Кіріспе
Ефрем руы (, ʾEp̄rayīm, in pausa: אֶפְרָיִם, ʾEp̄rāyīm) – еврей Киелі кітабындағы Израиль руларының бірі. Манаса руымен бірге Ефрем руы Жүсіптің екі жарты руының бірін құрады. Ол жоғалған он рудың бірі саналады. Ру атауының шығу тегі туралы әртүрлі пікірлер бар.
According to the Hebrew Bible, the Tribe of Ephraim (, ʾEp̄rayīm, in pausa: אֶפְרָיִם, ʾEp̄rāyīm) was one of the tribes of Israel. The Tribe of Manasseh together with Ephraim formed the House of Joseph. It is one of the ten lost tribes. The etymology of the name is disputed.
Ефремнің бейнесі Киелі кітапта
Киелі кітапта айтылғандай, Ефрем руы Ефрем есімді адамнан тараған. Жүсіптің ұрпақтары Израильдің екі руын құрады, ал Яқыптың қалған ұлдары әрқайсысы бір рудың негізін қалады. Ефрем руы Ешуа, яғни Ефремнің ұрпағының басшылығымен Кәнаан жерін басып алған кезде, ол жерге енген. Дегенмен, көптеген археологтар Ешуаның Кәнаанды басып алғаны туралы айтылған нәрсеге күмән келтіріп, яһудилерді уақыт өте келе монотеистік дінді дамытқан Кәнаанның жергілікті халқы деп санайды. Ешуа заманынан бастап Израильдің бірінші патшалығы құрылғанға дейін Ефрем руы Израиль руларының бірігіп тұрған бірлестігінің құрамында болды. Орталық үкімет болған жоқ, ал қиын жағдайларда халықты судьялар деп аталатын уақытша басшылар басқарды (Сотшылар кітабын қараңыз). Филистиялықтардың шабуылдары күшейген кезде, Израиль рулары бұл қауіпке қарсы тұру үшін күшті орталықтандырылған монархия құруға шешім қабылдады. Ефрем руы Саулды бірінші патша етіп жаңа патшалыққа қосылды. Саулдың билік құрған кезеңі шамамен 1025–1005 ж.б.д. деп есептеледі. Бірақ кейбір ғалымдар бұл мерзімді даулап, Саулды кейінірек, шамамен "б.з.д. Х ғасырдың екінші жартысында" өмір сүрген деп санайды.
Саул қайтыс болғаннан кейін, Киелі кітапта Яһуда руынан басқа барлық рулар Саул әулетіне адал болғаны айтылады. Саулдың ұлы Ишбошет, Израиль тағының мұрагері қайтыс болғаннан кейін, Ефрем руы солтүстік Израиль руларымен бірігіп, Дәуітті, сол кезде Яһуданың патшасы болғанды, қайта біріккен Израиль патшалығының патшасы етіп тағайындады. Археолог Израиль Финкельштейннің пікірінше, ертедегі монархтардың билік ету кезеңі туралы Киелі кітаптағы мәліметтерге сену қиын, және Киелі кітаптағы Дәуіттің Саулдан кейін Израиль патшасы болғаны туралы ақпарат тарихи жағынан дұрыс болмауы мүмкін. Алайда, Дәуіттің немересі Рохабоғам шамамен 930 ж.б.д. таққа отырғанда, солтүстік рулары Дәуіт әулетінен бөлініп, Солтүстік Израиль патшалығын құрды. Солтүстік патшалықтың бірінші патшасы Ефрем руынан шыққан Еробоғам болды, ол шамамен 931–909 ж.б.д. билік құрды. Конфедерация кезінде рулардың акценттері соншалықты ерекше болғандықтан, Гилеад аймағындағы израильдіктер, Жепфтаның басшылығымен, Ефрем руымен шайқасқанда, олардың "шибболет" сөзін "сибболет" деп айтуы Ефрем руынан шыққандарды анықтауға жеткілікті дәлел саналды, осылайша Гилеад израильдіктері оларды дереу өлтіруге мүмкіндік алды. Ефрем руы Ассирия шамамен 723 ж.б.д. патшалықты жаулап алып, халқын жер аударғанға дейін Солтүстік патшалықтың құрамында болды. Сол кезден бері Ефрем руы Израильдің жоғалған он руының бірі саналады. Ефрем руы көбінесе бүкіл Солтүстік патшалықты бейнелейтін ру ретінде қарастырылады және патшалық үйі осы рудың аумағында орналасқан (сияқты Яһуда руы Яһуда патшалығын бейнелейтін және оның патшалық отбасын қамтамасыз еткен ру).
