Кіріспе
Бермуд аралдары (ресми атауы Бермуд аралдары немесе Сомерс аралдары) – Солтүстік Атлант мұхитындағы Ұлыбританияның теңізден тыс аумағы. АҚШ-тың шығыс жағалауында орналасқан, Флорида штатының Майами қаласынан солтүстік-шығысқа қарай, Новая Шотландияның Галифакс қаласынан оңтүстікке қарай, Португалиядан батысқа қарай, Бразилиядан солтүстік-батысқа қарай, Кубаның Гавана қаласынан солтүстікке қарай және Пуэрто-Риконың Сан-Хуан қаласынан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай жатыр. Ең жақын құрлық – Солтүстік Каролина штатының Хатеррас мүйісі, солтүстік-батысқа қарай, ал одан кейін солтүстікке қарай 1,236 км (768 миль) жердегі Сэбл аралы, Новая Шотландия, Канада. Көбінесе жекеше түрде айтылса да (мысалы, Арал, Тас және Бермуда), аумақ шамамен 138 аралдан тұрады, жалпы ауданы .
Bermuda (officially, The Bermuda Islands or The Somers Isles) is an overseas territory of the United Kingdom in the North Atlantic Ocean. Located off the east coast of the United States, it is situated around northeast of Miami, Florida, and south of Halifax, Nova Scotia, west of Portugal, northwest of Brazil, north of Havana, Cuba and north northeast of San Juan, Puerto Rico. The nearest landmass is Cape Hatteras, North Carolina, about west northwest, followed by Cape Sable Island, Nova Scotia, Canada 1,236 km (768 mi) northward. Although commonly referred to in the singular (i. e., The Island, The Rock, and Bermuda), the territory consists of approximately 138 islands, with a total area of .
Жер бетіндегі жергілікті экология
Бермуд аймағының экологиясы 16 ғасырдан бері адамдардың және олар әкелген өсімдіктер мен жануарлардың әсерінен күрт өзгерді. Кейбір түрлер одан бұрын-ақ жойылып кеткен, олардың ішінде қазір тек Солтүстік Тынық мұхитында ғана кездесетін қысқа құйрықты альбатрос та бар.
Флора
Бермудада қазіргі таңда табылган 165 түрлі өсімдіктің 14-і эндемик, ал 25-і жойылу қаупі төніп тұр. 1505 жыл шамасында аралдың өсімдік жамылысы негізінен Бермуда шаырпысының (Juniperus bermudiana) ескі, жаңаруға аяқ келген ормандық қалдықтарынан тұрды. Аралдың солтүстігіндегі кальдера бассейніндегі су асты археологиялық зерттеулер көрсеткендей, бұл аймақ теңіз деңгейінен жоғары болғанда шаырпылармен тығыз жабылған. Шаырпы – эндемик түр, бірақ Солтүстік Америкада кездесетін түрлермен байланысты. Оның ағашы ерекше күңгірт қызыл түсті, бұл арал топырағының жоғары темір құрамын көрсетеді (ол да өте қызыл). Адамдар қоныстанғанға дейін Бермудада бірнеше миллион шаырпы ағашы өскен. 1830 жылдарға қарай, Бермуданың кең аумақтары кеме жасау өнеркәсібінің салдарынан тозып кеткен. Алайда, 19 ғасырда бұл өнеркәсіптің құлдырауымен шаырпылар тез қалпына келді. 1900 жылға қарай, халық саны 20 мыңға жуық келгенде, аралдар қайтадан тығыз шаырпылармен жабылған, бірақ олардың көп бөлігі жас ағаштар болды. Бірақ бұл уақытша тынығу болды. 