Кіріспе
Бермуд аралдары – Солтүстік Атлант мұхитында орналасқан, бірнеше аралдан тұратын және 65 331 адам тұратын Ұлыбританияның теңіз артындағы аумағы. Бермуда қазіргі таңдағы жан басына шаққандағы табысы бойынша әлемде төртінші орында тұр, бұл негізінен резидент емес фирмаларға арналған оффшорлық қаржылық қызметтер, әсіресе оффшорлық сақтандыру және қайта сақтандыру, сондай-ақ туризм есебінен қамтамасыз етіледі. 2014 жылы бұл аумаққа 584 702 турист келді. Туризм жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) шамамен 28% құрайды, оның 85% Солтүстік Америкадан келеді. Өнеркәсіп секторы шағын, ал ауыл шаруашылығы қазіргі уақытта қолайлы жердің жетіспеуіне байланысты шектеулі. Тағамның 80% импортталады. Халықаралық бизнес Бермуда экономикасының 60% астам бөлігін құрайды. 1995 жылдың соңында өткен тәуелсіздікке қатысты референдумның сәтсіз аяқталуына, ішінара, бермудтықтардың шетелдік фирмаларды қорқытып алу қаупі себеп болды. Үкімет экономикалық басымдықтарын туризм және халықаралық қаржы секторларын одан әрі дамытуға бағыттайды.
Bermuda is a British Overseas Territory comprising a number of islands, with an area of , located in the North Atlantic Ocean, which in 2016 had a population of 65,331. Bermuda now has the fourth highest per capita incomes in the world, primarily fueled by offshore financial services for non resident firms, especially offshore insurance and reinsurance, and tourism. In 2014, 584,702 tourists visited the territory. Tourism accounts for an estimated 28% of gross domestic product (GDP), 85% of which is from North America. The industrial sector is small, and agriculture is now severely limited by a lack of suitable land. About 80% of food is imported. International business contributes over 60% of Bermuda's economic output. A failed independence vote in late 1995 can be partially attributed to Bermudian fears of scaring away foreign firms. Government economic priorities are for further strengthening of the tourist and international financial sectors.
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын АҚШ-қа экспортталатын көкөністер
1800 жылдардан бері Бермуданың басты саласы Нью-Йоркке теңіз арқылы ерте көкөністер мен гүлдерді экспорттау болды: Бермудада жылына үш егін жиналатын. Бермуд ботаникалық бағы (қазір 38 акрды құрайды) 1898 жылы құрылған. 1922 жылы ауыл шаруашылығына қатысты толық, айқын және нақты заңдар Бермуда заңдар жинағына енгізілді; өнімді тексеру іске қосылды; және тұқымды сынау басталды. Жергілікті тұқымдық сатушылар 1923 жылы тіркелді. Ауыл шаруашылығы директоры МакКаллан 1923 жылғы ауыл шаруашылығы көрмесін қайта ұйымдастырды. АҚШ сарапшыларымен көптеген зерттеулерден кейін тұқымдық картоптың сапасы біртіндеп жақсартылды. 1923 жылы жергілікті шаруалар базары ашылды. 1921-23 жылдары Корнелл университетінің профессоры Х.Х. Ветцель картоптың қурауы, пияздың трипсі, сельдерейдің жапырақ дағы, лилияның ботритисі, қарбыздың шілмесі сияқты ақшалық егін ауруларына ем іздеуге кеңес берді. Ол колония толық уақытты өсімдік патологын тағайындау керек екенін ұсынды. Осы кезеңде Бермуда экономикасына ең көп үлес қосқан – АҚШ-қа ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау. Шотландиялық Лоренс Огилви 1923 жылдың қыркүйегінен 1928 жылдың сәуіріне дейін үкімет патологы болып жұмыс істеді. Ол 1924 жылы жергілікті аурулар мен зиянкестерді бақылау және арал үшін маңызды өсімдіктерді импорттау қағидаларын енгізді. Банан, лилия түйірлері, бауырсақ, Вест-Индиядан цитрус жемістері және белгілі бір ирланд картобына импортты шектеу шаралары қолданылды. 1924 жылы жұқпалы импортты дезинфекциялау үшін бетоннан жасалған дезинфекциялық камера салынды. 1920 жылдары сельдерейдің жақсы өнімі алынды. Цитрус өсіруге Жерорта теңізінің жеміс шыбыны зиян келтірді және ол тек 1944 жылы дамыды.