Өңірлер
Ешуа исраилдіктерге Қанаанды басып алғаннан кейін, жерді он екі руға бөліп берді. Кеннет Китчен, белгілі консервативті ғалым, бұл оқиғаны б.з.д. 1200 жылдан сәл кейінге датейді. Алайда, қазіргі ғалымдардың пікірінше, Ешуа кітабында баяндалғандай, Ешуаның басып алуы ешқашан болған емес. Ешуа кітабында Ефрем руына бөлінген жердің Қанаанның ортасында, Иордан өзенінің батысында, Манаса руына жататын жердің оңтүстігінде және Бунямин руына жататын жердің солтүстігінде екені жазылған. Кейінірек Самария деп аталатын аймақ негізінен Ефрем руының жерінен тұратын. Ефремнің жерінде Израиль дінінің алғашқы орталықтары – Сихем мен Шило орналасқан. Осы факторлар Ефремді Израиль патшалығындағы рулардың ең беделдісіне айналдырды және Ефрем бүкіл патшалықтың синониміне айналды. Ешуа кітабы «Жүсіптің ұрпақтарына» (яғни Ефрем мен Манаса руларына) бөлінген жердің шекарасын көрсетеді, ал Ешуа 16:5-8 тармақтары Ефрем руына бөлінген жердің шекарасын егжей-тегжейлі анықтайды. Ешуа Бетелді Бунямин руына берді. Алайда, Дебора пайғамбардың заманында да Бетел Ефрем руының жерінде болған деп жазылған. Біріккен Патшалықтың ыдырауынан жиырма жыл өткен соң, Яһуда патшалығының екінші патшасы Абиях Израильдің патшасы Еробоғамды жеңіп, Бетел, Ехана және Ефрон қалаларын, сондай-ақ олардың маңындағы ауылдарды қайтарып алды. Ефронның Ешуаның Бунямин руына берген Офра қаласы екені саналады. Өзендік шатқал, нахаль Қана (Ешуа 17:9), Ефремнің жерін оңтүстікке, ал Манасаның жерін солтүстікке бөліп тұрды. Қазіргі Израильдің Карней-Шомрон қаласы осы шығыстан батысқа қарай созылып жатқан шатқалға жақын орналасқан. Ефремнің шекарасы шығыста Иордан өзенінен батыста Жерорта теңізіне дейін созылып, Бетел (қазіргі Бейтин), Атарот, Бет-Хорон төменгі (қазіргі Байт-Ур) қалаларын қамтиды, Гезерге дейін (қазіргі Әбу Шуше, бұрын Тель-эль-Джезер) және Жерорта теңізіне дейін созылады. Гезерде Ешуа басқа қанаандықтарды жойып жібергеннен немесе қуып шығарғаннан кейін де қанаандықтар өмір сүрген деп айтылады. Француз археологы Шарль Клермонт Ганно 1871 жылы осы жерді анықтап, кейін қазба жұмыстарын жүргізді. Оның айтуынша, Гезер Ефремнің жерінің батыс шегін көрсетеді және «Ефрем, Дан және Яһуда шекараларының қиылысында орналасқан». Алайда, Киелі кітаптардың өзі Ефремнің шекарасы теңізге дейін созылғанын көрсететін бұл пікірді толық қолдамайды. Испандық яһуди саяхатшысы Бенжамин Тудела Ефремнің жерінің ең оңтүстік шекарасы оңтүстік-батысқа қарай Ибелин немесе Ябни қаласына дейін созылғанын жазды.
