Кіріспе

Орта жерде өтетін Толкиннің шығармалары. "Орта жер каноны" термині, сондай-ақ "Толкиннің каноны" деп те аталады, Дж.Р.Р. Толкиннің Орта жерге қатысты жарияланған жазбаларының барлығын білдіреді. Бұл термин Толкин жанкүйерлері арасында Толкиннің жазбаларының белгілі бір бөлігіндегі дәйекті көркемдік канон идеясын қолдау, талқылау және пікір алмасу үшін де қолданылады. Джон Гарт, Том Шиппи, Джейн Ченс сияқты рецензенттер, баспагерлер, ғалымдар, авторлар мен сыншылар Толкиннің Орта жерге қатысты жарияланған жазбаларын сипаттау үшін осы терминдерді пайдаланған. Ал кейбір жазушылар автордың барлық туындыларын "Орта жер" көркемдік ортасымен шектелмей, "Толкин каноны" деп қарастырады.

Толкиннің шығармалары

Толкин өмірінде жарық көрген Орта жер туралы еңбектерге "Хоббит", "Сақиналардың иесі", "Том Бомбадильдің оқиғалары" және "Жол мәңгі жалғасады" кіреді. Толкин қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Кристофер көптеген мәтіндік өзгерістермен "Сильмариллионды" жариялады, онда бірнеше аяқталмаған қолжазбалар тұтас баяндама ретінде біріктірілді. Кейінгі, өлімнен кейінгі басылымдар (мәтіні Толкиннің түпнұсқасына жақын) – "Аяқталмаған әңгімелер", Дж. Р. Р. Толкиннің хаттары, "Билбоның соңғы әні", "Хуриннің балалары", "Берен мен Лутиен" және "Гондолиннің құлауы". Кристофер Толкин сонымен қатар 12 томдық "Орта жер тарихын" жариялады, онда Толкиннің көптеген мәтіндері, жобалары мен жазбалары (ерте және кейінгі), сондай-ақ Кристофердің кеңінен жазған түсіндірмелері бар. Толкин мұрагерлері бекіткен басқа да еңбектерге Джон Д. Рэтелифтің екі томдық "Хоббит тарихы" және Дуглас А. Андерсонның "Анотацияланған Хоббит" кіреді, екеуі де Толкиннің жазбалары мен ерте жобаларын қамтиды. Орта жерге қатысты Толкиннің тілдік материалдары да мұрагерлерінің рұқсатымен екі мерзімді басылымда жарияланды. "Кения және гном тілінің сөздіктері" толықтай "Парма Эльдамберон" нөмірлері 11–16-да келтірілген; ал басқа да дерлік өздігінен тұрған фрагменттер, жазбалар мен өлеңдер "Виньяр Тенгвардың" әртүрлі нөмірлерінде кездеседі. Осы материалдардың барлығы, нақты тарихтар мен мифологиялар сияқты, көптеген түсініксіз, жоғалған немесе көрінетін қайшылықтарды қамтитын жиынтық құрайды.

Хоббит

Толкин "Хоббит" мифологиялық әңгімелерден бөлек ойластырылғанын айтса да, ертедегі нұсқалары оның сол әлемде жазылғанын көрсетеді, онда оның "Жоғалған әңгімелер кітабында" айтылған кейіпкерлер мен жерлер туралы тікелей сілтемелер бар, бұл кітап кейін "Силмариллион" аталды. Некромант бастапқыда Сауронның алдағысы Ту болды; Ториннің атасы Берен мен Лутиенді түрмеге қамаған зинданның өзінде тұтқындалды; Эльфтердің патшасы Тингголь, ал оның жері – Мененгрот еді. "Хоббит" кітабын "Сақиналардың иесі" кітабымен үйлестіру үшін қайта жазғанда, Толкин Билбоның сақинаны иеленуін түсіндіру үшін бастапқы нұсқасын сақтап қалды.

Сақиналардың иесі

"Сақиналардың Иесі" "Хоббит" оқиғасын шамамен алпыс жылдан кейін, бірнеше ортақ жерлер мен кейіпкерлермен жалғастырады. Толкин енді бұл оқиғаны "Сильмариллион" ертегілерімен тікелей байланыстырды, бірақ оны шамамен алты мың жыл кейініректе орналастырды. Бұл жаңаша қарау "Хоббиттегі" кейбір егжей-тегжейлерді, мысалы, гоблиндердің ежелгі қылыштар Оркрист пен Гламдрингті бірден тануын, біртұтас тарихқа сыйғызуды қиын етті. "Хоббиттен" басқа да кейбір мәліметтер "Сақиналардың Иесімен" толыққанды үйлеспейді. Мысалы, Фродо мен оның серіктері Тролль орманында Билбо мен эльфтер басып өткен жерлердің көп бөлігін аралайды, бірақ Ривенделге жету үшін оларға көбірек уақыт керек болады, сондай-ақ география да басқаша сипатталады. "Хоббит" кітабына енгізілген бірнеше түзетулер осы келіспеушіліктерді одан әрі күшейтті. 1960 жылдары Толкин "Хоббит" кітабын "Сақиналардың Иесі" стилі мен әуеніне сәйкес қайта жазуға кірісіп, кейінгі оқиғаға сай келетін саяхат пен маңызды орындарды өзгертуге тырысты, бірақ соңында бұл жобадан бас тартты.

