Кіріспе

Карфагендік балаларды құрбандыққа шалу орындары мен зираттары
Еврей Киелі кітабында Тофет немесе Тофет (; Ταφέθ (тафет); Тофет) – Иерусалимдегі Хинном (Геенна) аңғарындағы орын, онда ғибадат етушілер «балаларды оттан өткізу» рәсімін жасаған, көбінесе балаларды құрбандыққа шалу. Дәстүр бойынша, бұл құрбандықтар Молох есімді құдайға арналған. Киелі кітап осы құрбандықтарды айыптап, тыйым салады, ал Тофет патша Иосиямен жойылған, бірақ пророктар Иеремия, Езекиіл және Исаяның айтуынша, Тофетке байланысты әдет-ғұрыптар сақталған болуы мүмкін. Көптеген ғалымдар Тофетте жасалған рәсімнің балаларды құрбандыққа шалу екеніне келіседі және оны Киелі кітаптағы, Финикияда (Киелі кітапта оның тұрғындары қанаандықтар деп аталады) және Карфагендегі грек деректеріндегі ұқсас оқиғалармен байланыстырады. Бұл құрбандықтар «Молох» деген құдайға шалынды ма, жоқ па, деген мәселеде пікірлер әртүрлі. Финикия және Карфаген жазуларына сүйене отырып, көбінесе ғалымдар «молох» сөзі құдай емес, құрбандық түрін білдіреді деген пікірде. Қазіргі уақытта бұл құрбандықтар шетелдік құдайларға емес, Яхвеге арналды ма деген дау жалғасуда. Археологтар Карфаген жерлерінде табылған, құрбандыққа шалынған балалардың үлкен зираттарын атау үшін «тофет» терминін қолданады, бұл туралы грек және Киелі кітап деректерінде айтылған. Бұл түсінік даулы, кейбір ғалымдар Тофеттер балалардың зираттары болуы мүмкін деп санайды және грек деректерін Карфагенге қарсы насихат ретінде қарастырмайды. Басқалары Тофетке жерленгендердің бәрі құрбандық болған жоқ деп мәлімдейді. Тофет және оның орналасқан жері кейіннен еврей эсхатологиясында құдайлық жазамен байланысты болды.

Этимология

Тофеттің этимологиясы туралы бір пікірге келмейді, бұл сөз Мазорет мәтінінде сегіз рет кездеседі. Бұл сөз арамей тіліндегі taphyā сөзінен туындаған болуы мүмкін, яғни "ошақ", "меш", немесе "қуыру ошағы", алғаш рет 1887 жылы Уильям Робертсон Смит осыны ұсынған. Кейбір зерттеушілер бұл сөздің "ұят" деген мағынаны білдіретін bōsheth сөзінің дыбысталуы арқылы өзгертілгенін болжайды. Басқалары сөзді еврейше špt түбірінен шығарған, яғни "жағу", угарит тіліндегі ṯpd сөзімен – "қою" сөзімен байланысты. Роберт М. Керр бұл терминді "ант орны" деп түсіндіруге жаңа ұсыныс жасады. Талмуд (Эрувин 19а) және Иероним бұл атауды "әуестеу" деген мағынаны білдіретін еврей етістігінен шығарған. Тарихи тұрғыдан ең маңызды этимологияны, қазіргі заманға дейін еврей және христиан зерттеушілері қолданып келеді, оны XI ғасырдагы раввин Раши жасаған. Ол бұл терминді еврейше toph "дабыл" сөзінен алған, дабылдар Молохқа құрбан шалған кезде соғылған деген пікірде болған, бұл идеясын Плутархтың Карфаген құрбандықтары туралы сипаттамасынан алған. Алайда, бұл морфологиялық тұрғыдан мүмкін емес.

