте түрлі нәсілдер мен ұлттардың арасындағы теңсіздікті сақтау үшін қолданылатын құрылымдық кедергілер мен дискриминацияның цифрлық алшақтыққа ықпал ететіні көрсетілген. Сондай-ақ, интернетке қол жеткізе алмайтындардың оған әлі де үлкен қажеттілігі бар және үйдегі интернетке қол жеткізу бағасын төмендету әділ қатысуды арттыруға және маргиналды топтардың интернетке қосылуын жақсартуға мүмкіндік береді. Цифрлық цензура мен алгоритмдік бейімділік нәсілдік теңсіздікте бар екені байқалады. Жеккөру сөзіне қатысты ережелер, сондай-ақ жеккөру сөзін анықтау алгоритмдері Facebook сияқты онлайн-платформаларда ақ нәсілді еркектерге және қоғамның элиталық топтарына жататын адамдарға, мысалы әйелдер мен түрлі-түсті адамдарға қарағанда артықшылық береді. ProPublica жүргізген жобада жиналған ішкі құжаттар жинағында Facebook-тың жеккөру сөзін ажырату және қорғалған топтарды тану жөніндегі нұсқаулары үш топты анықтайтын слайдтарды көрсетті, олардың әрқайсысында әйел жүргізушілер, қара балалар немесе ақ еркектер бар. Қандай топ қорғалады деген сұраққа дұрыс жауап – ақ нәсілді еркектер. Азшылық топтарының тілі жеккөруді анықтаудың автоматтандырылған құралдарымен теріс әсер етеді, себебі адамның субъективті пікірі жеккөру сөзі болып есептелетінді және есептелмейтінді шешеді. Онлайн-платформалар да түрлі-түсті адамдарға қатысты жеккөрушілік мазмұнды төзімділікпен қабылдайды, бірақ түрлі-түсті адамдардың мазмұнын шектейді. Бір Facebook парақшасында аборигендер туралы мемдер жарияланды, онда нәсілдік қорлау мазмұны және аборигендерді кемсітетін пікірлер жазылған. Австралияның Байланыс және медиа агенттігі жүргізген тергеуден кейін парақшаның мазмұны авторлар тарапынан жойылғанмен, Facebook парақшаны өшірмеді және оған даулы әзіл ретінде қалуға мүмкіндік берді. Алайда, афроамерикандық әйелдің шағын қаладағы ресторанда жалғыз түрлі-түсті адам болуына байланысты алаңдаушылығын білдірген жазбасына нәсілшілдік және жеккөрушілікке толы жауаптар келді. Онлайн-қорлық туралы Facebook-қа хабарлаған кезде оның аккаунты үш күнге тоқтатылды, ал оған нәсілшіл пікірлер білдіргендер тоқтатылмады. Түрлі-түсті адамдар арасындағы ортақ тәжірибелер онлайн-платформалардың өшіру саясаты бойынша үндеуге ұшырауы мүмкін.
Мүгедектік айырмашылық
Мүгедектігі бар адамдар арасында ақпараттық технологияларға қолжетімділік, мүгедектігі жоқ адамдармен салыстырғанда тең емес. Pew Internet мәліметтері бойынша, мүгедектігі бар бір адам тұратын үй шаруашылықтарының 54%-ы үйде интернетке қол жеткізеді, ал мүгедектігі жоқ адамдар тұратын үй шаруашылықтарының 81%-ы интернетке қол жеткізеді. Адамның мүгедектігінің түрі компьютер және смартфон экранымен өзара әрекеттесуге кедергі келтіруі мүмкін, мысалы, төрт мүшесі жұмыс істемейтін мүгедектік немесе қол мүгедектігі. Дегенмен, когнитивтік және есту қабілеті бұзылған адамдардың арасында да технологияға және үйде интернетке қолжетімділік жетіспейді. Ақпараттық технологияларды қолданудың өсуі мүгедектігі бар адамдарға мүмкіндіктер ұсынып, теңдікті арттыра ма, әлде қазіргі теңсіздікті күшейте түсіп, мүгедектігі бар адамдардың қоғамнан қалып қоюына әкеле ме деген алаңдаушылық бар. Мүгедектікті қоғамда қабылдау, федералды және мемлекеттік саясат, корпоративтік саясат, жалпы қолданыстағы есептеу технологиялары және нақты уақыт онлайн байланыс сияқты мәселелер мүгедектігі бар адамдарға цифрлық алшақтықтың әсер етуіне себеп болады. Мүгедектігі бар адамдар онлайн зорлық-зомбылықтың құрбаны болып табылады. Леонард Чешир ұйымы жариялаған есепке сәйкес, Ұлыбританияда өткен жыл ішінде мүгедектікке қатысты жеккөрушілік қылмыстар 33%-ға өсті. 2019 жылы модель Кэти Прайстың ұлы мүгедектігіне байланысты онлайн зорлық-зомбылыққа ұшыраған оқиғада мүгедектігі бар адамдарға қатысты онлайн зорлық-зомбылық туралы ақпарат таратылды. Бұл зорлық-зомбылыққа жауап ретінде Кэти Прайс Ұлыбритания парламентінің депутаттары мүгедектігі бар адамдарға қатысты онлайн зорлық-зомбылық жасағандарды жауапқа тартуын қамтамасыз ету үшін науқан бастады. Мүгедектігі бар адамдарға қатысты онлайн зорлық-зомбылық адамдарды онлайн әрекеттерге қатысудан тайдырып, олардың өмірін жақсартуға көмектесетін ақпарат алуына кедергі келтіруі мүмкін. Көптеген мүгедектігі бар адамдар онлайн алаяқтық айыптауларына және қаржылық пайда үшін мүгедектігін "жасаған" деген жалаға ұшырайды, бұл кейде қажетсіз тергеулерге әкеледі.
