Мысырдың XIX әулетінің фараоны Сети II

Кіріспе

Сети II (немесе Сетос II) – Египеттің он тоғызыншы династиясының бесінші фараоны. Ол б.з.д. 1203-1197 жылдар аралығында билік құрған. Ол Мернептах пен Исетнофрет II-нің ұлы болды және династиялық интригалар мен қысқа билік етумен ерекшеленетін кезеңде таққа отырды, оның өзінің билігі де одан өзгеше болмады. Сети II көптеген қастандықтармен күресуге мәжбүр болды, ең ірісі – оның билік еткен екінші-төртінші жылдары Жоғарғы Египеттегі Фива мен Нубияны басып алған, мүмкін, жартылай бауыры Аменмессе есімді қарсылас патшаның билікке таласуы.

Тақ үшін бәсеке

Аменмессе Сети II-нің тікелей алдыңғысы емес, Сети II-нің билігімен тікелей замандас болғандығын көрсететін дәлелге Сети II-нің Тебадағы KV15 патшалық қабірінің әдейі қиратылуы және Сетидің патшалық есімдерінің көптеген бөліктерінің оның билігі кезінде мұқият өшірілуі жатады. Өшірілген жерлер кейіннен Сети II-нің агенттерімен қалпына келтірілді. Бұл Сети II-нің Тебадағы билігінің Жоғарғы Египет патшасы Аменмессенің билікке келуімен үзілгенін көрсетеді. Екіншіден, неміс ғалымы Вольфганг Хельк Аменмессенің тек Жоғарғы Египетте 3 және 4 жылдарда ғана расталғандығын көрсетті; Хельк сондай-ақ Дейр-эль-Мединадан 1 немесе 2 жылға қатысты Аменмессенің билігіне тиесілі деп есептеуге болатын ешқандай мәлімет болмағанын атап өтті. Бұл Сети II-нің Тебаны алғашқы екі жылында бақылауда ұстағанының айқын дәлелімен сәйкес келеді, бұл әртүрлі құжаттар мен папирустармен расталған. Керісінше, Сети II үшінші және төртінші жылдары Жоғарғы Египетте болмады, бұл кезеңде Аменмессе осы аймақты басқарғандықтан, тиісті мәліметтер жоқ. Соңында, ең маңыздысы, Деир-эль-Мединаның бас бригадирі Неферхотептің Аменмессе патшасының билігінде белгілі бір "Мси" бұйрығымен өлтірілгені белгілі, ол Papyrus Salt 124 бойынша Аменмессенің өзі немесе оның агенттерінің бірі болуы мүмкін. Алайда, Неферхотептің қызметі Ostraca MMA 14.6.217 жұмыс тізілімінде көрсетілген, онда Сети II таққа отырғаны және кейіннен осы патшаның тұсында жұмысшылардың жоқтығы тіркелген, содан кейін бұл тізім қайта қолданылды. Егер Сети II-нің 6 жылдық билігі Аменмессенің билігінен кейін болса, онда бұл бас бригадир Сети II билігінің басында жасалған құжатта есімдері болмас еді, өйткені Неферхотеп бұл кезде қайтыс болған болар еді. Бұл Аменмессе мен Сети II биліктерінің бір-бірімен тоғысқан болуын көрсетеді және екі патша да Египет тағы үшін күрескен бәсекелестер болғандығын көрсетеді. Аменмессе/Сети II-нің қатар билік еткен екінші-төртінші жылдары Аменмессе үстемдікке ие болып, Жоғарғы Египет пен Нубияны бақылауға алды; ол Сети II-нің патшалар аңғарындағы қабірін қиратуға бұйрық берді. Алайда, бесінші жылына дейін Аменмессе өзінің бәсекелесі Сети II-ге жеңілді, ол Мернептаның ұлы болғандықтан тақтың заңды мұрагері болды. Сети II өз кезегінде Аменмессеге және оның Фива мен Нубиядағы басты жақтастарына тиесілі барлық жазулар мен ескерткіштерді жою науқанын бастады, соның ішінде Аменмессенің уәзірі болған Куштың бұрынғы вице-падишасы Хаемтер де бар еді. Сети II-нің агенттері Аменмессенің KV10 патшалық қабірінен көріністер мен мәтіндерді толығымен өшірді. Фрэнк Юрконың айтуынша, визирь Хаемтердің Нубиядағы Куш патшасының орынбасары болып қызмет еткен кездегі суреттері мұқият жойылған, сондықтан Рольф Краусс пен Лабиб Хабачидің 1970 жылдары жариялаған мақалаларына дейін оның осы лауазымдағы мансабы бұл жерде белгісіз болып келді.