Киелі кітапта

Тофет Еврей Киелі кітапта 8 рет кездеседі, көбінесе ырымдық отты немесе жану орнын белгілеу үшін, бірақ кейде жер атауы ретінде қолданылады. Осының ырымдық сипаты 3 және 4 жазбаларда нақты көрсетілген. Жосия патша Бен-Хинном аңғарындағы Тофетті арамдады, себебі ол Молохқа өз ұлын немесе қызын отқа шалудан тыйым салды. Мұндай әрекеттерді тоқтату Жосияның Израильдегі "бұрыс" діни амалдарды жоюға бағытталған кең ауқымды діни реформасының бір бөлігі болды. Дегенмен, Еремия және Езекиел сияқты пайғамбарлардың Тофетті және оған байланысты амалдарды әрі қарай айыптауы, бұл практика Жосияның реформасынан кейін де жалғасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ишаяның Тофетті атауы, тіпті Вавилондық тұтқындықтан кейін де осы амалдар сақталғанын ұғындырады. Жосияның реформасына дейін, балаларды оттан өткізу рәсімі Ахаз және Манаса патшалар жасаған деп айтылады, бірақ оның Тофетте өткені нақты көрсетілмейді: Екі патша да соғыс қатері туғанда құрбандық шалады. Бұл құрбандықтар Израильдің құдайы Жахвеге арналған және Тофетте орындалған. Тофет Еремия кітабында жиі айыпталады, және осы кітапта бұл термин ерекше маңызға ие. Мысалы: Еремия Тофетті Баалмен байланыстырады, алайда басқа көздер оны Молохпен байланыстырады. П. Кселланың пікірінше, Еврей Киелі кітабында кемінде жиырма бес жерде ізраилдіктер мен қанаандықтардың балаларын құрбандыққа шалғандары айтылған, оның ішінде 5 Мұса кітабындағы (Дұрыс. 12:13, 18:10), Леуіліктер (Лев. 18:21, 20:25), 2 Патшалар, 2 Жылнама, Ишая, Езра, 106-Забур және Әйүп кітабы бар. Моаб патшасы Меша, ізраилдіктермен шайқасқанда, өзінің туған ұлын құрбандыққа шалды: Ол, шайқас өте ауыр болғанын көргенде, жеміріліп, қылыштарын суырып алған жеті жүз адамын алып, Эдом патшасына шабуыл жасауға тырысты, бірақ оларға мүмкіндік болмады. Сонда ол өзінің орнын басатын үлкен ұлын алып, қамалдың қабырғасында құрбандыққа шалып, өртеді. Осыдан кейін Израильге зор ашу келді, олар Моабтықтардан кетуге мәжбүр болды және өз жерлеріне қайтып келді. Бұл оқиға грек-римдік деректердегі финикиялықтар мен карфагендіктердің қауіпті жағдайларда осыған ұқсас амалдар жасағаны туралы мәліметтермен салыстырылады (қараңыз төмен). Бұл құрбандық Моабтың Кемош құдайына арналған болып көрінеді.

Киелі кітаптан тыс куәліктер

Иерусалимдегі Тофеттің археологиялық дәлелдері жоқ, сондықтан оны түсіну үшін біз Киелі кітаптағы сипаттамаларға жүйкеміз. Археология Левант аймағындағы Тофеттерді әлі нақты анықтаған жоқ, бірақ онда балаларды құрбандыққа шалудың басқа да дәлелдері бар. Ежелгі Египеттік жазбалар б.з.д. екінші мыңжылдықта Левантта осы практика болғанын куәландырады. Б.з.д. 8 ғасырдың соңында Түркиядағы Инчирлиде табылған Финикиялық жазуда, қойлар мен жылқылармен бірге, туған ұлдардың құрбандыққа шалынғаны айтылған. Жазуда дағдарыс кезінде туған ұлдарды құрбан ету туралы толыққанды мәліметтер келтірілген сияқты, бірақ нақты жағдай белгісіз. Грек-Римдік дереккөздерде де бала құрбандығы туралы айтылады, мысалы, Тир қаласында Александр Македонскийдің б.з.д. 332 жылы Тирді қоршауы кезінде ұл баланы құрбан ету салтын қайта жаңғыртуға жасалған әрекет, бірінші ғасырдағы римдік тарихшы Квинт Курций Руфтың жазбаларында қалдырылған. Шіркеу тарихшысы Евсевий (3 ғасыр) Филостың Библден алынған Финикия тарихынан цитата келтіреді:

