Кіріспе

Солтүстік Карнатакадағы қала, Үндістан
Бидар қаласы

Бидар (/biːd̪ər/) – Үндістанның Карнатака штатының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан қала. Махараштра және Телангана штаттарымен шектесетін Бидар ауданының орталығы болып табылады. Бидар қаласы – кеңірек Бидар қалалық аймағында қарқынды дамып жатқан қала. Қала архитектуралық, тарихи және діни маңызы бар көптеген нысандарымен әйгілі. Бидар қаласының халқы 200 мыңнан астам адамды құрайды және келесі 5 жылда муниципалды корпорация статусына ие болуы мүмкін. Штаттың астанасы Бангалордан ең алыс орналасқандықтан, қала ұзақ жылдар бойы штат үкіметінің назарынан тыс қалды. Алайда, бай мұрасының арқасында қала Үндістанның археологиялық картасында маңызды орынға ие. Декан үстіртінде әсем орналасқан Бидар бекінісі 500 жылдан астам уақыттан бері мықты тұр. Штаттың Археология, мұражайлар және мұра сақтау департаменті жариялаған "Бидар мұрасы" кітабында департамент тізіміндегі 61 ескерткіштің шамамен 30-ы Бидар қаласының ішінде және айналасында орналасқан қабірлер екені айтылады, бұл қаланың "Еске алулер қаласы" деген лақап атын түсіндіреді. Бидар қаласының және оның айналасындағы мұражайлар соңғы жылдары кино түсіру үшін танымал орынға айналды, соның ішінде Болливуд пен Каннада киноиндустриясы да бұл жерге келіп түсірілімдер жүргізеді.

Бидар – елдегі екінші ірі Һиндия әуе күштерінің оқу орталығына ие. IAF Bidar базасы BAe Hawk ұшақтарында болашақ ұшқыштарды жетілдіру үшін пайдаланылады. Бидар қаласы Бидри қолөнер бұйымдарымен және бай тарихымен танымал. Бидар – сикх қажыналарының ең қасиетті орындарының бірі саналады. Аймақтың басқа жерлерінен айырмашылығы, Бидар Солтүстік Карнатакадағы ең суық және ылғалды жер болып табылады. 2009–2010 жылдары Бидар Үндістандағы ең таза қалалардың 22-орынында, ал Карнатакадағы 5-орында болды. SH4 тас жолы Бидар қаласынан өтеді және қаланың барлық бөлігі 4 қатарлы жолмен байланыстырылған.

Этимология

Бидар атауы бамбук деген мағына беретін ‘bidiru’ сөзінен туындаған болуы мүмкін. Оны Бхадракот деп те атаған. Аңыз бойынша, Бидар ежелгі Видарбха патшалығымен байланысты, оған Малавикагнимитра, Махабхарата, Харивамса, Бхагавата және басқа да бірнеше Пураналар сияқты ерте индуистік әдебиеттерде сілтемелер кездеседі. Бидар мен Видарбха есімдерінің ұқсастығынан осы байланысты анық көруге болады. Бұл туралы Фириштаның еңбектерінде айтылған. Дәстүрлі әңгімелер Видура осы жерде тұрғандығын көрсетеді, сондықтан бұл жер бұрын Видуранагара деп, сондай-ақ Нала мен Дамаянтинің (Видарбха патшасы Раджа Бхиманың қызы) кездесу орны ретінде белгілі болған. Бахмани сұлтандығы тұсында Бидар Мұхаммед-Абад деп аталды.

Тарих

Қала тарихы б.з.б. III ғасырға дейін жетеді, ол Маури империясының бір бөлігі болған кезде. Мауриялардан кейін Бадамидің Сатаваханалары, Кадамбалары және Чалкуялары, содан кейін Раштракуталар Бидар аумағын биледі. Қалиянның Чалкуялары мен Қалиянның Калачурилері де бұл аймақты қайтарып алды. Қалиани Чалкуяларынан кейін қысқа мерзімге Бидар аймағы Девагиридің Сеуналары мен Варангалдың Какатияларының билігінде болды.