1890-1920 жылдардағы экономика 200-ден астам егістік аймақта Лилия вирусының әсерінен зардап шекті
Алғашқы Пасха лилиясының Нью-Йорк пен Мэн аралына экспортталуы – Бермуда үшін жоғары құнды және қаржылық тұрғыдан маңызды болғанмен – 19 ғасырдың соңынан 1920 жылдардың ортасына дейін ауыр науқасқа шалдықты. 1924 жылы Лоуренс Огилви (25 жас) бұл мәселенің вирустан туындағанын анықтап (бұрынғыдай, құрттардың зияны емес) өнімді сақтап қалды және егістіктерде және жинау орындарында бақылау шараларын енгізді. 1918 жылы 23 жәшік лилия түйіні экспортталса, 1927 жылы бұл көрсеткіш 6043 жәшікке дейін өсті, ал лилия егістігінің саны 204-тен артты. Әлі 20 жасында Огилвидің еңбегі Nature журналында жарияланып, оған кәсіби құрмет көрсетілді. Лилия экспорты 1940 жылдарға дейін дамыды, содан кейін жапондықтар нарықтың көп бөлігін басып алды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Бермуда Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері тұрақты экономикалық өркендеуді басынан өткеріп келеді, бірақ аралда рецессиялар да болды, оның ішінде 1990-шы жылдардың басында экономиканың құлдырауы 2000 адамға жуық халық азаюына (көптеген ұзақ мерзімді тұрғындардың жұмысқа алу рұқсаттары жаңартылмады) және 2001–2002 жылдарығы жеңіл рецессияға әкелді, екеуі де АҚШ-тағы рецессиялармен қатар өтті. Оның экономикасы негізінен халықаралық бизнес (әсіресе қайта сақтандыру, оның қазіргі уақытта әлемдік орталығы) және туризмге негізделген, бұл екі сектор төлем балансының ағымдағы шоты бойынша шетел валютасы түсімдерінің 70% -дан астамын құрайды. Дегенмен, халықаралық бизнестің экономикадағы үлесі артып келеді, ал туризмнің үлесі азайып барады.
Ағымдағы экономика
Бермудтың Ақша-кредит органы (BMA) Бермудтың қаржы қызметтері секторын, соның ішінде Бермуд қор биржасын тәуелсіз реттейді. BMA орталық банк емес және соңғы шара ретінде несие берушілерді қамтамасыз етпейді. BMA екі жергілікті банкке лицензия берген: Butterfield Bank және HSBC Bank Bermuda. 2009 жылы Butterfield-тің жергілікті депозиттердің 51%-ына, ал HSBC-нің 41%-ына ие болды. Бермудтың валютасы – Бермуд доллары, ол АҚШ долларына бір тең шартта бекітілген. Екі валюта да Бермудада тең құқықта айналыста болады, бірақ Бермуд доллары әдетте елден тыс саудаға қолданылмайды. 2020 жылдың мамырында Бермуд үкіметінің қарызы 2,68 миллиард долларды құрады, ал COVID-19-ға байланысты шығындарға байланысты қарыз лимиті 2,9 миллиард долларға дейін арттырылды. BMA 2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап Бермудада Базель II стандартын, ал 2015 жылдың 1 қаңтарынан бастап Базель III стандартын енгізді, олар Бермудтың банк секторындағы капиталдың жеткіліктілігі мен өтімділігін арттыруға бағытталған соңғы ережелерге айналды. 2000 жылы халықтың 19%-ы кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүрді. 2005 жылы инфляция деңгейі (тұтыну бағалары) 2,8% болды. 2004 жылы 38 360 жұмыс күшінің 19%-ы кеңсе қызметкерлері, 22%-ы қызмет көрсетушілер, 3%-ы жұмысшылар, 17%-ы маман және техникалық қызметкерлер, 15%-ы әкімшілік және басқарушы персонал, 19%-ы сатушылар, 3%-ы ауыл шаруашылығы және балық аулаумен айналысты; жұмыссыздық деңгейі 2,1% құрады. 2006 жылы Бермудтың экспорты (көбінесе фармацевтикалық өнімдерді қайта экспорттау) 783 миллион долларға бағаланды; экспорттық серіктестерге Испания (13,8%), Германия (11,7%), Швейцария (8,8%), Дания (6,6%) және Ұлыбритания (6%) кірді. 2007 жылы импорт (киім, отын, машиналар мен көлік құралдары, құрылыс материалдары, химиялық заттар, азық-түлік және тірі малдар) 1,162 миллиард долларға бағаланды; импорттық серіктестерге Оңтүстік Корея (36,4%), АҚШ (15,7%), Германия (13,2%) және Италия (11,8%) кірді. 2018 жылы Бермудтың ЖІӨ-сі 7,263 миллиард долларды құрады, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ 111 540 долларды құрады, нақты өсім 1,7% болды. 