Кіріспе

Исраилдің 12 руының бірі – еврей руы.

Еврей Киелі кітабында Яһуда руы (שֵׁבֶט יְהוּדָה, Шевет Йехуда) – Исраилдің он екі руының бірі, ол Яковтың ұлы Яһуданың атымен аталған. Яһуда руы Исраил жерінде бірінші болып орналасып, оның оңтүстік бөлігін мекендеген. Есей және оның ұлдары, соның ішінде Дәуіт патша да осы руға жатқан.

Киелі кітаптағы оқиға

Яһуда руы, оның жаулап алулары және оның елордасы Иерусалимнің Яхвеге табыну тарихындағы маңызды рөлі, «Деутеронмистік тарих» кітаптарында – «Естер кітабынан» бастап «Патшалар кітабының екіншісіне» дейін – ерекше аталады. Көптеген ғалымдардың пікірінше, бұл кітаптар Яһудалық реформатор Жосияның билігі кезінде (б.з.д. 641–609 жж.) жазылған, бірақ тұтқындыққа дейінгі және тұтқындықтан кейінгі өзгерістерге және түзетулерге ұшыраған. «Ешуа кітабында» айтылғандай, Израиль руларының Кәнаанды ішінара жаулап алғаннан кейін (ебустіктер Иерусалимді әлі де ұстап тұрған), Ешуа жерді он екі руға бөліп берген. «Ешуа кітабының» 15-тарауында Яһуданың үлесі Израильдің оңтүстік бөлігінің көп бөлігін қамтиды, оның ішінде Негев, Зин шөлі және Иерусалим кіреді. Дегенмен, қазіргі ғалымдардың көпшілігі бұл жаулап алу ешқашан болмағанын айтады. Басқа ғалымдар Израиль мен Кәнаан туралы басқа да мәліметтерді осы жаулап алудың тарихи негізі бар екенін көрсететін дәлел ретінде қарастырады. «Төрешілер кітабының» басындағы сөздерде, Ешуаның қайтысынан кейін израильдіктер «Құдайдан» өздеріне бұйырған жерді бірінші болып иемденуге қай рудың лайықты екенін сұрайды, және Яһуда руы бірінші ру ретінде таңдалады. «Төрешілер кітабындағы» оқиғаға сәйкес, Яһуда руы Симеон руын өздеріне бұйырған жерлерін қорғау үшін олармен одақтасып соғысуға шақырады. Алайда, көптеген ғалымдар «Төрешілер кітабының» сенімді тарихи есеп еместігіне сенімді. «Самуил кітабы» Саул патшаның күнәларына байланысты Оңтүстік Бенжамин руынан шыққан монархиялық желіні Құдайдың жоққа шығарғанын және оны Дәуіт патша арқылы Яһуда руына мәңгілікке бергенін баяндайды. «Самуил кітабында» Саул қайтыс болғаннан кейін, Яһудадан басқа барлық рулар Саул әулетіне адал болды, ал Яһуда Дәуітті патша етіп таңдады. Бірақ Саулдың ұлы және Израильдің тағына отырған Ишбошет қайтыс болғаннан кейін, қалған Израиль рулары Яһуданың патшасы Дәуітті қайта біріккен Израиль патшалығының патшасы етіп тағайындады. «Патшалар кітабы» Сүлеймен патшаның билігі кезінде Біріккен Монархияның кеңеюі мен теңдесі жоқ даңқы туралы айтады. Көптеген ғалымдар Дәуіт пен Сүлейменнің «Біріккен монархия» аумағына қатысты есептерінің көбінесе асыра сілтенгенін айтады, ал азын саны «Біріккен монархия» мүлдем болмағанын сендіреді. Бұл пікірге қарсы, Ескі өсиет ғалымы Вальтер Дитрих б.з.д. 10 ғасырдың монархтары туралы Киелі кітаптағы оқиғаларда маңызды тарихи ядро бар екенін және олар жай ғана кейінірек ойдан шығарылған емес екенін айтады. б.з.д. 930 ж. Сүлейменнің ұлы Рохабоғам таққа отырған кезде, Ефрем руынан шыққан Еробоғамның басшылығымен Солтүстік Израильдің он руы Дәуіт әулетінен бөлініп, Самарияда Солтүстік патшалығын құрды. «Патшалар кітабы» солтүстіктегі үлкен және бай көршісіне қатысты келісімсіз және оның б.з.д. 722 ж. Ассирияға бағынуын патшалықтың жалған құдайларға табынуына оралғандығы үшін Құдайдың жазасы ретінде түсіндіреді. Яһуда мен Бунямин рулары Дәуіт әулетіне адал болды. Бұл рулар Яһуда патшалығын құрды, ол Яһуданың б.з.д. 586 ж. Вавилонға бағынуына және халықтың депортациясына дейін болды. Яһудилер Вавилон тұтқындығынан оралғаннан кейін, рулық байланыстар толығымен жойылды, мүмкін, бұрынғы рулық жерлерді қайта құру мүмкін болмағандықтан. Алайда, леуіліктер мен қаһиндерге берілген ерекше діни рөлдер сақталды, бірақ Иерусалим тұтқыннан оралғандардың, соның ішінде солтүстік және оңтүстік тайпалардың ғибадат ету және құрбан шалудың жалғыз орны болды.