Жыныстық айырмашылық
Әйелдердің ақпарат алу еркіндігі және ақпаратқа қолжетімділігі әлемдік деңгейде ерлерге қарағанда төмен. Сауатсыздық және цифрлық мүмкіндіктердің жетіспеуі сияқты әлеуметтік кедергілер ақпаратқа қол жеткізу құралдарын пайдаланудағы айқын теңсіздіктерді тудырды, бұл көбінесе әйелдер мен гендерлік теңдікке тікелей қатысты мәселелер туралы хабардарлықтың жетіспеуін күшейтеді, мысалы, жыныстық денсаулық. Сонымен қатар, жергілікті билік органдарының қыздар мен отбасы құрмаған әйелдерге ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салуы немесе шектеу қоюы сияқты қатаң шараларға да тап болдық. Уортон мемлекеттік саясат мектебінің мәліметінше, ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың (АКТ) дамуы әйелдердің АКТ-ға қолжетімділігіне әсер ететін көптеген айырмашылықтарға алып келді, кейбір дамып келе жатқан елдерде гендерлік алшақтық 31%-ға, ал 2016 жылы әлемдік деңгейде 12%-ға жетті. Осы айырмашылықтардан туындайтын әлеуметтік-экономикалық кедергілерді біз «цифрлық алшақтық» деп атаймыз. Төмен кірісті елдер мен аймақтарда интернетке қолжеткізудің жоғары құны әйелдер үшін кедергі болып табылады, себебі әйелдер көбінесе аз жалақы алады және ақы төленетін және төленбеген еңбек арасында теңсіздікке тап болады. Кейбір елдердегі мәдени нормалар әйелдердің білім деңгейін көтеруіне немесе отбасында асыраушы болуына кедергі келтіріп, интернет пен технологияға қолжетімділікті шектеуі мүмкін, нәтижесінде отбасылық қаржыны бақылау мүмкіндігі төмендеп кетеді. Алайда, әйелдер АКТ-ға қолжеткізе алған жағдайда да, цифрлық алшақтық мәселесі сақталады.
ЛГБТКИА-ның бөлінуі, мемлекет пен технологиялық компаниялардың қысым көрсетуі
Бірқатар мемлекеттер, соның ішінде 2010 жылдан бері жаңа заңдар қабылдағандары, әсіресе ЛГБТКИ қауымдастығынан шыққан дауыстарды және оларға қатысты мазмұнды цензуралайды, бұл жыныстық бағдар және гендерлік идентиті туралы ақпарат алуға қатысты үлкен зардаптарға алып келеді. Цифрлық платформалар белгілі бір мазмұнға қолжеткізуді шектеуде маңызды рөл атқарады, мысалы, YouTube-тың 2017 жылғы ЛГБТКИА тақырыбы бар, ашық емес бейнелерді «шектелген» деп жіктеу туралы шешімі, бұл «әлеуетті қолайсыз мазмұнды» сүзгілеу үшін жасалған жіктеу. Интернет ЛГБТКИА қауымдастығы сияқты шеттетілген топтар үшін басқалармен байланысуға және олардың қоғамдастықтарына әсер ететін шыншыл әңгімелер мен пікір алмасуға қауіпсіз орын құруға мүмкіндік беретін ақпаратты ұсынады. Ол сондай-ақ ЛГБТКИА қауымдастығы үшін өзгерістердің қозғаушы күші ретінде қарастырылуы мүмкін және әлеуметтік әділетке қатысу құралын қамтамасыз етеді. Бұл ЛГБТКИА тұлғаларына, егер олар ауылдық жерлерде немесе оқшауланған аймақтарда тұрса, өздерінің жергілікті жүйелерінде қолжетімсіз ақпаратты алуға және басқа ЛГБТ тұлғаларынан ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл денсаулық сақтау, серіктестер және жаңалықтар сияқты ақпаратты қамтиды. «Гей денсаулығы» онлайн медициналық және денсаулық туралы ақпарат ұсынады, ал «Гейлер мен лесбиянкалардың қаралауға қарсы альянсы» адам құқықтарына бағытталған науқандар мен ЛГБТКИА мәселелеріне арналған онлайн жарияланымдар мен жаңалықтарды қамтиды. Интернет сонымен қатар ЛГБТКИА тұлғаларына анонимділікті сақтауға мүмкіндік береді. Интернетке қолжетімділік болмауы, әсіресе шалғайдағы ауылдық жерлерде кеңжолақты қолжетімділіктің жоқтығы салдарынан, мұның бәріне кедергі келтіруі мүмкін. LGBT Tech 5G технологиясын пайдалана отырып, жаңа технологияларды іске қосуға ерекше мән береді, бұл ЛГБТКИА қауымдастығының мүшелеріне денсаулық сақтау, экономикалық мүмкіндіктер және қауіпсіз қоғам туралы ақпаратты қамтамасыз ететін сенімді және жылдам технологияға қолжеткізуге мүмкіндік бермейтін цифрлық алшақтықты қысқартуға көмектеседі. ЛГБТКИА мүшелерінің онлайн ақпаратқа қолжеткізуіне кедергі келтіретін немесе олардың ақпаратын теріс пайдалануына әкелетін басқа да факторлар бар. Интернет сүзгілері сонымен қатар мемлекеттік мектептер мен кітапханаларда ЛГБТКИА қауымдастығына қатысты мазмұнды цензуралау және шектеу үшін қолданылады.
Қауіпсіздік аргументі
Цифрлық дәуірдің қалыптасуымен қатар, сөз бостандығының және оның туындыларының (ақпарат бостандығы, ақпаратқа қол жеткізу) қолданылуы жаңа коммуникация құралдары мен шектеулердің пайда болуына байланысты, оның ішінде үкіметтік бақылау немесе жеке ақпаратты қауіпке тікейтін коммерциялық тәсілдерге байланысты көбірек даулы мәселеге айналуда.