Теориялар

Бірнеше ғалымдар Топет рәсімінің Киелі кітапта сипатталған зиянсыз іс-әрекет екенін және балаларды құрбандыққа шалуды қамтымағанын айтқанмен, ғалымдардың басым көпшілігі Киелі кітапта Топет рәсімінде адам құрбандығы жасалғаны айтылған деп келіседі. Қазіргі ғалымдар Тофетте құрбандық шалуды мульк немесе млик құрбандығы деп атайды. Бұл термин "ұсыну" деген мағынаны білдіретін етістіктен шыққан көрінеді. Бұл етістік "ұсыну, сыйлау" деген тамыр ylk сөзінен шыққан және финикиялық және карфагендік жазуларда mlk ʾdm "адамды құрбандыққа шалу", mlk bʿl "азаматты құрбандыққа шалу" және mlk bšr "ет орнына құрбандық" деген сөз тіркестерінде кездеседі. Лоренс Стагер мен Сэмюэл Вольф бұл термин "баланың немесе жануардың тірі құрбандығын білдіреді" деп айтады. Бұл құрбандықтар қай құдайға бағышталғаны қазіргі заманғы ғалымдарда даулы болып келеді, құрбандықтар Яхве құлтысының бір бөлігі ме екендігі туралы дау туындайды. Дәстүр бойынша, құрбандықтар шалынған құдай Молох деп аталады, ол жер асты әлемінің құдайы деп есептеледі және оның аты "патша" дегенді білдіреді. Киелі кітапта Тофет Молохпен 2 Патшалар 23:10 және Еремия 32:35 тармақтарда байланыстырылған. Линдсей Купер бұл байланысты қолдап былай деп жазады: "Иерусалим тофетінің қаланың шығыс қабырғасының сыртындағы, жер асты әлемінің дәстүрлі кіреберісінде орналасуы, бала құрбандығын өлім құлтымен тікелей байланыстырады". Алайда, ғалымдар әр түрлі дауыстылықтары бар "Млк" деп аталатын жер асты құдайдың бар екенін мойындай отырып (мысалы, Молох, Милком), сондай-ақ аккадтық терминді maliku өлгендердің көлеңкелері үшін, бұл құдайларды немесе көлеңкелерді адам құрбандығына байланыстыратын дәлел жоқ. Кейінгі Финикия мен Пунияда балаларды құрбандыққа шалу, жазуларда mlk деп аталады немесе грек-римдік дереккөздерінде сипатталған, бұл құдайлармен байланысты емес. "Млк" сөзі "құрбан ету" дегенді білдіреді, сондықтан "көбінесе ғалымдар қазір Киелі кітаптағы дәстүрлерді "Молек" құдайға отпен құрбандыққа шалу емес, балаларды басқа құдайға "млк" құрбандығы ретінде құрбандыққа шалу деп қабылдайды". Франческа Ставракопулу Ыбырайым мен Ефтаның Жахвеге балаларын құрбандыққа шалуы туралы оқиғаларға, сондай-ақ Михей 6:6-7 және басқа үзінділерге сүйене отырып, құрбандықтар шын мәнінде Жахвеге арналған, шетелдік құдайларға емес деп айтады.