Багамалық сұлтандық

Дели сұлтандығы бұл аймақты алдымен Аллауддин Хилжи шапты, ал кейін Мұхаммед бин Туғлуқ Деканның барлық бөлігін, соның ішінде Бидарды да бағындырды. 14 ғасырдың ортасында Деканға орналасқан Дели сұлтанының офицерлері бүлік көтерді, нәтижесінде 1347 жылы Гүлбарға/Хасанабадта (қазіргі Калабураги) Бахмани әулеті құрылды. Бахманилер мен Виджаянагар мемлекеті арасында үздіксіз соғыстар болып тұрды. Бидардағы қазіргі қамалдың тарихы 1427 жылға дейін Бахмани әулетінің сұлтаны Ахмет Шах Вали Бахманимен байланысты, ол климаттық жағдайлары жақсырақ болғандықтан және құнарлы, жеміс ағаштары өсетін жер болғандықтан астанасын Гүлбарғадан Бидарға көшірді. Оның шағын, бірақ мықты бекініс ретінде алғашқы жазылған тарихы 1322 жылға, ханзада Улуғханға дейін жетеді, содан кейін ол Туғлак әулетінің билігіне қарады. Бахмани әулетінің құрылуымен (1347 ж.) Бидар сұлтан Ала ад-Дин Бахман Шах Бахманидың иелігіне өтті. Ахмад Шах I (1422–1486) билігі тұсында Бидар Бахмани мемлекетінің астанасы болды. Ескі қамал қайта салынды, медреселер, мешіттер, сарайлар және бақтар тұрғызылды. 1466 жылы премьер-министр болған Махмуд Гаван Бидар тарихындағы маңызды тұлға болды. Бидар 1619 жылға дейін Барид Шахи әулетінің билігінде болды, содан кейін Бижапур сұлтандығы оны бағындырды. Әурангзеб әкесі, Падшах (император) Шах Джахан оны Деканның ханзадасы етіп тағайындағаннан кейін Бидарға келді. 1656 жылы 21 күндік соғыстан кейін ол Әдил Шахилерден Бидар қамалын тартып алды. Осылайша Бидар екінші рет Моғол әулетінің құрамына кірді. 1656 жылы Бидар суба (империялық жоғары деңгейдегі провинция) болды, келесі жылы Телангана субасы оған қосылды. 1724 жылы Бидар Низами Асаф Жәхи мемлекетінің құрамына кірді. Асаф Жәһ I (Низами I) Мир Сәид Мұхаммед ханның үшінші ұлы Салабат Жан 1751 жылдан 1762 жылға дейін Бидар қамалынан билік жүргізді, бірақ оның ағасы Мир Низами Әли хан Асаф Жәһ III оны осы қамалға қамап, 1763 жылдың 16 қыркүйегінде Бидар қамалында өлтірді. Бидардың ежелгі атауы Мұхаммед-Абад оның құрметіне берілген. ХХ ғасырдың басында ол теміржол арқылы Хайдарабадпен байланысты. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін 1956 жылы барлық каннада тілді аймақтар Майсур штатын құру үшін біріктірілді, ал Бидар жаңа Майсур (қазіргі Карнатака) штатының бір бөлігі болды.

Карез жүйесі

Қаладағы көне Карез жүйесі жақында ашылды. Карез (Канат) – сумен жабдықтау үшін қолданылатын жер асты акведуктар желісі. 15 ғасырда салынған Бидар Карезы, 21 ауа тежегішімен бірге, ұзындығынан асады. Жер асты су ағындарын байланыстыру үшін салынған жер асты каналдары, Бидар бекінісіндегі азаматтық елді мекендерді және гарнизонды ауыз сумен қамтамасыз ету мақсатында салынған. Бұл қалада топырақ тасты болғандықтан және құдық қазу қиын болғандықтан қажеттілік туындады. Үндістандағы ең ерте деп саналатын Бидар карездері Бахмани кезеңінде салынған. Ғұлам Язданидің құжаттамасына сәйкес, Бидарда үш карез жүйесі бар: Наубад, Шукла Тирт және Джамна Мори. Олардың ішінде Шукла Тирт Бидардағы ең ұзын карез жүйесі болып ерекшеленеді. Бұл карездің бастапқы құдығы тарихи бөгеттің жанында табылған. Ал Джамна Мори, негізінен ескі қалада суды тарату жүйесі ретінде қызмет етті, көптеген арналар қала көшелерін кесіп өтеді. Қайта жаңарту жұмыстары 2014 жылы Наубад Карезын тазалау және қазуға бағытталған. 2015 жылы бұл бастама Карезге қосылған 27 тік шахтаның табылуына әкелді. Су тапшылығына тап болған Бидар қаласы үшін осы жүйелерді жаңартудың маңызды оң әсері болды. Сонымен қатар, 2016 жылы кәріз желісін қазу кезінде жүйенің жетінші желісі ашылды.