Цифрлық қол жеткізу
Ақпараттық еркіндік (немесе ақпарат бостандығы) – Интернет және ақпараттық технологияларға қатысты өркендеу бостандығы құқығын қорғауды да білдіреді. Ақпараттық еркіндік ақпараттық технология саласындағы цензура мәселесін де қамти алады, яғни цензура немесе шектеулерсіз веб-мазмұнға қол жеткізу мүмкіндігі.
Хактивизм
1999 жылы құрылған Hacktivismo санариптік құқық тобы ақпаратқа қол жеткізу – бұл негізгі адам құқығы деп санайды. Топтың наным-сенімдері «Хактивизм декларациясында» толық сипатталған, онда Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация мен Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (ICCPR) Интернетке қатысты қолданылуы керек деп айтылған. Декларация МХӘҚК-ке мүше мемлекеттердің интернетке қатысты сөз бостандығына және осыған байланысты ақпарат бостандығына құқық қорғау жөніндегі міндетін еске салады. Хактивизм декларациясы «Интернеттегі ақпаратқа ұсынылған талаптарға сай қол жеткізуге қатысты адам құқықтарын бұзуға қарсы күрестің маңыздылығын» мойындайды және хакерлер қауымдастығын «мемлекеттік қолдаумен жүргізілетін интернет цензурасын айналып өтудің жолдары мен құралдарын зерттеуге» және «ақпараттық құқықтарды бұзуға қарсы технологияларды енгізуге» шақырады. Алайда, Хактивизм декларациясы сөз бостандығы құқығы шектеулерге ұшырағанын мойындайды, «біз үкіметтердің тиісінше жіктелінген мемлекеттік құпияларды, балалар порнографиясын және жеке құпия мен жеке бастың құқықтарына қатысты мәселелерді жариялауға тыйым салу құқығын мойындаймыз» деп мәлімдейді. Бірақ, Хактивист декларациясында «біз сыншылардың, зиялылардың, суретшілердің немесе діни қайраткерлердің еңбектеріне қол жеткізуді бақылау үшін мемлекеттік билікті пайдалануға қарсымыз» делінген. Бұл бастамаға Electronic Frontier Foundation, Human Rights Watch, Google, Microsoft, Yahoo, басқа да ірі компаниялар, адам құқықтары жөніндегі үкіметтік емес ұйымдар, инвесторлар және ғалымдар қатысты. Хабарларға сәйкес, Cisco Systems бастапқы талқылауға шақырылған, бірақ бастамаға қатыспады. Cisco компаниясының адам құқықтары жөніндегі кеңес құруын ұсынған Harrington Investments компаниясы GNI-ны ешқандай әсері жоқ ерікті мінез-құлық кодексі деп санайды. Бас атқарушы Джон Харрингтон ЖІӨ-ні «мағынасыз шу» деп атады және директорлар кеңесін адам құқықтары жөніндегі жауапкершілікті қабылдауға міндеттейтін жарғыларды енгізуді талап етеді.
Интернет-цензура
"Интернет – сөз бостандығымен қатар, цензура үшін де революция болды" дейді Index on Censorship журналының редакторы Джо Гланвилл. Көп таралған мысал – "Қытайдың Ұлы өрт қабырғасы" (бұл атау желілік қабырға ретінде де, ежелгі Ұлы Қытай қабырғасы ретінде де қолданылады). Жүйе IP-адрестердің бағытталуын шектеу арқылы мазмұнды бұғаттайды және интернет шлюздеріндегі стандартты брандмауэрлер мен прокси-серверлерден тұрады. Сондай-ақ, жүйе белгілі бір сайттарға сұраныс жасалған кезде DNS-уландыруды (DNS poisoning) қолданады. Үкімет интернет-мазмұнын жүйелі түрде тексеріп отырмайды, себебі мұндай тексеру техникалық тұрғыдан қиынға соғады. Қытай Халық Республикасындағы интернет-цензура заңдар мен әкімшілік регламенттердің кең ауқымымен жүзеге асырылады. Осы заңдарға сәйкес, Қытай Халық Республикасы (ҚХР) үкіметі 60-тан астам интернет-ереже қабылдады, ал цензура жүйесі мемлекеттік интернет-провайдерлердің облыстық бөлімшелері, бизнес-компаниялар және ұйымдар тарапынан қатаң түрде іске асырылады. 2010 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон АҚШ атынан сөйлеген сөзінде: "Біз бүкіл адамзаттың білім мен идеяларға тең қолжетімділікке ие болатын бірыңғай интернетке қол жеткізуді жақтаймыз" деді. "Интернет еркіндігі туралы айтқан сөздерінде" ол тіпті авторитарлық елдерде де ақпарат желілері адамдарға жаңа деректерді табуға көмектесетінін және үкіметтің жауапкершілігін арттыратынын атап өтті, сондай-ақ президент Барак Обаманың: "Ақпараттың еркін ағыны қаншалықты күшті болса, қоғамдар да соншалықты мықты болады" деген мәлімдемесін жеткізді.