1940 жылдары екі түрлі қосқанатты жәндік – Lepidosaphes newsteadi және Carulaspis minima кездейсоқ әкелінгенін және олардың уытты әсеріне иммунитеті жоқ шаырпыларды жылдам құртып жатқанын анықтады. Жұқпаны табиғи түрде бақылауға тырысты, бұл құмырсқаларды (Coccinellidae) кең көлемде енгізуді қамтыды, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Келесі он жылда шамамен 8 миллион шаырпы ағашы қосқанатты жәндіктерден жойылды. 1948 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан Бермудада автокөліктерге рұқсат берілді, және халықтың (1980 жылдары 60 000-ға жеткен) қарқынды өсуі соғысқа дейінгі халық орталықтарынан сыртқа қарай таралуы орманның жойылуымен бірге жүрді. 19 ғасырдағыдан айырмашылығы, көптеген енгізілген өсімдік түрлері, соның ішінде желден қорғау үшін шаырпының орнына әкелінген Casuarina сияқтылары, өте күшті тарады. Шаырпы көптеген енгізілген түрлерге қарағанда баяу өседі және Casuarina және бразилиялық бұрыш ағаштарының қатысуында өркендемейді. Оны қалпына келтіру жұмыстары бау-бақшалар мен гольф алаңдары сияқты қарқынды басқарылатын жерлерге бағытталған. Басқа ірі өсімдік түрлері де инвазивті түрлердің қатысуынан нашар дамыды, бірақ бағбандар арасында танымал болды және басқарылатын аумақтарда олардың саны да артты. Олардың ішінде екі жергілікті түр – Бермуда зәйтүн ағашы (Elaeodendron laneanum) және Бермуда пальмасы (Sabal bermudana), жалғыз жергілікті немесе эндемик пальма бар. Кейбір жағалау аймақтарында және ішкі батпақтарда Бермуда мангр ағаштарының ең солтүстік нүктесі болып табылады. Кішігірім өсімдіктердің ішінде көптеген папоротниктер бар. Олардың ішінде сирек кездесетін Бермуда үңгірлік папоротнигі (Ctenitis sloanei) ерекше көзге түседі. Тағы бір сирек папоротник – Diplazium laffanianum қазіргі таңда жабайы табиғатта қалмаған. Тағы бір жергілікті өсімдік – Бермуда ирисі (Sisyrinchium bermudiana). Бұл эндемик деп есептелген, бірақ Ирландияның екі жерінде де кездеседі. Бермуданың көптеген кішкентай эндемик және жергілікті өсімдіктері сирек және жойылу қаупі төніп тұр, бірақ басқалары аман қалды және өркендеді. Бермуда аралдарындағы кең таралған шөп Бермудадан емес, Жерорта теңізінен әкелінген.
Фауна
Адамдар келгенге дейін Бермудада құрлықтағы жануарлардың түрлері аз болған. Бұл жерде тек бермуда скинкісі (Eumeces longirostris) ғана тіршілік ететін. Бұлар өте көп болды, бірақ әкелінген түрлердің жыртқыштығына байланысты сирек кездеседі, әсіресе, шыны бөтелкелердің енгізілуі, олардың ішіне оңай түсіп қалуынан. Олардың аяқтары шыныға жабыса алмайды. Олардың таралу аймағы Castle Harbour шағын аралдарына дейін қысқарды, бірақ олар материкті қайта отарлады және олардың саны артып келеді. Аралдан табылған жалғыз ірі құрлық жануарлары - қабықтылылар, атап айтқанда, құрлықтағы крабтың екі түрі, соның ішінде сирек кездесетін алып құрлықтағы краб (Cardisoma quantami). Жәндіктер арасында жер бетінде тіршілік ететін, жерді қазып тұратын жалғызбасты ара бар, ол бірнеше онжылдықтан