"Баулардың иесі" кітабынан кейінгі жазбалар

Кристофер Толкиннің айтуынша, Дж. Р. Р. Толкиннің ескі Сильмариллион әңгімелерін жариялануға дайын күйге келтіру ниеті болғанымен, көп уақыт бұрын жарияланған туындылардың үйлесімділігін қамтамасыз етуге кетті. Жарияланбаған қолжазбалар әртүрлі дайындық деңгейінде қалды. Бұл ескі әңгімелер ондаған жылдар бойы өмір сүрді және өзгерді, ішінара "Сақиналар Иесі" романына жауап ретінде; ол материалды қайта өңдегенде, маңызды тақырыптар мен толыққанды әңгімелерді толығымен қысқартуға дейін, сондай-ақ көрінетіндей толық әңгімелерді жаңадан жазуға және түзетуге дейін елеулі өзгерістер енгізді. Өмірінің соңына қарай Толкиннің шығармашылығының фокусы филологиялық ізденістерінен шабыттанған әңгімелер айтудан философиялық мәселелерге қарай жылжыды, және Толкин біртұтас, жүйелі және ішкі логикасы берік баяндаманы аяқтаған жоқ.

Орта жүздің ойдан шығарылған каноны

Оның құрылу жолына байланысты Орта жердің екінші дүниесі күрделі. Оның авторы ондаған жылдар бойы өзінің көркем әдебиетінің әртүрлі элементтерін дамытып, маңызды тақырыптарды, фактілерді және толыққанды әңгімелерді қалдыру сияқты маңызды өзгерістер жасады, сондай-ақ бұрынғысы "толық" болған туындыларды жаңадан жазып, қайта қарастырды. Автордың өзінің мәтіндерінің бір-бірімен байланысы туралы пікірлері көбінесе өзгеріп отыратын. Толкин өз хаттарында өзінің туындыларының мәтіндік байланыстары туралы былай деп жазады: "Мен өзімнің [Силмариллионды аяқтау] жұмысына күмәнданамын. Менің ойымша, "Сақиналардың Иесі"-нің тартымдылығының бір бөлігі – оның артындағы үлкен тарихтың көрінісіне байланысты, алыс, зерттелмеген аралды көру немесе күн сәулесіндегі тұманнан жарқырап тұрған қаланың мұнараларын көру сияқты. Сол жерге бару – егер жаңа, қол жетпес көріністер ашылмаса, сиқырды жоюмен тең." Верлин Флигер кейбір оқырмандардың Толкиннің жазбаларының белгілі бір бөлігінде тұрақты көркемдік канон іздеуін атап өтті. Толкиннің шығармаларында роман сериясынан күтілетін баяндау тұтастығының деңгейі әрдайым кездеспегендіктен, Флигер кейбір оқырмандардың әңгімелерде тұтастық табу қажеттілігін Толкиннің өзінің туындыларына шындық сезімін сіңіруге тырысқандығымен байланыстырды, бірақ нақты көркемдік канон іздеу оның әңгімелерін бағалауға қатысты емес деп есептеді. Орта жер канонына деген құштарлық кейбір оқырмандардың әңгімелер арасындағы ішкі үйлесімділікті қалыптастыру қажеттілігінен туындайды, бұл олардың "сенуді тоқтатуға" дайындығымен байланысты. Толкин өзінің "Қиял әңгімелері туралы" эссесінде "ішкі шындық тұрақтылығын" сақтамаса, ешқандай жеке қиял әңгімесі сәтті бола алмайды деп мәлімдеді. Ол: "Автор санаға енуге болатын Екінші дүние жасайды. Оның жазғандары сол дүниенің заңдарына сәйкес келеді. Сенімсіздік туған сәтте, сиқыр, немесе дәлірек айтқанда, өнер сәтсіздікке ұшырайды." Толкиннің бұрынғы студенті В. Х. Оден Толкиннің бір кітабына жазған рецензиясында осы пікірді қолдайды: "Кез келген қиял әлемінен оқырман оны шынайы сезінуін талап етеді, ал бүгінгі күні талап етілетін реализм стандарты, мысалы, Мэлори заманынан әлдеқайда қатаң."