Құпиялылық, қадағалау және шифрлау
Ақпаратты алу және тарату үшін цифрлық медиаға қолжетімділіктің артуы және оларға тәуелділіктің күшеюі мемлекеттер мен жеке сектор компанияларына жеке тұлғалардың мінез-құлқын, пікірлерін және байланыстарын қадағалау мүмкіндіктерін ұлғайтты. Мемлекеттер коммуникацияны бақылауды заңдастыру үшін заңдар мен саясаттарды қабылдады, осы шараларды өз азаматтары мен ұлттық мүдделерін қорғау қажеттілігімен негіздеді. Еуропаның кейбір бөліктерінде жаңа терроризмге қарсы заңдар үкіметтік бақылаудың күшеюіне және барлау органдарының азаматтардың деректеріне қол жеткізу мүмкіндігінің артуына әкелді. Заңдылық адам құқықтарын заңды түрде шектеудің алғышарты болғанымен, мәселе сонымен қатар берілген заңның қажеттілік, пропорционалдық және заңды мақсат сияқты басқа да негіздемелерге сәйкес келуінде де жатыр. 2017 жылы Адам құқықтары жөніндегі кеңес «заңсыз немесе ерікті түрде коммуникацияны бақылау және/немесе тыңдау, сондай-ақ заңсыз немесе ерікті түрде жеке деректерді жинау, аса жасырын әрекеттер ретінде жеке өмірге құқықты бұзады, сондай-ақ сөз бостандығы және араласусыз пікір білдіру құқығы сияқты басқа да адам құқықтарына кедерес келтіруі мүмкін» деп мәлімдеді.
Өңірлік негіздеме
Деректерді қорғау, жеке өмірге қатысты құпиялылық және бақылауды реттейтін, сондай-ақ журналистік мақсаттағы қолданысқа қатысты байланыстарын әсер ететін ережелерді орнату бойынша аймақтық деңгейдегі күш-жігердің саны артып келеді, әсіресе соттар арқылы. Еуропа Кеңесінің 108-ші Конвенциясы, жеке тұлғалардың жеке деректерді автоматты түрде өңдеуден қорғалуы туралы Конвенция, құпиялылыққа қатысты жаңа сын-қатерлерді шешу үшін жаңартылу үдерісінен өтті. 2012 жылдан бері Еуропа Кеңесіне мүше төрт жаңа ел Конвенцияға қол қойды немесе ратификациялады, сондай-ақ Африка мен Латын Америкасынан Еуропа Кеңесіне мүше емес үш ел де қол қойды. Аймақтық соттар да онлайн құпиялылық ережелерін әзірлеуде маңызды рөл атқарады. 2015 жылы Еуропалық Әділет соты, жеке компанияларға «Еуропалық жазылушыларының жеке деректерін АҚШ-қа заңды түрде жіберуге» рұқсат беретін «Қауіпсіз бағдарлама туралы келісім» еуропалық азаматтардың деректерін жеткілікті түрде қорғамағаны және оларды кез келген бақылаудан қорғамағаны үшін еуропалық құқық бойынша жарамсыз деп таныды. 2016 жылы Еуропалық комиссия мен АҚШ үкіметі Еуропалық Одақтан жеке деректерді алатын компанияларға деректерді қорғау міндеттемелерін, АҚШ үкіметінің деректерге қол жеткізуіне қатысты сақшылық шараларын, жеке тұлғаларға қорғау және өтеу беруді, сондай-ақ іске асыруды бақылау үшін жыл сайынғы бірлескен тексеруді қамтитын «Қауіпсіз бағдарлама» ЕС-АҚШ құпиялылық қалқанын алмастыру туралы келісімге келді. Google Spain шешімінен кейін «ұмытылу құқығы» немесе «тізімнен шығару құқығы» әлемнің көптеген елдерінде, әсіресе Латын Америкасы мен Кариб бассейнінде мойындалды. Еуропалық Одақтың Жалпы деректерді қорғау регламентінің 153-тармағында былай делінген: «Мүше мемлекеттердің заңдары сөз бостандығы мен ақпаратты тарату, оның ішінде журналистік қызметті, осы регламентқа сәйкес жеке деректерді қорғау құқығымен үйлестіруі керек. Жеке деректерді тек журналистік мақсаттарда өңдеу, егер осы Хартияның 11-бабында бекітілгендей, жеке деректерді қорғау құқығын сөз бостандығы және ақпарат алу құқығымен үйлестіру қажет болса, осы регламенттің кейбір ережелерінен ауытқулар немесе босатуларға жатады».
Ұлттық негіздеме
Дүние жүзінде деректерді қорғау заңдары бар елдердің саны да артып келеді. 2017-2018 жылдарға арналған әлемдік үрдістер есебіне сәйкес, 2012-2016 жылдар аралығында ЮНЕСКО мүше елдерінің 20-сы алғаш рет деректерді қорғау заңдарын қабылдады, осылайша әлемдегі жалпы саны 101-ге жетті. Осы жаңа қабылданған заңдардың тоғызы Африкада, төртеуі Азия мен Тынық мұхиты аймағында, үшеуі Латын Америкасы мен Кариб бассейнінде, екеуі Араб аймағында және біреуі Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада болды. Осы кезеңде 23 ел деректерді қорғау заңдарын жаңартып, цифрлық дәуірде деректерді қорғауға қатысты жаңа сын-қатерлерді көрсетті.
Жеке сектордың әсері
2010 жылдан бері пайдаланушыларының ақпараттық қарым-қатынасын қорғауды күшейту және олардың қызметтеріне сенімділікті арттыру мақсатында жұмыс жүргізілуде. Бұған дәлел ретінде WhatsApp мессенджеріндегі толық қырлы шифрлаудың енгізілуі және Apple компаниясының террористік шабуыл жасағандар қолданған iPhone телефонын ашу туралы құқық қорғау органының талабына наразылық білдіруін келтіруге болады.