бері байқалмаған және жойылған деп есептеледі. Жергілікті цикада да емен орманын жоғалтумен жойылып кетті. Басқа жергілікті жәндіктер, соның ішінде көшіп-қонушы монарх көбелегі (Danaus plexippus), сүтқоректің жоғалуынан қауіп төндіреді, ол арамшөп ретінде жойылған. Ең көп санды жануарлар құстар болды және болып табылады. Бірнеше жергілікті түр Солтүстік Америка түрлеріне жатады, соның ішінде шығыс көк құсы (Sialia sialis) және ақ көзді вирей (Vireo griseus bermudianus). Бұл екеуі де кең таралған, бірақ тіршілік ету ортасын жоғалтудан, үй құстарымен (Passer domesticus) ұя жасау орындары үшін бәсекелестікке ұшыраған және еуропалық шыршылар (Sturnus vulgaris) мен үлкен kiskadee (Pitangus sulphuratus) ұяларын тонаудан зардап шекті. Бұл соңғы түр қасақана 1957 жылы бұрын енгізілген анольдерді бақылау мақсатында енгізілген. Басқа да жергілікті құстар, соның ішінде сұр мысық құсы да осындай себептерден зардап шекті. Бермуданың ең танымал құсы - бермуданың эндемик құсы (Pterodroma cahow) немесе кахоу. Бұл - ұя қазған теңіз құсы. Адамдар 1609 жылы қоныстану басталғаннан кейін миллиондаған құсты өлтірді деп есептеледі, ал ондаған жылдар бұрын испандықтар әкелген жабайы шошқалар да олардың ұяларына шабуыл жасады. 17 ғасырдың аяғына дейін кахоу түрі жойылып кеткен деп саналған. Құсты теңізде көргеннен кейін жас бермудиец Дэвид Б. Уингейт, кахоулар әлі де Касл-Харбордың жартасты аралдарында ұя салуы мүмкін деп болжады. Ол 1951 жылы осы аралдарға орнитологтар Роберт Кушман Мерфи мен Луис С. Моубреймен бірге барып, ұя салатын бірнеше жұптарды тапты. Уингейттің басшылығымен жүргізілген қорғау бағдарламасы кахоулардың санын бірте-бірте арттырды. Табиғи таралу жолымен келген және адам қоныстанғаннан кейін жергілікті болып табылатын түрлерге қоралық соулу (Tyto alba) және аза тұту көгершіні (Zenaida macroura) жатады.
Кірісілген өсімдіктер мен жануарлар дүниесі
Адамдар аралды мекендегеннен бері, көптеген түрлер енгізілді, кейбіреулері қасақана – казуарина, жабайы шошқа, кардинал (Cardinalis cardinalis), анольдер, құмырсқа қоңыздары және кискади, ал кейбіреулері кездейсоқ – норвегиялық егеуқұйрық (Rattus norvegicus) және қара егеуқұйрық (Rattus rattus), тағы басқалары жартылай кездейсоқ – мысалы, қабықшалы кенелер және қоңыр жесір (Latrodectus geometricus). Басқа импортталған түрлерге үлкен бақа (Bufo marinus) және ағаш бақалары кіреді. Казуариналардан өзге, көптеген ағаштар, бұталар, қалың тоғдар, кактустар, пальмалар және басқа да шөптер енгізілді, олардың көпшілігі инвазивті түрлер болып шықты. Кедрлердің қырылуына қарамастан, ғимараттар мен асфальтпен жабылмай қалған аралдың бөліктері қазір ағаштар мен бұталармен тығыз жабылған, олардың ішінде пияз (Pimenta dioica), скрипка ағашы, Норфолк аралы қарағайы (Araucaria heterophylla), лавр жүзімі (Coccoloba uvifera), Суринам вишнясы (Eugenia uniflora), поинциана (Delonix regia), желдеткіш пальмалары, кокос пальмасы (Cocos