Карфаген және Батыс Жерорта теңізі

Грек және римдік дереккөздердің көптегені карфагендіктердің дінінің бір бөлігі ретінде балаларды өртеу арқылы құрбандыққа шалу салтын қолданғанын сипаттайды. Бұл сипаттамалар еврей ғибраттарындағы сипаттамалармен салыстырылды. 1921 жылы Карфагенде "Саламбо тофеті" деп аталатын және күлге айналған балалардың күйдірілген қалдықтары табылған орынның ашылуы көне сипаттамаларды қуаттағандай болды. Дегенмен, қазіргі тарихшылар мен археологтар осы практиканың нақтылығы және кеңдігі туралы пікірталас жүргізуде. Кейбір ғалымдар Тофеттегі барлық қалдықтар құрбандыққа шалынғанын алға тартады, ал басқалары тек бір бөлігі ғана шалынғанын айтады. Ғалымдар көпшілігі карфагендіктерді материктік финикиялық діннің адал жақтастары деп есептесе, кейбіреулері олардың қарсыластар болғанын және олардың құрбандық салты ерекше жаңалық болғанын санайды.

Археологиялық дерек

Батыс Жерорта теңізінің барлық жерінде (Испания мен Ибицадан басқа) финикиялықтардың жерлерінде археологияда ағаштан оюлы ескерткіштермен қапталған, ымыркайлар мен тоқтылардың күйдірілген сүйектері салынған, көмілген урналар бар далалар табылды. Бұл жерлерді археологтар әдетте "топхет" деп атайды, бұл орын туралы Киелі кітапта айтылған. Карфагендік жазулар осы жерлерге сілтеме жасағанда, олар "тофет" емес, bt (үй, ғибадатхана немесе киелі орын) немесе qdš (құрбандық орны) терминдерін қолданады. Археология пуникалық топхеттердің екі "ұрпатын" ашады: 800 және 400 жылдары аралығында финикиялық отарлаушылар құрғандар; және Карфагеннің әсерімен (тікелей немесе жанама) Солтүстік Африкада б.з.б. 4-ғасырдан бастап құрылғандар. Карфагендік әдебиеттерде топхетте қандай рәсімдер жасалғанын түсіндіретін немесе сипаттайтын мәтін сақталмаған. Археологиялық деректерге сүйенсек, олардың ішінде адам баласының немесе тоқтының сүйектері болған, олар көбінесе басқа жануарлардың, мысалы сиыр, шошқа, балық, құс, бұғы сияқты жануарлардың кішкентай бөліктерімен араластырылған. Адамның сүйектеріне шалынған тоқтылардың үлесі әр жер бойынша әр түрлі. Карфагендегі урналардың 31%-ы тоқтыларды құраса, Тарроста бұл көрсеткіш 47%-ды құрады. Сүйек бөлшектерін талдау сүйектер туралы біраз мәлімет береді. Карфагендегі топхеттен алынған жетпіс нәрестеден алынған үлгіде 37% еркек, 54% әйел деп анықталды. Балалардың жасы және олар жерленгенге дейін қайтыс болған-болмағаны да даулы (төменде қараңыз). Бұл құрбандықтар тоқтылар туғаннан кейін белгілі бір уақытта (ақпан/наурыз және қазан/қараша) ұсынылғанын білдіреді. Сүйек сынықтары әртүрлі температурада күйді, бұл олардың бірнеше сағат бойы ашық жерде күйгенін көрсетеді. Кейін қалдықтар жиналып, урнаға салынады, кейде басқа нәрестелер немесе тоқтылардың сүйектері араласады, бұл бірнеше нәрестелер / тоқтылар бір өртке өрттелді дегенді білдіреді. Кейде оған зергерлік бұйымдар мен амулеттер қосатын. Құмыраны жер астына, жартастан жасалған шұңқырға немесе тас тақтадан жасалған қораптарға салатын. Кейде құмыраның үстіне тас ескерткіш орнатылады. Бұл стела, циппус немесе тақтың түрінде болуы мүмкін, көбінесе