География

Бидар Декан үстіртінің орталық бөлігінде, теңіз деңгейінен 2300 фут биіктікте орналасқан. Оның Махараштра және Теланганамен ортақ шекаралары бар, шығысында Телангананың Низамабад және Медак аудандарымен, ал батысында Махараштраның Латур, Нандед және Османабад аудандарымен шектеседі. Оңтүстік жағында Карнатаканың Гүлбарга ауданы жатыр.

Геология

Жотаның жоғарғы қабаты латериттен – лимонитті беті бар жұмсақ, кеуекті тау жынысынан тұрады. Бұл қабаттың тереңдігі 30 метрден 152 метрге дейін өзгереді және одан әлдеқайда қаттырақ құрылымы бар, су өткізбейтін трап төсегіне тіреледі. Жаңбыр маусымында латерит қабаты арқылы сүзіліп өтетін су трап қабатында тоқтатылады, соның нәтижесінде бұлақтар пайда болады. Бұлақтардың табиғи ағын деңгейі – екі қабаттың, жотаның тіктерінің табанындағы жанасу сызығы. Уақыт өте келе су өзіне арна жасап, тау жынысының бөліктерін ыдыратып, кеңейтеді, нәтижесінде жарық пайда болады. Бұл жарық біртіндеп кеңейіп, шатқалға, ал шатқал кеңейіп, аңғарға айналады. Карез жүйесі геологиялық жарылымдар бойымен салынған. Мұндай жарылымдар латерит пен базальт тау жыныстарының қиылысында пайда болады және су беретін сызықтар немесе бұлақтарды құрайды.

Топырақ

Бидар топырақтары – 100 см-ден терең, жақсы дренаждалған, қиыршықты қызыл сазды топырақтар, латериттердің үстіңгі жазықтарында қалыптасқан. Олардың pH көрсеткіші 6,6-ға жуық, шалқымдай қышқылдан бейтарапқа дейін, катиондық алмасу қабілеті төмен. Бұл топырақтардың құрамында 60-10% аралығында қиыршықтар кездеседі, олар тереңдеген сайын азаяды.

Климат

Қысқы маусым қарашадан ақпан ортасына дейін созылады. Бидар – Карнатакадағы оңтүстік стандарттары бойынша ең суық қалалардың бірі, себебі қысқы түндердегі ең төменгі температура желтоқсан айында тұрақты түрде 11-12 градусқа дейін төмендейді. Желтоқсан – ең суық ай, орташа тәуліктік ең жоғары температурасы 27,3°C, ал ең төменгі температурасы 13,4°C. Ақпан ортасынан бастап күндізгі және түнгі температуралар тез өсуге бастайды. Мамыр айы ең ыстық ай, орташа тәуліктік ең жоғары температурасы 38,8°C, ал ең төменгі температурасы 25,9°C. Оңтүстік-батыс муссоны қазан айының бірінші аптасында шегіне бастағанда күндізгі температура сәл ғана артады, бірақ түнгі температура бірте-бірте төмендейді. Қазаннан кейін күндізгі және түнгі температуралар прогрессивті түрде төмендейді. Бидарда тіркелген ең жоғары температура 1931 жылғы 8 мамырда 43,3°C, ал ең төменгі температура 1901 жылғы 5 қаңтарда 2,9°C (Карнатакада тіркелген ең төменгі температура). Қазіргі Бидар 5448 шаршы километрді алып жатыр және 17°35' және 18°25' солтүстік ендіктер мен 76°42' және 77°39' шығыс бойлықтары арасында орналасқан.

Экономика

Бұрын мақта және май өңдеу тіршілігі сияқты көптеген шағын кәсіпорындарға мекен болған бұл аймақта, қазір жергілікті шикізатты немесе дағдыларды пайдаланатын өндіріс орындарының саны азайды. Тіпті жергілікті қолөнердің танымал түрі – бидри өнері де тоқырап барады. Материалдардың, әсіресе күмістің қымбаттауы мен сатылымның төмендеуі салдарынан, көптеген ұрпақтан келген шеберлер мұндай бұйымдар жасаумен айналыспайды. Бидар қаласында Колхар индустриалды аймағы деп аталатын ірі өнеркәсіптік аймақ орналасқан.