nucifera), патша пальмасы (Roystonea), питтоспорум, Наталь шабдалысы, локват (Eriobotrya japonica), олеандр (Nerium oleander) және гибискус бар. Енгізілген түрлердің көпшілігі Бермуданың жиі кездесетін қатал ауа-райына төтеп бере алмады. Соңғы екі онжылдықта болған қысқы дауылдар мен бірнеше күшті дауылдар ормандық жерлерді және ұсақ құстарға арналған ұялау орындарын азайтты. Әсіресе, ірі ағаштардың саны кеміп қалды. Кедрлер жергілікті климатқа бейімделгенімен және дауылды ауа-райына көп әсер етпесе де, теңіз деңгейінің көтерілуі сазды жерлерге жақын ескі кедрлердің тамырларын су басып, көптегендерінің өлуіне себеп болып отыр. Иттер, жылқылар, ешкілер, қойлар, тауықтар және мысықтар сияқты көптеген үй жануарлары түрлері енгізілді, мысықтар ұзақ жылдар бойы үлкен жабайы популяция құрды. Жабайы тауықтардың саны соңғы кезде артып келеді (жергілікті мылтық көшбасшыларының мүшелеріне оларды атуға рұқсат беру саясатын үкімет тоқтатқаннан бері), сондай-ақ жабайы қояндар да кездеседі. Жабайы теңіз шошқаларының популяциясы құрылып, кейін жойылды. Жабайы шошқалар ғасырлар бұрын жойылды. Бүгінде енгізілген жабайы түрлер, әсіресе мысықтар, көк құстардан бастап ұзын құсқа дейінгі жергілікті құстардың санының азаюына кінәлі деп есептеледі, бірақ негізгі қауіптер – тіршілік ортасының жоғалуы, қазір шамадан тыс құрылыс және климаттың өзгеруі (теңіз деңгейінің көтерілуі, дауылдың күшеюі және температураның өсуі кахо құстарындағы ұяларға әсер етеді).
Климат
Кёппен климаттық жіктеліміне сәйкес, Бермуда тропикалық жаңбырлы ормандар климаты (Af) мен ылғалды субтропикалық климат (Cfa) арасындағы көшу аймағында орналасқан. Бермуда тропикалық климаттың температуралық шектеріне сай келеді (ең суық айдың орташа температурасы 18 °C (64 °F) немесе одан жоғары), бірақ Бермуданың географиялық ендігі (32°18′ солтүстік) тропикалық климаттың көп бөлігі кездесетін ендіктен солтүстікке орналасқан. Бермудада мұз бен аяз ешқашан тіркелмеген, ал қыстары Еуропа мен Солтүстік Америка стандарттары бойынша өте жылы болады. Бермудада ыстық және ылғалды жаз айлары (жаздың ортасындағы ең жоғары температура әдетте өте жоғары болады, 1989 жылғы тамызда рекордтық ең жоғары температура тіркелді) және жұмсақ қыстар басым. Жауын-шашынның көп бөлігі оқшауланған нөсерлер мен найзағайлар түрінде жауады. Тройпикалық толқындар мен тропикалық дауылдар да жазғы жауын-шашын мөлшеріне әсер етеді, олар тропиктік аймақтан шыққанда. Қыстар жұмсақ немесе жартылай жылы болады, температура сирек 10 °C (50 °F) төмендейді. Қысқы жауын-шашын Солтүстік Америка құрлығынан Атлант мұхитына қарай шығысқа қарай жылжыған фронттармен анықталады. Бермудадағы қыстың шыңында бұл фронттардың артынан солтүстік-батыс желдері мен кейде ұсақ бұрқасынмен араласқан жаңбырлар соғып өтеді. Жауын-шашын жыл бойына біркелкі таралады, бірақ сәуірде және әсіресе мамырда, Бермуданың ең құрғақ айларында, Бермуда-Азор жоғары қысымдық белдеуі