The territory of Ephraim contained the early centers of Israelite religion Shechem and Shiloh. These factors contributed to making Ephraim the most dominant of the tribes in the Kingdom of Israel, and led to Ephraim becoming a synonym for the entire kingdom. outlines the borders of the lands allocated to the "children of Joseph", i. e. Ephraim and Manasseh combined, and Joshua 16:5 8 defines the borders of the land allocated to the tribe of Ephraim in more detail. Bethel was allocated by Joshua to the Tribe of Benjamin. However, even by the time of the prophetess Deborah, Bethel is described as being in the land of the Tribe of Ephraim. Some twenty years after the breakup of the United Monarchy, Abijah, the second king of Kingdom of Judah, defeated Jeroboam of Israel and took back the towns of Bethel, Jeshanah and Ephron, with their surrounding villages. Ephron is believed to be the Ophrah that was also allocated to the Tribe of Benjamin by Joshua. The riverine gulch, naḥal Ḳanah (Joshua 17:9), divided Ephraim's territory to the south, and Manasseh's territory to the north. The modern Israeli town of Karnei Shomron is built near this gulch, which runs in an easterly westerly direction. The border of Ephraim extended from the Jordan River in the east to the Mediterranean Sea in the west, and incorporated within it the cities of Bethel (now Beitin), ʻAtarot, Beth Ḥoron the Nether (now Bayt ʻUr), extending as far as Gezer (now Abu Shûsheh, formerly known as Tell el Jezer) and the Mediterranean Sea. Gezer was said to have been inhabited by Canaanites long after Joshua had either killed or expelled the other Canaanites. According to French archaeologist, Charles Clermont Ganneau, who identified the site in 1871 and later carried out excavations there, Gezer marked the extreme western point of the territory of Ephraim, and was "situated at the actual intersection of the boundaries of Ephraim, Dan and Judah." This view, however, does not seem to be supported by the Scriptures themselves which place the extent of Ephraim's border at the sea. Spanish Jewish traveller Benjamin of Tudela wrote that the southernmost bounds of the territory of Ephraim extended in a south westerly direction as far as the town of Ibelin or Jabney.
Шығу тегі
Тораға сәйкес, ру Ефремнің ұрпақтарынан құралған, ол өзінің атын Жүсіптің ұлынан алған; алайда, кейбір сыншы ғалымдар мұны постдикция ретінде қарастырады, яғни, тайпаның Израиль конфедерациясындағы басқа тайпалармен байланысын түсіндіретін есімдік метафора. Киелі кітапта айтылғандай, Жүсіп – Рахил мен Яқуптың екі ұлының бірі, Бенжаминнің ағасы, сонымен қатар Ефремнің және оның тұңғыш ұлы Манасаның әкесі. Манаса үлкен болғанымен, Яқуп Ефремнің ұрпақтары ағасынан көп болатынын болжаған. Жүсіп үйінің географиялық шекарасы туралы Киелі кітаптағы сипаттамалар тұрақты болғанымен, Манаса мен Ефрем арасындағы шекаралар туралы сипаттамалар әртүрлі, және әрқайсысы екіншісінің аумағында анклавтарға ие болып бейнеленген. Ефрем мен Манаса бір тайпа ретінде қарастырылады, ал Жүсіп олардың орнында пайда болады. Осыдан бастап, Ефрем мен Манасаның бастапқыда бір тайпа – Жүсіп тайпасы болып саналғаны ықтимал. 1 Жылнама 7:20-24-те Ефремнің ұрпақтары Езер мен Елеадтың канаандықтар екені, оларды палестиналықтар өлтіргені және Ефрем мен оның бауырлары олар үшін қайғырғаны айтылады. Бұл Ефремнің белгілі Ефремнен өзгеше екеніне сендірілді, ал оның бауырлары басқа израильдік тайпалардың басшылары деп есептелді. Профессор Нили Вазана бұл мәселені премьер-министр Давид Бен-Гурионның яһудилердің Канаанның түпкі тұрғындары екендігі туралы аргументімен байланыстырады, бұл Израильдің тәуелсіздік декларациясында расталған. Бен-Гурион Ыбырайымның Канаанға көшіп келуінің «оның діни сенімін бөлісетін жергілікті ивриттермен қайта қосылуы» болғанын, ал Яқуптың отбасына көшіп келгенде барлық ивриттер Мысырға өтпегенін айтқан.