Құпия көздерді қорғау және шұғылдандыру
Цифрлық ортаның қарқынды өзгеруі, сонымен қатар қазіргі журналистік практиканың цифрлық байланыс технологияларын көбірек пайдалануы журналистік дереккөздерді қорғау үшін жаңа тәуекелдерді тудырады. Қазіргі заманғы басты қауіп-қатерлерге жаппай бақылау технологиялары, міндетті деректерді сақтау саясаты және үшінші тараптар арқылы жеке цифрлық әрекеттердің жариялануы жатады. Журналистер мен дереккөздер өздерінің цифрлық байланыстарын және іздерін қалай қорғауға болатынын толық түсінбесе, бейсалы болған күйде жеке бақытты анықтайтын ақпаратты ашуы мүмкін. Көздерді қорғау үшін қолданыстағы заңдық қорғауды жою мақсатымен ұлттық қауіпсіздік заңнамасын, мысалы, терроризмге қарсы заңдарды қолдану да жиі кездесетін практикаға айналуда. Сауалнамаға қатысқан 121 елдің 84-інде (69 пайызы) 2007 жылдан 2015 жылдың ортасына дейін дереккөздерді қорғау заңдарында өзгерістер болды. Араб аймағында ең айқын өзгерістер орын алды, онда мемлекеттердің 86 пайызы өзгерістерді көрсетті, одан кейін Латын Америкасы және Кариб бассейні (85%), Азия және Тынық мұхиты (75%), Батыс Еуропа және Солтүстік Америка (66%) және соңында Африка, онда мемлекеттердің 56 пайызы дереккөздерді қорғау заңдарын қайта қарады. Халықаралық деңгейде 2005 жылы БҰҰ-ның сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы күшіне енді. 2017 жылдың шілдесіне дейін әлемнің көп бөлігі, барлығы 179 ел конвенцияны ратификациялады, ол құпия ақпаратты хабарлаушыларды қорғау ережелерін қамтиды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы аймақтық конвенциялар да кеңінен ратификацияланды. Оларға 33 мемлекет ратификациялаған Америкааралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенция және 36 ЮНЕСКО мүше мемлекеті ратификациялаған сыбайлас жемқорлықтың алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі Африка Одағы конвенциясы кіреді. 2009 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) Кеңесі халықаралық бизнес мәмілелерінде шетелдік мемлекеттік қызметкерлерге пара беруге қарсы күресті одан әрі күшейту туралы ұсыным қабылдады.
БАҚ-тың плюрализмі
Дүниежүзілік трендтер есебіне сәйкес, 2012 және 2016 жылдар аралығында әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдарына қолжетімділік артты. Интернет пайдаланушылар саны инфрақұрылымға жасалған үлкен инвестициялар мен мобильді қолданудың күрт өсуінің нәтижесінде ең көп өсті.
Интернет мобильді
БҰҰ-ның 2030 жылға дейінгі тұрақты даму күнтәртібі, ЮНЕСКО-ның төрағалығымен жұмыс істейтін Тұрақты даму үшін кеңжолақты байланыс комиссиясының жұмысы және Интернет басқару форумының «Келесі миллиардты қосу» тақырыбындағы сессияаралық жұмысы – барлық адамға интернетке қолжеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған халықаралық міндеттемелердің куәсі. Халықаралық телекоммуникация одағының (ITU) мәліметінше, 2017 жылдың соңына қарай халықтың шамамен 48 пайызы интернетке тұрақты түрде қосылады, бұл 2012 жылғы 34 пайызбен салыстырғанда артық көрсеткіш. Алайда, осы кезеңде интернет қолданушыларының жылдық өсім қарқыны төмендеді, 2017 жылы 5 пайызды құрады, бұл 2012 жылғы 10 пайыздық өсімнен кем. Бірегей ұялы байланыс абоненттерінің саны 2012 жылы 3,89 миллиардтан 2016 жылы 4,83 миллиардқа дейін өсті, бұл әлем халқының үштен екі бөлігін құрайды, ал абоненттердің жартысынан астамы Азия мен Тынық мұхиты аймағында орналасқан. 2020 жылы абоненттер саны 5,69 миллиардқа жетеді деп күтілуде. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, әлем халқының шамамен 60 пайызы 4G кеңжолақты ұялы байланыс желісіне қол жеткізе алды, бұл 2015 жылғы 50 пайыз бен 2012 жылғы 11 пайызбен салыстырғанда жоғары көрсеткіш. Мобильді қосымшалар арқылы ақпарат алудағы қолданушылардың шектеулері интернеттің фрагментациялану процесімен қатар жүреді. Интернет провайдерлерінің пайдаланушыларға белгілі бір мазмұнға немесе қосымшаларға тегін қол жеткізуге мүмкіндік беретін «нөлдік тарифтеу» практикасы кейбір адамдарға экономикалық қиындықтарды жеңуге көмектессе де, сыншылар бұл практиканы «екі деңгейлі» интернет құруға алып келеді деп айыптайды. «Нөлдік тарифтеу» мәселесін шешу үшін «тең тарифтеу» тұжырымдамасы балама ретінде пайда болды және Mozilla мен Orange компаниялары Африкада оны сынақтан өткізуде. Тең тарифтеу бір типті мазмұнға басымдық беруге жол бермейді және белгіленген деректер лимитіне дейін барлық мазмұнға тегін қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Аймақтың кейбір елдерінде барлық ұялы байланыс операторлары ұсынатын бірнеше тарифтік жоспарлар болды, ал Колумбия сияқты басқа елдерде 30 алдын ала төленетін және 34 кейіннен төленетін тарифтік жоспарлар ұсынылды.