Шығу тегі

Таурат бойынша, бұл ру Яһуданың ұрпақтарынан шыққан, ол Яқып пен Лияның төртінші ұлы болған. Кейбір дінтанушылар мұны ру атауының себебін түсіндіру және оны Израиль конфедерациясындағы басқа рулармен байланыстыру үшін кейіннен құрастырылған миф деп санайды. Лия аналық болып есептелгендіктен, Киелі кітап зерттеушілері бұл рудың мәтін авторларының пікірінше, бастапқы Израиль конфедерациясының бір бөлігі болғанына сенгенін көрсетеді. Профессор Аарон Демски Шелах пен оның ұлдарының шежіресі Шефела (яғни Яһуда төбелерінде) тұрған шеланит тайпаларының тарихын аллегориялық түрде бейнелейтінін айтады. Осы тайпалар Леха (немесе Лахыш) және Мареша сияқты қалаларды салған. Олар, әсіресе Езекия патша үшін, құмыра жасаушылар мен шеберлер ретінде жұмыс істеген. Ассириялықтар олардың қалаларын қиратқаннан кейін, аман қалғандары Иерусалимге қашып, б.з.д. 538 жылға қарай толыққандай жергілікті тұрғындармен араласып кетті, сол кезде Вавилондық жер аударылғандар Иерусалимге қайтып келді.

Кейіпкер

Еврей жазбаларындағы көптеген еврей басшылары мен пайғамбарлары Яһуда руынан екендерін айтқан. Мысалы, Ишая, Амос, Аввакум, Жоел, Миқа, Обадия, Зәкәрия және Софония пайғамбарлары осы рудың мүшелері болған. Жаңа Келісімдегі Матай 1:1–6 және Лұқа 3:23–34 тарауларындағы шежірелер Исаны Дәуіттің ұрпағы деп көрсетеді, Матай бойынша Сүлеймен арқылы, ал Лұқа бойынша Натан арқылы.

Тағдыр

Яһуда патшалығының бір бөлігі ретінде Яһуда тайпасы Ассириялықтардың Израильді жойған кезде аман қалды, бірақ оның орнына Бабыл тұтқындығына түсті; тұтқындық аяқталғаннан кейін тайпалар арасындағы ерекшеліктер жоғалып, ортақ үлгі пайда болды. Шимон мен Бунямин Яһуда патшалығында екінші дәрежелі болғандықтан, Яһуда тайпасы осы жаңа үлгіге – яһудилерге ат берді. Иерусалим құлағаннан кейін Бабыл (қазіргі Ирак) 1000 жылға жуық яһудилердің өмір сүру орталығына айналды. Вавилониядағы алғашқы яһуди қауымдары 597 ж.б.д. Яһуда тайпасының Иехояхинмен бірге Вавилонға жер аударылуынан, сондай-ақ 586 ж.б.д. Иерусалим ғибадатханасының қирауынан кейін құрылды. Бәр-Кохба көтерілісінен кейін және одан кейінгі ғасырларда одан да көп яһудилер Вавилонға көшіп келді. Эфиопия дәстүрлері, 13 ғасырдағы "Кебре Негест" трактатында жазылған және кеңейтілген, Саба патшайымы Сүлеймен патшаға келгенде оның қатарында келген израильдіктерден таратылғандығын көрсетеді, одан ол Соломон әулетінің негізін қалаушы Менелик I-ді дүниеге келтірді. Христиандық және яһудилік эфиопиялық дәстүр бойынша осы көшпендердің көп бөлігі Дан және Яһуда тайпаларынан шыққан; сондықтан Ге'ез ұраны Mo`a 'Anbessa Ze'imnegede Yihuda ("Яһуда тайпасының арыстаны жеңіске жетті"), Назареттік Исаның көптеген аттарының бірі.