Кейіпкер
Деутерономиялық тарих бойынша Ефрем билеп-төңкерілген, мақтанқор, наразы және қызғанышпен сипатталады, бірақ классикалық раввиндік әдебиетте тайпаның негізін қалаушысы қарапайым және жеке мүддесін ойламайтын болып суреттеледі. Киелі кітапта Израиль тайпалары бастапқыда біртұтас патшалық құрған, кейін Солтүстік және Оңтүстік патшалықтарына бөлінген. Бұл бөлінуге Киелі кітапта Яһуданың күшейіп бара жатқан билігіне Ефремнің қызғанышы себеп деп айтылады. Шығармалар кітабында Ефремнің Яһудадан айырылып кетуі Құдайды тастау ретінде айыпталады, және Ефремнің дінсіздікке бойындауы, әсіресе Езекия мен Жосия жасаған реформаларға қарсылығы көрсетіледі. Яһуди тарихының бірінші кезеңінің соңында ғана Құдай «Жүсіптің шатырын (Еврей Киелі кітабы) қабылдамады, Ефрем тайпасын таңдамады, бірақ Яһуда тайпасын таңдады, Ол сүйген Сион тауын». Келісім шаңырағы Шилодан Сионға көшірілгенде, Ефремнің билігі жойылды.
Тағдыр
Исраил патшалығының бір бөлігі болған Ефрем аймағын ассириялықтар басып алды, ал руы жер аударылды; олардың жер аударылу жолы одан әрі тарихын жоғалтуға себеп болды. Дегенмен, қазіргі кездегі бірнеше топтар түрлі деңгейдегі ғылыми және раввиндік қолдаумен олардан тарағанмын деп мәлімдейді. Самариялықтар өздерінің бір бөлігінің осы рудан шыққандығын айтады, ал көптеген парсы яһудилері өздерін Ефремнің ұрпақтары санайды. Одан әрі, Үндістанда Телугу яһудилері Ефремнен тарағандарын мәлімдеп, өздерін Бене Ефрем деп атайды, олардың дәстүрлері қазіргі Израиль мемлекеті Манасаның ұрпақтары деп санайтын Мизо яһудилерінің дәстүрлерімен сабақтас. Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі өз мүшелерінің көп бөлігі Ефрем руынан тараған немесе оған қабылданған деп үйретеді, және олар Исаия пайғамбар болжағандай, соңғы күндері жоғалған руларды қалпына келтіруге міндетті деп сенеді. Ефрем руының мүшелері Яһуда руының мүшелерімен бірге соңғы күндері ізраил халқы үшін маңызды басшылық рөл атқарады деп есептеледі. Сондай-ақ, олар Мормон кітабындағы негізгі топтардың (нефиттер мен ламандықтар) Ефрем мен Манаса руларының бір бөлігі болғанына сенеді, бұл Яқыптың батасын орындаудың бір бөлігі: «Жүсіп жемісті бұтақ, тіпті құдықтың жанындағы жемісті бұтақ; оның бұтақтары қабырғадан асып өтеді», мұнда «қабырға» мұхит ретінде түсіндіріледі.