ұзақ құрғақшылықтарға әкелуі мүмкін. Жаз ыстық және ылғалды, жиі қатты (бірақ қысқа) нөсерлер болады. Орташа есеп бойынша, тамыз айы ең жауын-шашынды ай. Жазда күнге күйген асфальт жолмен жүріп, бұрылыстан кейін бірнеше минут бұрын жауған нөсерден соң ылғалданып, булы асфальтқа кездесуі жиі кездеседі. Бермуданың ауа райы көбінесе Бермуда-Азор жоғары қысымдық белдеуінің орналасуымен және құрылымымен анықталады. Бұл жартылай тұрақты жоғары қысымдық аймақ (әдетте Азор аралдарының оңтүстік-батысында орналасқан) көктем мен жаз айларында, ең жоғары қысым кезінде Бермудаға қарай батысқа қарай созылады. Бермуданың оңтүстігіне батыстан шығысқа қарай бағытталған, беткі жоғары қысым айналымы сағат тілімен жүріп, жаздың көп бөлігінде оңтүстік-батыстан басым желдерді әкеледі және фронттардың аралға жетіп үруіне кедері келтіреді. Алайда, жота кейде аралдың солтүстігіне қарай жылжып, шығыс немесе солтүстік-шығыс желдеріне мүмкіндік береді. Күзде және қыста Бермудаға жақын жоталар тұрақсыз болады, бұл фронталдық жүйелердің аралға әсер етуіне мүмкіндік береді. Бұл жүйелердегі желдің бағыты көбінесе өзгереді (көбінесе күштірек), бірақ әдетте суық фронттың алдында оңтүстік-батыстан соғып, суық фронттың артынан батысқа немесе солтүстік-батысқа қарай бұрылады. Жаздың соңында болатын жергілікті ауа райы құбылысы "Морган бұлты" деп аталады. Әдетте, жазғы ыстық күндері, оңтүстік-батыс желдерімен конвективті бұлттар аралдың бойында пайда болып, солтүстік-шығысқа қарай соғады. Ауыр жағдайларда бұл бұлттар қатты жаңбырлар мен найзағайларға айналуы мүмкін, ал шығыс аймақтарында воронкалы бұлттар мен су бұрқақтары пайда болуы мүмкін. Бұл құбылыс солтүстік-шығыс желдерінің сирек кездесетін жағдайында да ("кері" Морган бұлты) кездеседі, бірақ оның әсері батыс аймақтарында сезіледі. Морган бұлтының пайда болуының негізгі факторы - жазда айналадағы сулардан жылырақ болатын аралдың бойымен соғатын жеңіл желдер. Бұл бұлттардың пайда болуына мүмкіндік беретін жоғары қарай қозғалысты ұйымдастырады. Осыған ұқсас жергілікті бұлттардың дамуы бүкіл әлемдегі сызықтық тропикалық және субтропикалық аралдарда байқалады. Сонымен қатар, қыста күшті суық фронттардан кейін жауын-шашын көлдегі қарға ұқсас түрде қалыптасады. Жылы судың үстінен соққан суық ауа атмосфераның тұрақтылығын төмендетеді, бұл конвекцияның пайда болуына және жаңбырларға өсуіне мүмкіндік береді. Қаттылық аймағы 11B/12A. Яғни, жылдық ең төменгі температура 50°F (10°C) және 55°F (12.8°C) аралығында болады деп күтілуі мүмкін. Бұл осы ендік үшін ерекше жағдай, және Флорида Кийінің төменгі бөлігінен жарты белдеу жоғары. Теңіздің орташа температурасы: қаңтар 19.2 °C (67 °F), ақпан 18.6 °C (65 °F), наурыз 18.5 °C (65 °F), сәуір 20.1 °C (68 °F), мамыр 22.4 °C (72 °F), маусым 25.3 °C (78 °F), шілде 27.7 °C (82 °F), тамыз 28.3 °C (83 °F), қыркүйек 27.4 °C (81 °F), қазан 24.9 °C (77 °F), қараша 22.4 °C (72 °F), желтоқсан 20.1 °C (68 °F).