Туризм

Бидар символдық түрде «Шыбырлаған ескерткіштер қаласы» деп сипатталады. Ортағасырлық Деканның астанасы болған тау басындағы қалада 98 ескерткіш бар, оның төртеуін Үндістанның археологиялық зерттеу қызметі, ал 14-ін Карнатака штатының археология департаменті қорғап сақтайды. Бидар 2014 жылғы Дүниежүзілік ескерткіштер тізіміне енді. 166 елден түскен 741 ұсыныстың ішінде 41 елден 67 нысан таңдалып алынды, бұл туралы 2013 жылдың 8 қазанында Нью-Йоркте Дүниежүзілік ескерткіштер қорының президенті Бонни Бернхам жариялады. «Бидар тарихи қаласынан» басқа, Үндістаннан тізімге Фатепур Сикридегі шейх Салим Чисти үйі және Раджастхандағы Джуна Махал да енді. WMF өзінің «Бидар тарихи қаласын» бақылаудағы сайтында былай дейді: «Нысанға төнгel қиындықтар – біріктірілген консервация мен күтімнің жоқтығы, қоршаған ортаның ластануы, сондай-ақ тарихи құрылымға тиісті жаңа құрылыстар мен жолдардың салынуы. Қазіргі жерді пайдалану ережелері қала тұрғындарының көптегендерінің экономикалық жағдайына қауіп төндіреді, ал қайта қаралып, жергілікті жағдайға бейімделген жоспарлау саясаты Бидардың тарихи мұрасын қорғап қана қоймай, жергілікті халықтың болашағын да қолдайды деп үміттеніледі. Тізімге енгізілу қаланың жағдайын зерттеуге, талдауға, содан кейін саясатты әзірлеуге және Бидардың бай мұрасын ашып, сақтап қана қоймай, тұрақты туризм индустриясын дамытуға көмектесетін консервациялық шараларды қолдануға түрткі болады».

Махмұд Гаван медресесі

Бұл сұлу медресені Бахмани империясының премьер-министрі Махмуд Гаван XV ғасырдың соңында салған. Бұл ғимарат Бахмани дәуірінің ең әсерлі құрылысы ғана емес, сонымен қатар жоспары және архитектурасының жалпы стилі бойынша Үндістандағы осы сияқты ескерткіштердің арасында бірегей болып табылады. Ол құрған көп салалы университет, онда 3000-ға жуық бағалы қолжазбадан тұратын кітапхана болған, 1656 жылы Моғол патшасы Аурангазебтің 27 күндік қамалы кезінде бөлмелерде сақталған ұңғын жарылысынан қирап зақымданған. Махмуд Гаван медресесін Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасы қорғап бағалайды.

Бидар бекінісі

Бидар бекінісі елдің ең мықты бекіністерінің бірі саналады. Бидар қаласы ерекше жоспарланып, салынған. Негізгі цитадель кешенінде патшалық жайлар, махалдар мен мешіттер орналасқан. Осы цитадельге оңтүстік жағынан қала салынған, ол халыққа арналған. Цитадель кешені де, қала да қорғану үшін жеке бекіністермен қамтылған. Бидар қаласының бекініс жоспары бесбұрышты. Қала қамалына кіру үшін бес қақпа бар. Ең мықты бекініс – осы цитадель кешені. Ол жазық даланың шетінде салынған. Оның жобалау және құрылысына әртүрлі елдерден келген инженерлер мен сәулетшілер тартылды. Мұражайда ескі қару-жарақ, мүсіндер және көптеген көне тастар сақталған.