бейнелі безендірумен және жазумен. Кейде шіркеу де салынды. Стеллалар шығысқа қарай бағытталған. Тас ескерткіштердегі бейнелі безендіру әр аймақта әр түрлі формада болады. Карфагенде геометриялық үлгілер артықшылыққа ие болды. Сардинияда адам бейнелері жиі кездеседі. Карфагендегі Саламбо топхеті - мыңдаған үлгілері бар жазулар. Басқа топтардың да өкілдері бар. Мэттью Маккарти CIS I.2.511-ді типтік жазу ретінде келтіреді: Бағалдың беті Танит ханымға және Бағал Хаммонға: Бодешмунның ұлы Бодаштарттың ұлы Аришам ант еткен; өйткені ол (құдай) оның (Аришамның) даусын естіді, ол оны жарылқады. Осылайша, бұл мәтіндер ескерткішті құдайларға берген уәдесі ретінде көрсетеді, олардан алған рақымы үшін алғыс білдіреді. Кейде соңғы сөйлемде "оның (илаһтың) дауысын естісін" (яғни болашақтағы игілікті күту) деп оқылады. Құрбандықты шалушы әрқашан еркек болып келеді. Өлген бала туралы еш жерде айтылмаған. Танит тек Карфагендегі үлгілерде ғана кездеседі. Басқа жазуларда бұл рәсімді mlk немесе molk деп атайды. Бұл сөздің мағынасы белгісіз, бірақ бұл сөз жоғарыда қарастырылған "Молек" деген Киелі кітап сөзімен бірдей. М. лк б'л / м. лк ʿдм (азаматтың/адамның сүті) мен м. лк ʿмр (ақаның сүті) арасын ажыратып жазылған. Жүзден астам топхет анықталды. Ең ерте үлгілер Карфагенде, Мальтада, Сицилияның батысындағы Мотияда және Сардинияның оңтүстігіндегі Тарроста, Финикиялықтар бұл аймақтарға алғаш рет б.з.б. 9-ғасырда қоныстанғанда құрылды. Карфагендегі Саламбо топхеті осы уақытта құрылған сияқты және қаланың б.з.д. 146 жылы жойылғаннан кейін кем дегенде бірнеше он жыл бойы қолданылып келді. Тас белгілер алғаш рет 650 жылы Salammbô-да пайда болды және 600 жылы Motya және Tharros-қа тарады. Біздің заманымыздан бұрынғы V және III ғасырлар аралығында топхеттер оңтүстік Сардинияда және Карфагеннің ішкі аймағында кеңінен таралды, өйткені финикиялық қоныстар кеңейді. Сицилия мен Сардинияда топхеттер б.з.д. үшінші және екінші ғасырларда Римнің бірінші Пуникалық соғыста бақылау орнатуынан кейін біртіндеп қолданылмай қалды. Сол кезеңде Солтүстік Африкада, әсіресе ішкі Тунисте көптеген жаңа топхеттер құрылды. Бұл топхеттердің көбі б.з.б. 146 жылы Карфаген құлағаннан кейін де қолданыста болды. Біздің заманымыздың бірінші және екінші ғасырларының аяғында әскери орналасу үлгілерінен туындаған көші-қон Тунис және Батыс Алжирде жаңа топхеттердің құрылуына әкелді. Рим кезеңінде жазулар ескерткіштерге арналған құдайды Сатурн деп атайды. Нәрестелерге қоса, бұл топхеттердің кейбіреулері тек ешкілер, қойлар, құстар немесе өсімдіктерден құралған құрбандықтарды қамтиды; көптеген сыйынушылардың есімдері ливиялық, емес пуникалық. Олардың қолданылуы біздің заманымыздың екінші және үшінші ғасырларында азайған сияқты.

Таррос

1962 жылы Су Марру Манну төбесінде тофет табылды. Жүздеген стелалар, бейнелі немесе символдық нәсірлік циппилер және мыңдаған терракоталық құмыралар қазылып алынды. Б.з.д. VII ғасырдан Рим республикасы дәуіріне дейін ол негізінен 6 айға дейінгі балалардың, сондай-ақ адамдардың құрбандықтарының күлін жинаған.