Evidence that Amenmesse was a direct contemporary with Seti II's rule—rather than Seti II's immediate predecessor—includes the fact that Seti II's royal KV15 tomb at Thebes was deliberately vandalised with many of Seti's royal names being carefully erased here during his reign. The erasures were subsequently repaired by Seti II's agents. This suggests that Seti II's reign at Thebes was interrupted by the rise of a rival: king Amenmesse in Upper Egypt. Secondly, the German scholar Wolfgang Helck has shown that Amenmesse is only attested in Upper Egypt by several Year 3 and a single Year 4 ostracas; Helck also noted that no Year 1 or Year 2 ostracas from Deir El Medina could legitimately be assigned to Amenmesse's reign. This conforms well with the clear evidence of Seti II's control over Thebes in his first two years, which is attested by various documents and papyri. In contrast, Seti II is absent from Upper Egypt during his third and fourth years which are notably unattested—presumably because Amenmesse controlled this region during this time. Finally, and most importantly, it is well known that the chief foreman of Deir el Medina, a certain Neferhotep, was killed in the reign of king Amenmesse on the orders of a certain 'Msy' who was either Amenmesse himself or one of this king's agents, according to Papyrus Salt 124. However, Neferhotep is attested in office in the work register list of Ostraca MMA 14.6.217, which also recorded Seti II's accession to the throne and was later reused to register workers' absences under this king's reign. If Seti II's 6 year reign followed that of the usurper Amenmesse, then this chief foreman would not have been mentioned in a document which dated to the start of Seti II's reign since Neferhotep was already dead. This indicates that the reigns of Amenmesse and Seti II must have partly overlapped with one another and suggests that both rulers were rivals who were fighting each another for the throne of Egypt. During the second to fourth years of Amenmesse/Seti II's parallel reigns, Amenmesse gained the upper hand and seized control over Upper Egypt and Nubia; he ordered Seti II's tomb in the Valley of the Kings to be vandalised. Prior to his fifth year, however, Amenmesse was finally defeated by his rival, Seti II, who was the legitimate successor to the throne since he was Merneptah's son. Seti II, in turn, launched a damnatio memoriae campaign against all inscriptions and monuments belonging to both Amenmesse and this king's chief supporters in Thebes and Nubia, which included a certain Khaemter, a former Viceroy of Kush, who had served as Amenmesse's Vizier. Seti II's agents completely erased both scenes and texts from KV10, the royal tomb of Amenmesse. Vizier Khaemter's scenes in Nubia which were carved when he served as the Viceroy of Kush were so thoroughly erased that until Rolf Krauss' and Labib Habachi's articles were published in the 1970s, his career here as viceroy was almost unknown, notes Frank J. Yurco.

