Кіріспе

Ежелгі скандинавиялық поэтикалық тәсіл, ежелгі скандинавиялық поэтикалық тәсіл

Heiti (Ежелгі скандинавиялық heiti, қазіргі исланд тілінде pl. heiti – "атау, термин, сөз") – ежелгі скандинавиялық поэзияда бір нәрсенің әдеттегі сөзінің орнына қолданылатын синоним. Мысалы, ежелгі скандинавиялық ақындар "жалпы мағынадағы ат" деген сөздің орнына "жор" деген сөзді қолдануы мүмкін.

Кеннингтер

Қазіргі мағынада, heiti, kennings-тен ерекшеленеді, себебі heiti – қарапайым сөз, ал kenning – сөз тіркесі немесе күрделі сөз түріндегі тікелей айтылмаған сөз; сондықтан mækir – "қылыш" үшін heiti (прозадағы әдеттегі сөз sverð), ал grand hlífar "қалқанның жауы" және ben fúrr "жараның оты" – "қылыш" үшін kennings. Дегенмен, 13 ғасырда жазған Снорри Стурлусон, heiti-ді кең мағынада түсіндірді, оған kennings-тер де кіруі мүмкін. Снорри қарапайым сөздерді, поэзиялық немесе басқаша, ókend heiti "белгісіз терминдер" деп атады. Ол оларды тікелей айтылмаған сөздерден, kend heiti "белгілі терминдерден" (яғни, kennings-терден) ажыратты.

Түрлері

Кейбір хейти сөздері әдетте өлеңнен тыс жерде кездеспейді, мысалы, fírar, "ерлер, адамдар" деген мағынадағы menn сөзінің көптеген синонимдерінің бірі. Басқалары прозада жиі кездеседі, бірақ ақындар оларды ерекше мағынада қолданады, мысалы, "тұз" (salt) сөзі "теңіз" (sjár) дегенді білдіреді. Хейтилердің шығу тегі әртүрлі. Кейбіреулері ежелгі сөздер: jór – "ат", ал кейбіреулері қарыз сөздер: sinjór – "билеуші" (латынша senior сөзінен, көне француз тіліндегі seignor арқылы келген). Әртүрлі синекдоха мен метонимия түрлері қолданылды: "кеме басының бөлігі" (barð) – "кеме" деген мағынада толыққанды; "готар" (gotnar) – "адамдар" немесе жалпы "халық" үшін; "тарж" (targa) – (қалқанның бір түрі) "қалқан" деген мағынада; "болат" (stál) – "қару-жарақ, соғыс" үшін. Аз ғана хейтилер метафоралық: hríð – "дауыл" – "шабуыл, (шайқастың) басталуы" үшін. Кейбіреулері бастапқыда жеке есімдер болған: Хротти, Лауфи, Мистильтейнн және Тирфингр – бәрі де аңыз батырларына тиесілі болған қылыштар. Сондай-ақ, әсіресе құдайларға арналған хейтилер де болды (мысалы, Один үшін Гримнир, Фьолнир, Виðрир және тағы да көптеген есімдер). Ақындар жиі талқылайтын "ер адам", "әйел", "жетекші" сияқты нақты ұғымдар мен қару-жарақ атаулары үшін көптеген хейтилер болды. "Теңіз патшалары" (легендалық қарақшылар басшылары) – sækonungar – тағы бір үлкен санатты құрайды. Осылардан "теңіз" және "кеме" үшін кеннингтер жасалды, мысалы, Rakna bifgrund – "Rakni-дің дірілдеген жері" = "теңіз"; Þvinnils dýr – "Thvinnil-дің жануары" = "кеме".

Параллельдер

Аналогты және кейбір жағдайларда туысқан сөздер басқа ерте герман тілдерінің поэзиялық дәстүрлерінде де кездеседі, мысалы, көне ағылшын тіліндегі guma, secg: көне скандинав тіліндегі gumi, seggr "адам"; көне ағылшын тіліндегі heoru, mēce: көне скандинав тіліндегі hjǫrr, mækir "қылыш". Көне және қазіргі көптеген тілдерде күнделікті тілден шалғарған, арнайы поэзиялық лексика бар, олар көбінесе көне скандинав тіліндегі heiti сияқты тәсілдермен туындаған.