Алғашқы отар
17 ғасырда алғаш Виргиния компаниясы қоныстанған кезде, содан кейін оның бөлігі – Сомерс аралдары компаниясы Бермуданы тең көлемдегі тоғыз әкімшілік аймаққа бөлді. Бұл аймақтар бір мемлекеттік аумақты (Сент-Джордж деп аталады) және сегіз "тайпаны" (кейін "приходтар" деп аталды) қамтиды. Бұл "тайпалар" тар тайпалық жолдармен бөлінген жерлерге бөлінді (дегенмен, оңтүстік және солтүстік жағалауларға дейін домалап өткен барабанның іздерімен жасалған жолдар деп есептеледі). Бұл жолдар жер учаскелерінің шекараларын белгілеуге, сондай-ақ жағалауға қол жеткізуге мүмкіндік берді, себебі келесі үш ғасыр бойы Бермудада басты көлік құралы – қайық болып қала берді. Әрбір жер учаскесі компания акцияларымен теңестірілді. Әр тайпа Компанияның ірі "инвесторының" (акционерінің) атымен аталды. Көпшілігі өз тақырыптарының жер-су аттарын қолданған ақсүйектер болды, сондықтан көптеген приходтар Англия, Шотландия немесе Уэльстің жер-су аттарын мұра етті: Девоншир (Уильям Кавендиш, Девонширдің 1-ші графы үшін, 1552–1626), Гамильтон (Джеймс Гамильтон, Гамильтонның 2-ші маркизі үшін, 1589–1625), Пемброк (Уильям Герберт, Пемброктың 3-ші графы үшін, 1580–1630), Саутгемптон (Генри Уриотсли, Саутгемптонның 3-ші графы үшін, 1573–1624) және Уорвик (Роберт Рич, Уорвиктің 2-ші графы үшін, 1587–1658). Басқалары – Паджет (Уильям Паджет, Паджет де Бодесерттың 4-ші бароны үшін, 1572–1629), Сэндис (Сэр Эдвин Сэндис үшін, 1561–1629) және Смит (Сэр Томас Смит үшін, 1588–1625). Гамильтон приходы бастапқыда Бедфорд деп аталған, ол шотланд ақсүйегі Джеймс Гамильтонға үлесін сатқан Бедфорд графы Люси Расселлдің құрметіне берілген есім. Девоншир приходы бастапқыда Кавендиш тайпасы деп аталған. "Тайпа" сөзінің әкімшілік аймақтар үшін уақытша қолданылуы Бермудадағы ерекшелік болып саналады. Тоғызыншы приход – ортақ (немесе корольдік немесе жалпы) жер болды, ол тайпалық жолдармен бөлінбеді және Англияның қасиетті әулиесі – әулие Георгийдің құрметіне аталды. Оған арал мен сол аттас қала кіреді.
Номенклатура
Бермуда конвенциясы бойынша, топонимде адам аты болса, сол адамның аты иелену формасында берілуі керек. Жер, әдетте, адаммен теңестірілмейді. Бермудадағы осындай жер аттарының көптеген мысалдары: Сент-Дэвид аралы, Бейли шығанағы, Сэндис еншісі (Сэр Эдвин Сэндистің құрметіне аталған), Скитерлер аралы (жиі қате "Скитер аралы" деп жазылады, ол Эдвард Скитердің құрметіне аталған, сондай-ақ Берт аралы деп те аталады), Гибб тауы, Барр шығанағы, Аккерман тауы, Нелли аралы, Купер аралы, Даррелл аралы, Пейнтер аңғары, Аббот бас (немесе Аббот жартасы) және Санкт-Кетерина форты. Иелену формасы лауазымдар үшін де қолданылады, мысалы, Коллектор төбесі (салық жинаушының құрметіне аталған). Дегенмен, иелену формасын қолдану міндетті емес, мысалы, көптеген приходтардың (Сент-Джордж прихотынан басқасы, барлығы тарихи тұлғаларды еске түсіреді) атауларында, Гамильтон прихоты (Джеймс Гамильтонның 2-ші маркизінің құрметіне аталған), Девоншир прихоты және Паджет прихоты сияқты. Бұл ерекшеліктердің кейбіреуі сөз тіркесінің өзгеруінен туындаған болуы мүмкін, мысалы, Девоншир еншісі бастапқыда Девоншир прихоты болған. Бұл Хамильтон қаласының (Бермуданың бұрынғы губернаторы Генри Хамильтонның құрметіне аталған) мысалында көрінеді. Гамильтон қаласы жиі Гамильтон деп, ал Сент-Джордж қаласы, Сент-Джордж прихоты, Сент-Джордж аралы және Сент-Джордж порты (көбінесе адам атын иелену формасында қамтитын кез келген басқа топоним) қысқартылғанда да иелену формасында қалады, мысалы, Сент-Джордж қоры.