Эфирлік ақпарат құралдары
Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада теледидардың ақпараттың басты көзі ретіндегі үстемдігіне интернет күш түсіріп отыр, ал Африка сияқты өзге аймақтарда теледидар, тарихи түрде ең көп таралған медиа платформа болған радиодан гөрі, көбірек көрермендерді қамтиды. Онлайн медиаға келгенде жағдай керісінше: 18-24 жас аралығындағы пайдаланушылардың 64 пайызы оны негізгі ақпарат көзі деп таңдайды, ал 55 жастан асқандардың үлесі тек 28 пайызды құрайды. Спутниктік теледидар көптеген көрермендер үшін ұлттық бағдарламаларға жаһандық немесе трансұлттық баламаларды ұсынады. BBC, Al Jazeera, Agence France Presse, RT (бұрынғы Russia Today) және испан тіліндегі Agencia EFE сияқты жаһандық жаңалықтар провайдерлері интернет пен спутниктік теледидарды пайдаланып, шекарадан тыс жердегі көрермендерге жақын болуға тырысады және нақты шетелдік аудиторияға бағытталған арнайы хабарларды қосты. Сыртқа қарай бағытталғандығын көрсете отырып, Қытай Орталық теледидарына қарасты және оның басқаруындағы көп тілді, көп арналы China Global Television Network (CGTN) 2017 жылдың қаңтар айында CCTV NEWS атауын өзгертті. Жылдар бойы бюджетті қысқартулар мен әлемдік операцияларды тарылтудан кейін, 2016 жылы BBC 12 жаңа тілдік қызметті (афаан оромо, амхар, гужарати, игбо, корей, маратхи, пиджин, пунджаби, телугу, тигринья және йоруба тілдерінде) іске қосып, оны 1940 жылдардан бергі ең ірі кеңеюінің бір бөлігі деп мәлімдеді. Контентке қолжетімділікті арттыратын өзгерістерге пайдалану үлгілеріндегі өзгерістер де жатады, себебі онлайн-стриминг пайдаланушылар тәжірибесінің маңызды бөлігіне айналуда. 2016 жылдың қаңтар айында өзінің әлемдік қызметін 130 жаңа елге кеңейткеннен кейін Netflix абоненттер саны күрт өсті, 2017 жылдың екінші тоқсанында 100 миллионнан асып, 2012 жылғы 40 миллионнан жоғарылады. Көрермендер құрамы да әртараптанды, пайдаланушылардың 47 пайызы компания 1997 жылы құрылған АҚШ-тан тыс жерлерде тұрады.
Газет өндірісі
Интернет баспасөзді ақпарат пен пікірдің балама көзі ретінде сынға алды, сонымен қатар газет ұйымдарына жаңа аудиторияға жету үшін жаңа платформа ұсынды. 2012-2016 жылдар аралығында баспа газеттерінің таралымы Азия мен Тынық мұхиты аймағын қоспағанда, барлық аймақтарда төмендеуді жалғастырды, онда таңдалған бірнеше елде сатылымның күрт өсуі Жапония және Корея Республикасы сияқты тарихи түрде күшті Азия нарықтарындағы төмендеуді өтеді. 2012-2016 жылдар аралығында Үндістанның баспа басылымдарының таралымы 89 пайызға өсті. Көптеген газеттер онлайн платформаларға көшкен сайын, цифрлық жазылымдардан және цифрлық жарнамадан түсетін кірістер айтарлықтай өсіп келеді. Газеттер үшін осы өсімді қалай пайдалану маңызды мәселе болып қалады. ЮНЕСКО 16.10.2 көрсеткіші бойынша – «халықтың ақпаратқа қолжетімділігін қамтамасыз ететін конституциялық, заңдық және/немесе саяси кепілдіктерді қабылдаған және іске асырған елдер саны» – бойынша жаһандық есеп беруге жауапты агенттік ретінде тағайындалды. Бұл жауапкершілік ЮНЕСКО-ның ақпаратқа жалпыға ортақ қолжетімділікті қолдау жөніндегі міндеттемесімен үйлеседі, ол оның конституциялық мандатына негізделген: «сөз және бейне арқылы идеялардың еркін ағынын ілгерілету». 2015 жылы ЮНЕСКО Бас конференциясы 28 қыркүйекті Халықаралық ақпаратқа қолжетімділік күні деп жариялады. Келесі жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік баспасөз бостандығы күнінің жылдық мерекесіне қатысушылар ақпаратқа қолжетімділік және негізгі бостандықтар туралы Финляндия декларациясын қабылдады, бұл заң қазіргі Финляндия мен Швецияда ақпарат бостандығына қатысты алғашқы заң қабылданғаннан кейін 250 жыл өткен соң қабылданды.
Байланысты дамытудың халықаралық бағдарламасы
Байланысты дамытудың халықаралық бағдарламасы (БХББ) – дамушы елдерде бұқаралық ақпарат құралдарының дамуын күшейтуге бағытталған Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) бағдарламасы. Оның 2003 жылдан бергі мақсаты – «электрондық және баспа құралдары саласында дамушы және өте жаңа елдердің мүмкіндіктерін арттыру арқылы ақпарат пен білімге тең қолжетімділікті және таралуын қамтамасыз ету арқылы тұрақты дамуға, демократияға және тиімді басқаруға үлес қосу». Байланысты дамытудың халықаралық бағдарламасы 16.10.1 және 16.10.2 көрсеткіштері арқылы Тұрақты даму мақсатының (ТДМ) 16-сын іске асыруды бақылайды. ЮНЕСКО-ның Бас директоры екі жыл сайын ЮНЕСКО-ның БХББ Кеңесіне ЮНЕСКО айыптаған әрбір өлтіруге қатысты сот тергеулерінің жай-күйі туралы ақпаратты қамтитын есеп ұсынады. Журналистердің қауіпсіздігі көрсеткіштері – журналистердің қауіпсіздігін бағалауға көмектесетін негізгі факторларды анықтауға және оларға қарсы жасалған қылмыстарға тиісті ден қойылғанын анықтауға бағытталған ЮНЕСКО әзірлеген құрал. IPDC кездесулері бағдарламаға ақпаратқа қолжетімділіктің маңыздылығы туралы хабардарлықты арттыруға мүмкіндік береді. IPDC сондай-ақ БҰҰ Бас хатшысының ТДМ-ға бақылау жасау жөніндегі жаһандық есебі арқылы әлемдегі ақпаратқа қолжетімділік туралы заңдарды бақылап, есеп береді. Халықаралық күнінде IPDC «IPDC Talks: Ақпаратқа қолжетімділікпен тұрақты дамуға күш беру» іс-шарасын ұйымдастырды, онда жоғары деңгейдегі қатысушылар жиналды. Жыл сайынғы іс-шараның мақсаты – «ақпаратқа қолжетімділіктің маңыздылығын» атап көрсету.