Дау

Карфагендіктердің балаларды құрбандыққа шалу дәрежесі мен болуы даулы мәселе. Кейбір археологтар мен тарихшылар әдеби және археологиялық дәлелдер топтағы барлық қалдықтардың құрбандыққа шалынғанын көрсетеді. Сабатино Москати және басқа да ғалымдар топеттердің ерте өлген немесе қысқа ғұмырлы сәбилердің зираттары болғанын, содан кейін олардың рәсім бойынша ұсынылғанын айтады. Грек-рим авторларының берген мәліметтері күмәнді. Олар өз көзімен көрген куәгерлер емес, балалардың қалай өлтірілгені туралы бір-біріне қайшы келеді және топеттерде табылған нәрестелерге қарағанда үлкен балалардың өлтірілгенін сипаттайды. Археологиялық дәлелдер Клетарх пен Диодордың айтқан Кроностың механикалық мүсінімен сәйкес келмейді. Пуникалық соғыстар туралы грек-римдік жазбаларында бала құрбандығы туралы ешқандай сілтеме жоқ, ал бұл соғыстар бұрынғы кезеңдерге қарағанда жақсы құжатталған. Көптеген, бірақ барлығы емес, грек-рим авторлары карфагендіктерге жау болған, себебі олар Сицилия және Пуникалық соғыстарында жау болған, және бұл олардың осы практиканы бейнелеуіне әсер еткен болуы мүмкін. Мэтью МакКарти грек-римдік куәліктер дұрыс болмаса да, "тіпті ең фантастикалық жала да фактінің кішкентай тұқымына сүйенеді" деп санайды. Археологиялық дәлелдер әртүрлі. Джеффри Шварц және басқалардың Карфагендегі қалдықтарға жасаған остеологиялық зерттеуі 540 адамнан тұратын үлгідегі 38%-ының бала туар алдында немесе туған кезде қайтыс болғанын көрсетті, бұл сүйектерінің мөлшеріне, тістерінің дамуына және тістердегі нәрестелік сызықтардың болмауына негізделген. Осы материалға жасалған тағы бір остеологиялық зерттеу бұл нәтижелерге қарсы шығып, күйдіру процесінен туындаған сүйектердің қысқаруын ескермегенін айтты. Топеттердегі шөгінділердің түрі нәресте емес адамдарға арналған карфагендік қабірлерден өзгеше, олар көбінесе жерлеу, емес кремация түрінде болған. Финикиялық қабір заттары топеттердегі адам сүйектерімен бірге табылған заттардан да ерекшеленеді. Алайда, мәдениеттер аралық салыстырулар нәрестелерге арналған жерлеу рәсімдерінің нәресте емес адамдарға қарағанда әдетте өзгеше екенін көрсетеді. Көптеген археологтар ежелгі авторлар мен Топеттен алынған дәлелдер Топеттегі барлық қалдықтардың құрбандыққа шалынғанын көрсетеді деп санайды. Ал басқалары тек кейбір нәрестелердің ғана құрбандыққа шалынғанын айтады. Паоло Кселла "Оккамның қырықұлашы" қағидасы классикалық және библиялық деректердің салмағы құрбандықтардың болғанын көрсетеді деп санайды. Оның пікірінше, топеттегі балалардың саны табиғи нәресте өлімінен әлдеқайда аз. Кселланың бағалауынша, топеттегі туылмаған балалардың қалдықтары құрбандыққа шалуға уәде берілген, бірақ туылмай қайтыс болған, бірақ антты орындау үшін құрбандыққа шалынған балалардың болуы мүмкін. Ол Карфагеннің алғашқы патшайымы Элиссаның (Дидо) өртеу арқылы өлімі, сондай-ақ Гамилькар мен Боэтарх Хасдрубальдың әйелінің де сол сияқты өлімі кейбір ғалымдардың пікірінше топет рәсімдерімен байланысты екенін қорытындылайды. Бұл практика қаланың алғашқы жылдары жиі кездескен болуы мүмкін.