Билік

Сети II канцлер Бейді өзінің ең маңызды мемлекеттік шенеулігіне көтерді және өзі үшін, аға ханымы Твосрет пен Бей үшін Патшалар аңғарында 3 қабір салдырды. Бұл Бей үшін, оның сириялық тегі болғандықтан және патша отбасымен неке немесе туыстық байланысы болмағандықтан, бұрын-соңды болмаған әрекет болды. Сети II II Перет күнінің 29-ы мен III Перет күнінің 6-сы аралығында таққа отырды, ал Сети II-нің ізбасары Сиптах IV Ахета соңы мен I Перет басында таққа отырды. Сондықтан Сетидің 6-шы және соңғы билік жылы шамамен 10 айға созылды; демек, Сети II Мысырды 5 жыл 10 ай, немесе қайтыс болған кезде 6 жыл биледі. Оның билігінің салыстырмалы қысқа мерзіміне байланысты Сетидің қабірі оның қайтыс болған кезде аяқталмаған еді. Кейіннен Сети II-нің ізбасары Сиптахтың қайтысынан кейін Твосрет билікке келді. Дейр-эль-Медина жұмысшылары қауымының жазулы острака құжатына сәйкес, Сети II-нің өлімі туралы жұмысшыларға "Полиция басшысы Нахт мин" Сети II билігінің 6-шы жылы, I Перет күнінің 19-ында хабарлады. Сети II-нің өлімі туралы хабардың төменгі Мысырдағы Пи-Рамсес астанасынан Тебаға жетуіне уақыт кеткендіктен, I Перет күнінің 19-ы тек патшаның өлімі туралы хабардың Дейр-эль-Мединаға жеткен күнін көрсетеді. Сети II IV Ахета соңында немесе I Перет басында қайтыс болған болуы мүмкін; Вольфганг Хельк пен Р.Демаре қазір I Перет күнінің 2-сін Сети II-нің нақты өлім күні деп ұсынады, себебі ол оның жерленген күнінен 70 күн бұрын болған. Твосреттің KV14 қабірінің бірінші дәлізіндегі граффитодан Сети II Сиптаның билігінің "ІІІ Перет күнінің 11-і" күні өзінің KV15 қабірінде жерленген. Сети II-нің бірінші жылындағы ең алғашқы преномені 'Userkheperure Setepenre' болды, ол Биге аралындағы таудың үстінде Мернептаның Нүбиялық вице-патшасы Мессуйдың жазуының үстінде жазылған. Алайда, Мессуйдың Нүбиядағы S90 қабірінде тек Мернептахтың есімімен аталған жерлеу заттары табылды, бұл 1) Мессуй Мернептахтың билігінде қайтыс болған болуы мүмкін және 2) Сети II тек Куштың вице-патшасы ретінде әкесіне қызмет еткен лауазымды адаммен байланысты болған болуы мүмкін. Сети II көп ұзамай өзінің патшалық атын 'Userkheperure Meryamun' деп өзгертті, бұл оның преноменінің ең көп таралған түрі болды. Сети II билігінде екі маңызды папирус жарық көрді. Біріншісі - "Екі бауыр туралы әңгіме", бұл әкесінің өліміне байланысты отбасындағы қиындықтарды баяндайтын, екі ағайынның жағдайына қатысты саяси сатира ретінде қарастырылған болуы мүмкін. Екіншісі - Панебтің сотының тізімдері. Дейр-эль-Медина некрополының екі бас жұмысшысының бірі Неферхотептің орнын оның қиындықтар тудырған күйеу баласы Панеб басты. Неферхотептің бауыры Аменнахте Панебке қарсы көптеген қылмыстар жасады деп мәлімдеді. Егер Аменнахте куәлігіне сенуге болатын болса, Панеб Сети II қабірінен тас ұрлап, оны аяқтау үшін жұмыс істеп жүргенде, өзінің қабірін безендіру үшін, сол монархқа тиесілі басқа да мүлікті ұрлаған немесе зақымдаған. Панеб сондай-ақ, өзінің асырап алған әкесі Неферхотепті өлтірмекке тырысқан деп айыпталды, бірақ ол оны тәрбиелегеніне қарамастан. Бұл айыптаулардың шындығына қарамастан, Фиваның қиын кезеңдерді бастан өткергені анық. Осы жылдарда болған "соғыс" туралы басқа да мәліметтер бар, бірақ бұл сөз нені білдіретіні белгісіз - бәлкім, ішкі тәртіпсіздіктер мен наразылықтан басқа ештеңе емес. Неферхотеп Панебтің өзіне жасаған шабуылдарына шағымданып, преамхабтың алдыңғы адамы болған Аменмозға шағымданған. Бұл алаңдаушы кейін "Мосеге" (яғни "Мсиге") шағым түсірді, ол кейін Праемхабты лауазымынан кетіруге әрекет етті. Бұл "Моса" аса маңызды тұлға болғанға ұқсайды, бәлкім, Аменмессе патшаның өзі немесе оның жоғары лауазымды одақтасы болған шығар. Сети II сонымен қатар Эдомдағы Тимна аңғарында мыс өндіруді кеңейтіп, сол аймақта сиыр құдайы Хаторға маңызды ғибадатхана салдырды. Ол қола дәуірінің соңындағы құлау кезінде тасталып кетті, онда ғибадатхананың бір бөлігін сол аймақта табылған қола жыланға табынумен байланысты мадияндық көшпелілер қолданған көрінеді. Сети II сонымен қатар Карнактағы II пилонның алдындағы аулада баржа үшін станция құрды және Тебалық Үштік – Амон, Мут және Хонсу шіркеулерін салды.