Интернет-жүйенің жалпыға бірдейлігі
Интернет универсалдығы – «Интернет – инфрақұрылым мен қолданбалардан әлдеқайда артық, ол экономикалық және әлеуметтік өзара әрекеттесулер мен қарым-қатынастардың желісі, адам құқықтарын іске асыруға, жеке адамдар мен қоғамдарды күшейтуге және тұрақты дамуды жеңілдетуге әлеуетті. Бұл тұжырым төрт қағидаға негізделген: Интернет адам құқықтарына негізделген, ашық, қолжетімді болуы және көптеген мүдделі тараптардың қатысуымен құрылуы керек. Бұл қағидалар ROAM қағидалары деп аталады. Интернетті осылай түсіну, технология және мемлекеттік саясат, құқықтар мен дамуға қатысты Интернет дамуының әртүрлі аспектілерін біріктіруге көмектеседі». Интернет универсалдығы тұжырымы арқылы ЮНЕСКО ақпаратқа қолжетімділікті жақсырақ Интернет ортасын құрудың кілті деп бағалайды. Интернетке қатысты әлеуметтік интеграцияның жалпы қағидасы ерекше маңызға ие. Бұл қолжетімділіктің цифрлық айырмашылықты, цифрлық теңсіздікті және білім-дағды, сауаттылық, тіл, жыныс немесе мүмкіндігі шектеулерге негізделген қанағаттандырылмаушылықты жеңудегі рөлін көрсетеді. Сондай-ақ, ол Интернет қызметі үшін тұрақты бизнес-модельдердің қажеттілігін және ақпарат пен білімнің сақталуына, сапасына, толықтығына, қауіпсіздігіне және дұрыстығына сенімділіктің маңыздылығын атап көрсетеді. Қолжетімділік құқықтармен және ашықтықпен тығыз байланысты. ROAM қағидаттарына сүйене отырып, ЮНЕСКО қазір үкіметтер мен басқа да мүдделі тараптарға өздерінің ұлттық Интернет орталарын бағалауға және ақпаратқа қолжетімділік сияқты Интернет универсалдығымен байланысты құндылықтарды ілгерілетуге көмектесетін Интернет универсалдығы көрсеткіштерін әзірлеуде.
Өңірлік негіздеме
ЮНЕСКО-ның 16.10.2 МБҰ мониторингінің нәтижелері 112 елдің ақпарат алу бостандығы туралы заңнаманы немесе оған ұқсас әкімшілік регламенттерді қабылдағанын көрсетіп тұр. Олардың 22-сі 2012 жылдан бері жаңа заңнама қабылдады. Аймақтық деңгейде Африка ең көп өсімді көрсетті, соңғы бес жылда 10 ел ақпарат алу бостандығы туралы заң қабылдады, бұл аймақта мұндай заңға ие елдердің санын тоғыздан 19-ға дейін екі еседен астам арттырды. Азия-Тынық мұхиты аймағында да ұқсас өсім байқалады, соңғы бес жылда жеті ел ақпарат алу бостандығы туралы заң қабылдады, бұл олардың жалпы санын 22-ге жеткізді. Сонымен қатар, есеп беру кезеңінде екі араб елі, екі Латын Америкасы және Кариб бассейні елі, және бір Батыс Еуропа мен Солтүстік Америка елі ақпарат алу бостандығы туралы заңнаманы қабылдады. Қазіргі таңда әлем халқының басым бөлігі ақпарат алу бостандығы туралы заңмен қамтамасыз етілген елдерде тұрады, ал бірнеше елде ақпарат алу бостандығы туралы заң жобалары қарастырылуда. Ақпарат алу бостандығы үкіметтердің ашықтығы мен есеп беруіне қажетті алғышарт ретінде, тұтынушылардың хабардар шешімдер қабылдауына мүмкіндік беру және азаматтарды басқарманың нашарлығы мен жемқорлықтан қорғау үшін маңызды деп мойындалды. Соңғы жылдары жеке сектор ұйымдары бұрын мемлекеттік органдар атқарған функцияларды атқара бастады. Жекешелендіру мен дерегуляция салдарынан банктер, телекоммуникация компаниялары, ауруханалар мен университеттер жеке тұлғалармен басқарылатын болды, бұл ақпарат алу бостандығы туралы заңнаманы жеке секторға да қолдану қажеттігіне алып келді. Ақпарат алу бостандығы туралы заңдары бар елдердің саны артса да, олардың іске асырылуы мен тиімділігі әлем бойынша айтарлықтай өзгереді. «Ақпарат алу құқығының жаһандық рейтингі» адвокаттарға, заң шығарушыларға және реформаторларға құқықтық базаның күшін бағалауға арналған құралдарды ұсынатын бағдарлама болып табылады. Ақпарат алу құқығының рейтингісін пайдаланып, әр елдің ақпарат алу бостандығы туралы заңдарының күшін және құқықтық базасын өлшеу кезінде бірнеше байқалатын тенденциялар анықталды. Географиялық орналасуына қарамастан, жоғары балл алған елдерде заңдар көбінесе жаңа болып келеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының 2017 жылғы Тұрақты даму мақсаттары туралы есебінде, ЮНЕСКО ақпарат алу бостандығына қатысты ақпаратты ұсынды. Ақпарат алу бостандығы туралы заңдарды іске асыру туралы деректері бар 109 елдің 43 пайызы халыққа жеткілікті деңгейде қолжетімділік қамтамасыз етпейді, ал 43 пайызы ашықтық пен есеп беруді арттыру мақсатына қайшы келетін, ашықтықты шектеудің тым кең анықтамаларын қамтиды. Ақпарат алу бостандығы туралы заңдар қабылданғанына қарамастан, шенеуніктер көбінесе ақпарат алу бостандығының негізі болып табылатын ашықтық нормаларымен таныс емес немесе оларды іс жүзінде мойындағысы келмейді. Журналистер ақпарат алу құқығына қатысты заңдарды тиімді пайдаланбайды, себебі: ресми органдар ақпарат алу туралы өтініштерге жауап бермейді, ұзақ кешіктіреді, қатты редакцияланған құжаттарды ұсынады, кейбір өтініштер үшін тым жоғары төлем талап етеді және кәсіби біліктіліктің жетіспеуі. Ақпаратқа қолжетімділік мәселелері бойынша талқылаулар үкіметтік ашықтықты арттыру үшін ашық деректерді қолданудың жаңа тәсілдеріне де қатысты. 