Гумбад Дарвазаның жанында орналасқан Ранген Махал, түрлі түсті плиткалармен және өзге де көркемдік жұмыстармен әшекейленгендігімен ерекше. Бұл жерде жасалған ағаш оюы бағалы ғана емес, сонымен қатар бірегей. Махалдың қабырғалары қара тасқа қапталған ең жақсы сапалы инжу-маржанмен әсемделген. Гүлдік өрнектер мен каллиграфиялық мәтіндер де бейнеленген. Тас ою, штукатурлық өнер – бұл ескерткіштің тағы бір тартымды тұсы. Ранген Махал Баридшахи дәуірінде қайта салынған. Бұл ескерткіштің құрылымы индус және мұсылман архитектурасының үйлесімділігін көрсетеді. Рангин Махалдың жертөлесінде бөлмелер бар. Тарқаш Махал сұлтанның түрік әйелі үшін салынған деседі. Қабырғалардағы сәндік жұмыстардың қалдықтарынан Махал Барид Шахи сұлтандары салған немесе кеңейткен болуы мүмкін, олар түрлі ұлттан келген әйелдерден үлкен харем ұстаған. Бөлмелер штукатурлық өрнектермен безендірілген. Гаган Махал бастапқыда Бахамани патшалары салған, кейін Барид-Шахи билеушілері өзгерістер енгізіп, кеңейткен. Онда екі аула бар. Сыртқы ауланы еркек қызметкерлер мен күзетшілер пайдаланған. Ішкі аулада да күзетшілерге арналған бөлмелер бар. Сарайдың негізгі ғимараты сұлтан мен оның хареміне арналған. Тахт Махал, Патша сарайы, Ахмет-шаһ салған. Бұл патшаның резиденциясы болған. Бұл жер түрлі түсті плиткалармен және тастан ойылған мүсіндермен әсем безендірілген, олардың кейбіреулерін бүгін де көруге болады. Оның екі жағында биік аркалары бар патшалық павильондар және артқы жағында сұлтанның бөлмесі орналасқан кең зал бар. Ғимараттың көлемі зор және сырты әсем безендірілген. Бахамани және Барид-Шахи сұлтандарының тағына отыру рәсімдері осы жерде өткізілген. Тақ сарайының артында орналасқан патшалық павильоннан аңғар мен төмендікті көруге болады. Сола Хамба мешіті (Сола Сутон Ки Мешіт) 1423 және 1424 жылдар аралығында Құбыл Сұлтанның басшылығымен салынған. Мешіт алдыңғы жағында орналасқан 16 бағанасынан атын алған. Халық арасында "Занана Мешіті" деп белгілі, бұл мешіт 90 метр ұзындықта және 24 метр енде. Мешіттің оңтүстік қабырғасының артында үлкен құдық бар. Бағаналары, аркалары және күмбездері бар бұл мешіт Үндістандағы ең үлкен мешіттердің бірі.

Діни орындар

Гурдувара Нанак Жира Сахаб Үндістандағы сикх дінінің жаттықтары үшін ең қасиетті орындардың бірі болып саналады және бұл аймақта ашаршылық болған кезде алғашқы сикх гуруы Шри Гуру Нанак Дев Джи осы жерге келгеніне сеніледі.

Бидри бұйымдары

Бидри өнері – ең сирек және күрделі өнер түрлерінің бірі, қазір тек осы қалада ғана кездеседі. Отандық бұл өнер түрі Географиялық көрсеткіштер (GI) тізіліміне енгізілген. Бидар қаласының суретшілері ғасырлар бұрын жасаған әртүрлі өнер туындылары қазір Лондондағы Виктория және Альберт мұражайында, Нью-Делидегі Ұлттық мұражайда және Калькуттадағы Үнді мұражайындағы музейлердің ең бағалы экспонаттары болып табылады.

Темір жол

Бидар Бангалор, Хайдарабад, Сайнагар Ширди, Парбхани Жн, Аурангабад, Латур, Нандед, Манмад, Мумбай, Висахапатнам, Мачилипатнам, Виджаявада және Ренигунтамен байланысты (2014-15 жылғы теміржол бюджетіне сәйкес). Гульбарга – Бидар арасындағы байланыс құрылысы аяқталды және бұл желіні Премьер-министр Нарендра Моди ашты. Бидар – Хайдарабад қалааралық пойыз қызметі 2012 жылдың қыркүйегінде іске қосылды. Жақында Бидар – Ешвантпур (күнделікті) экспресс пойызы және Бидар – ЛТТ Мумбай экспресс пойызы іске қосылды. Тағы бір пойыз Бидардан Латур арқылы Мумбайға қарай бейсенбі, сенбі және жексенбі күндері жүреді.

Ауа

Бидар әуежайы, сондай-ақ Бидар әуе күштері станциясы деп те аталады, Үндістанның Карнатака штатындағы Бидар қаласындағы әскери әуе базасы және ішкі рейстерге арналған әуежай. Қалада әуе күштері станциясы бар. Star Air компаниясы Бидар (IXX) және Бангалор (BLR) арасында аптасына 3 күні рейстерді орындайды.

Жол

Калабурги (Гүлбарга), Хайдарабад, Латур, Удгир, Нандед, Солапур қалаларына жиі KSRTC автобустары қатынайды. Сонымен қатар, Бенгалуру, Хубли, Белгави, Давангере, Мумбай, Мангалор және Пуне қалаларына Volvo қызметтері бар.