Seti II promoted Chancellor Bay to become his most important state official and built 3 tombs – KV13, KV14, and KV15 – for himself, his Senior Queen Twosret and Bay in the Valley of the Kings. This was an unprecedented act on his part for Bay, who was of Syrian descent and was not connected by marriage or blood ties to the royal family. Because Seti II had his accession between II Peret 29 and III Peret 6 while Siptah—Seti II's successor—had his accession around late IV Akhet to early I Peret 2, Seti's 6th and final regnal year lasted about 10 months; therefore, Seti II ruled Egypt for 5 years and 10 months or almost 6 full years when he died. Due to the relative brevity of his reign, Seti's tomb was unfinished at the time of his death. Twosret later rose to power herself after the death of Siptah, Seti II's successor. According to an inscribed ostraca document from the Deir el Medina worker's community, Seti II's death was announced to the workmen by "The [Chief of] police Nakht min" on Year 6, I Peret 19 of Seti II's reign. Since it would have taken time for the news of Seti II's death to reach Thebes from the capital city of Pi Ramesses in Lower Egypt, the date of I Peret 19 only marks the day the news of the king's death reached Deir el Medina. Seti II likely died sometime late in IV Akhet or early in I Peret; Wolfgang Helck and R. J. Demarée have now proposed I Peret 2 as the date of Seti II's actual death, presumably since it is 70 days before the day of his burial. From a graffito written in the first corridor of Twosret's KV14 tomb, Seti II was buried in his KV15 tomb on "Year 1, III Peret day 11" of Siptah's reign. Seti II's earliest prenomen in his First Year was 'Userkheperure Setepenre' which is written above an inscription of Messuy, a Viceroy of Nubia under Merneptah, on a rock outcropping at Bigeh Island. However, Messuy's burial in Tomb S90 in Nubia has been discovered to contain only funerary objects naming Merneptah which suggests that 1) Messuy may have died during Merneptah's reign and 2) Seti II may have merely associated himself with an official who had actively served his father as Viceroy of Kush. Seti II soon changed his royal name to 'Userkheperure Meryamun', which was the most common form of his prenomen. Two important papyri date from the reign of Seti II. The first of these is the "Tale of Two Brothers", a fabulous story of troubles within a family on the death of their father, which may have been intended in part as political satire on the situation of the two half brothers. The second is the records of the trial of Paneb. Neferhotep, one of the two chief workmen of the Deir el Medina necropolis, had been replaced by Paneb, his troublesome son in law. Many crimes were alleged by Neferhotep's brother—Amennakhte—against Paneb in a violently worded indictment preserved in papyrus now in the British Museum. If Amennakhte's testimony can be trusted, Paneb had allegedly stolen stone from the tomb of Seti II while still working on its completion—for the embellishment of his own tomb—besides purloining or damaging other property belonging to that monarch. Paneb was also accused of trying to kill Neferhotep, his adopted father in law, despite being educated by the latter and after the murder of Neferhotep by 'the enemy,' Paneb had reportedly bribed the Vizier Pra'emhab in order to usurp his father's office. Whatever the truth of these accusations, it is clear that Thebes was going through very troubled times. There are references elsewhere to a 'war' that had occurred during these years, but it is obscure to what this word alludes—perhaps to no more than internal disturbances and discontent. Neferhotep had complained of Paneb's attacks on himself to the vizier Amenmose, presumably a predecessor of Pra'emhab, whereupon Amenmose had punished Paneb. This trouble maker had then brought a complaint before 'Mose' (i. e., 'Msy'), who then acted to remove Pra'emhab from his office. Evidently this 'Mose' must have been a person of the highest importance, perhaps the king Amenmesse himself or a senior ally of the king. Seti II also expanded the copper mining at Timna Valley in Edom, building an important temple to Hathor, the cow goddess, in the region. It was abandoned in the late Bronze Age collapse, where a part of the temple seems to have been used by Midianite nomads, linked to the worship of a bronze serpent discovered in the area. Seti II also founded a station for a barge on the courtyard in front of the pylon II at Karnak, and chapels of the Theban Triad – Amun, Mut and Khonsu.