2009 жылы АҚШ-та data.gov порталы іске қосылды, ол мемлекеттік ашық деректердің көп бөлігін бір жерде жинады. Одан кейін әлем бойынша мемлекеттік деректерді ашу толқыны пайда болды. 2011 жылы құрылған Ашық үкімет серіктестігі аясында шамамен 70 ел Ұлттық іс-қимыл жоспарларын қабылдады, олардың көпшілігі ашықтықты арттыруға, экономикалық өсімді ынталандыруға, азаматтарды күшейтуге, жемқорлыққа қарсы күресуге және жалпы басқаруды жақсартуға бағытталған ашық деректерге қатысты берік міндеттемелерді қамтиды. 2015 жылы «Ашық деректер туралы харта» көп тарапты процесте «үкіметтер ақпаратты қалай жариялауы керек» деген қағидаларды белгілеу үшін құрылды. Харта 17 ұлттық үкімет тарапынан қабылданды, олардың жартысы Латын Америкасы мен Кариб бассейніне жатады. 2017 жылы Дүниежүзілік Интернет қоры жүргізген Ашық деректер барометрі 115 елдің 79-ында мемлекеттік деректер порталдары бар екенін көрсетті, бірақ көп жағдайда «дұрыс саясат қабылданбаған, сондай-ақ, жарияланған деректер жиынтығының көлемі мен сапасы жеткіліксіз». Жалпы алғанда, Ашық деректер барометрі үкіметтік деректер көбінесе «толық емес, ескірген, сапасы төмен және фрагменттелген» екенін анықтады.
Жеке меншік ұйымдар
2006 жылы келесі 19 елде мемлекеттік және жеке органдарға қолданылатын ақпарат алу бостандығы туралы заңнама болды: Антигуа және Барбуда, Ангола, Армения, Колумбия, Чехия Республикасы, Доминикан Республикасы, Эстония, Финляндия, Франция, Исландия, Лихтенштейн, Панама, Польша, Перу, Оңтүстік Африка, Түркия, Тринидад және Тобаго, Словакия және Ұлыбритания. Ақпарат алу бостандығы туралы заңнамада жеке органдарға қатысты қолданылу шамасы әртүрлі. Ангола, Армения және Перуде заңнама тек мемлекеттік функцияларды атқаратын жеке компанияларға ғана қолданылады. Чехия, Доминикан Республикасы, Финляндия, Тринидад және Тобаго, Словакия, Польша және Исландияда мемлекеттік қаржыландыру алатын жеке органдар ақпарат алу бостандығы туралы заңнамаға бағынады. Эстония, Франция және Ұлыбританиядағы ақпарат алу бостандығы туралы заңнама белгілі бір салалардағы жеке органдарды қамтиды. Оңтүстік Африкада «Ақпаратқа қол жеткізуді қолдау туралы» заңның қол жеткізу тармақтары жеке тұлғаларға несие өтініші қабылданбауының себебін анықтау үшін қолданылған. Бұған қоса, жеке компаниялардың ұсақ акционерлері мен экологиялық топтар компания жобаларының қоршаған ортаға тигізетін зиян туралы ақпарат алу үшін осы мүмкіндікті пайдаланған.
Тұтынушыларды қорғау
1983 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Трансұлттық корпорациялар жөніндегі комиссиясы Тұтынушыларды қорғау жөніндегі БҰҰ нұсқауларын қабылдады, онда сегіз тұтынушы құқығы, соның ішінде «жеке тілектері мен қажеттіліктеріне сәйкес хабардар таңдау жасауға мүмкіндік беретін жеткілікті ақпаратқа қол жеткізу құқығы» белгіленді. Ақпаратқа қол жеткізу – тұтынушының негізгі құқығы ретінде мойындалды, сондай-ақ адам өміріне, денсаулығына және қауіпсіздігіне қауіп тудыратын мәліметтерді алдын ала жариялауға баса назар аударыла бастады.
Инвесторлар
Компания директорларының құпия шешімдер қабылдауы және корпоративтік дау-дамайлар инвесторлардың мүддесі үшін ақпаратты ашық ету заңнамасының қабылдануына себеп болды. Мұндай заң алғаш рет 20 ғасырдың басында Ұлыбританияда, содан кейін Солтүстік Америкада және басқа елдерде қабылданды. Инвесторлардың пайдасына ақпарат ашу ережелері 21 ғасырдың басында қайта назарға алынды, себебі бірнеше корпоративтік дау-дамайлар есеп берудегі алаяқтық пен компания директорларының құпиялылығымен байланысты болды. Enron-нан басталып, Worldcom, Tyco, Adelphia және Global Crossing компанияларына қатысты келесі дау-дамайлар АҚШ Конгресін 2002 жылғы Sarbanes-Oxley заңымен компанияларға жаңа ақпарат беру міндеттемелерін енгізуге мәжбүр етті.