Әйелдер мен қазына

Сети II-нің әйелдері туралы Твосрет пен Тахат сенімді болып көрінеді. Твосрет Сиптаның регенті, кейіннен фараон ретінде билік жүргізді. Оның есімі Манетоның «Эпитомында» 7 жылдық билікке ие болған «Тхурис» деп жазылған. Тахат патша қызы атағын иеленеді, яғни ол Рамсес II немесе Меренптахтың қызы болуы мүмкін. Рамсес II билігінің 53-ші жылында жасалған ханшайымдар тізімінде Тахат есімі бар, бірақ ол бұрынғы тізімдерде кездеспейді. Бұл оны Сети II-ге қарағанда шамамен бірдей жаста немесе одан жас қылуы мүмкін. Дәстүрлі көзқарас бойынша, бәсекелестер жартылай бауырлар болған, Тахат Меренптахтың әйелі және Аменмессенің анасы болған, ал Сети II-нің анасы Исетнофрет II болған. Тахат Аменмессенің бірнеше мүсіндерінде бейнеленген, ал олардың бірінде ол «Патшаның қызы және патшаның әйелі» деп аталады, «әйел» сөзі «ана» сөзінің үстіне жазылған. Айдан Додсонның сөзіне сәйкес, Сети билікті қайтарып алып, мүсінді тартып алған кезде бұл атақ қайта жазылған. Бұл Тахат Сетиге үйленгенін және Аменмессенің Сетидің ұлы екенін, ал ол өз әкесінен тақты тартып алғанын көрсетеді. Додсон Тахат есімді екі әйел болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ Тахаттың бейнесіне жасалған өзгерістер бұл мүмкіндікті күмәнді етеді. Көп жылдар бойы Тиа да Сети II-нің әйелі және Сиптаның анасы ретінде қабылданды. Бұл Сиптаның қабірінен табылған бірнеше жерлеу заттарына негізделген, онда Тиа патшаның әйелі және патшаның анасы ретінде аталған. Алайда, қазір бұл заттардың жақын жердегі KV32 қабірінен, кездейсоқ бұзылу салдарынан Сиптаның қабіріне келгені анықталды. KV32 – Тутмос IV-нің әйелі Тианың қабірі. 1908 жылдың қаңтарында египтолог Эдвард Р. Айртон, Теодор М. Дэвис тапсырысымен қазба жұмыстарын жүргізу кезінде KV56 қабірінде шағын жерлеу орнын тапты, оны Дэвис «Патшалар аңғарындағы Алтын қабір» деп атады; ол Сети II есімі жазылған зергерлік бұйымдардың кішкентай жиынтығын қамтыды. Бұл қабірден «сергілер, сақиналар, білезіктер, әртүрлі әшекейлер мен амулеттер, күміс «қолғаптар» жұбы және кішкентай күміс сандал» табылған.

Of the wives of Seti II, Twosret and Takhat seem certain. Twosret would rule as regent for Siptah and later as Pharaoh. Her name is recorded in Manetho's Epitome as a certain 'Thuoris' who is assigned a reign of 7 years. Takhat bears the title of King's Daughter which would make her the offspring of either Ramesses II or Merenptah. A list of princesses dated to Year 53 of Ramesses II names a Takhat who is not included in earlier lists. This would make her about the same age or younger than Seti II. The traditional view has been that the rivals were half brothers, with Takhat as Queen to Merenptah and mother to Amenmesse while the mother of Seti II was Isetnofret II. Takhat is shown on several statues of Amenmesse and on one of these, she is called King's Daughter and King's Wife with the word 'wife' inscribed over 'Mother'. According to Aidan Dodson the title was recarved when Seti regained control and usurped the statue. This would seem to indicate that Takhat was married to Seti and that Amenmesse was Seti's son and usurped the throne from his own father. Dodson allows that there may have been two women named Takhat, but the treatment of the image of Takhat makes it unlikely. For many years, a certain Tiaa was also accepted as a wife of Seti II and mother of Siptah. This was based on a number of funerary objects found in the tomb of Siptah bearing the name of Tiaa as King's Wife and King's Mother. However, it now seems that these items washed into Siptah's tomb from the nearby tomb, KV32, as the result of an accidental breakthrough. KV32 is the tomb of the wife of Thutmose IV, Tiaa. In January 1908, the Egyptologist Edward R. Ayrton, in an excavation conducted for Theodore M. Davis, discovered a small burial in tomb KV56 which Davis referred to as 'The Gold Tomb' in his publication of the discovery in the Valley of the Kings; it proved to contain a small cache of jewelry that featured the name of Seti II. A set of "earrings, finger rings, bracelets, a series of necklace ornaments and amulets, a pair of silver 'gloves' and a tiny silver sandal" were found within this tomb.

Анам

2021 жылдың сәуір айында оның мумиясы 17 басқа патша мен 4 патшайымның мумияларымен бірге Мысыр ескіліктері мұражайынан Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайына «Перғауынның алтын шеруі» атты шара аясында көшірілді.