2018 жылы (шамамен) ауыл шаруашылығы ЖІӨ-нің 0,3%-ын, өнеркәсіп 5%-ын, ал қызмет көрсету саласы 94,2%-ын құрады. 2018/19 жылдары мемлекеттік кірістер 1,090 миллиард долларды құрады, ал 58,6 миллион доллар капиталдық шығындардан кейін 77,8 миллион доллар тапшылық болды. Үкімет кірісінің негізгі көздері: 467 миллион доллар жалақы салығы және 226 миллион доллар кедендік баждар. 2008 мен 2014 жылдар арасында қарыз жыл сайын 20% немесе одан да көп өсті. 2020 жылға қарай таза қарыз 2,586 миллиард долларды құрады. Жылдық қарыз бойынша төлемдер 127,1 миллион долларды құрайды. 354 миллион долларлық қарыз 2023 жылдың қаңтарында өтеледі. Тағы 402 миллион долларлық қарыз 2024 жылдың ақпанында өтеледі. Бұл 2010 жылғы деректер бойынша оффшорлық қорлардың 6%-ының тіркелген орны болып табылады, сонымен қатар әуе кемелерін тіркеу және ашық кеме тізілімін ұстап тұрады. 2000 жылдың қазан айында KPMG компаниясы жасаған "Кариб теңізіндегі аумақтар мен Бермудадағы қаржылық реттеуді қарау" атты есепте аралдың заңнамалық базасы халықаралық стандарттарға сәйкес келмейтіні айтылды, бұл сыншыларды Бермуда ақшаны жылыстату және басқа да қаржылық қылмыстарды жеңілдетуге бейім деген тұжырымға әкелді. Бермуд үкіметі содан бері АҚШ және Сейшель аралдарымен салық ашықтығы және сәйкестік туралы келісімдерге қол қойды. KPMG-нің 2000 жылғы қазан айындағы есебіне жауап ретінде Бермуда 2001 жылғы "Траст (Траст бизнесін реттеу) туралы" заңын қабылдады, ол траст компанияларына лицензия беру және қайтарып алу жөніндегі жауапкершілікті Қаржы министрлігінен BMA-ға ауыстырды. Бұл заң барлық жеке тұлғалар мен компаниялар траст компанияларын басқарса, егер олар босатылмаса, лицензия алуын талап етеді. Бұрын лицензия тек траст компанияларына ғана қажет болды. Сонымен қатар, заңнама BMA-ға кең ауқымды араласу өкілеттіктерін береді. Ол толыққанды құжаттама сұрауға және мәселе туындаған жағдайда траст операторының лицензиясын шектеуге құқылы. Ақпарат қылмыстық тергеу болмаса құпия сақталуы тиіс. Компанияларды тіркеу процесін одан әрі жеңілдету, шетелдік атауларды тіркеуді жеңілдету және тіркелген бағалы қағаздар бойынша заңдағы қайшылықтарды шешу үшін келесі парламенттік сессияда жаңа заңнама ұсынылатын болады, бұл KPMG есебімен де үйлеседі. Бермудадағы қаржы қызметтерін дамыту жоспарының бір бөлігі ретінде 1998 жылғы BMA (Collective Investment Scheme Classification) ережелеріне өзгерістер енгізу ұсынылуда.
Шетелдік компаниялар
Бермудадағы шетелдік компаниялардың көпшілігі 1981 жылғы Компаниялар туралы заңға сәйкес тіркелген. Бермудада тіркелген компанияларға бір директор және бір акционер жеткілікті, олар бір адам болуы мүмкін, және олардың екеуі де Бермудада тұруы міндетті емес. Көптеген компаниялар қаржылық есептерді және жылдық есептерді ұсыну қажеттілігінен босатылған. Бизнес жазбаларын елден тыс сақтауға болады. Компания жылдық декларацияны ғана ұсынуы керек, онда уәкілеттік акционерлік капитал көрсетіледі, ол жылдық төлемді есептеу үшін негіз болады. (Бермудадағы салық салу бөлімін қараңыз#Лицензиялық төлемдер.) Шетелдік компанияларға жергілікті хатшы және агент қажет, олар қызмет ақысын алады. Бермудада бизнес орнын ашуға ниеттенген шетелдік компанияларға рұқсат алу қажет, бірақ оффшорлық қызмет үшін рұқсат талап етілмейді. Табысқа, кіріске, дивидендтерге, капиталдық табысқа, мүлікке немесе мұрагерлік салымына салықтар жоқ. Бермудада 12 500-ден астам шетелдік компания тіркелген, олардың көпшілігі АҚШ-қа тиесілі, және арал үшін шетелдік валютаның маңызды көзі болып табылады. 2000 жылы оффшорлық компаниялар Бермудада 967 миллион АҚШ долларын жұмсады. Жалпы кіріс, қосалқы әсерлерімен қоса алғанда, 1,3 миллиард АҚШ долларын құрады. Бермудада Bacardi Ltd., Bunge Limited, Jardine Matheson Holdings Ltd., Global Crossing Ltd. және Royall Lyme Bermuda Ltd. сияқты көптеген ірі халықаралық компаниялар орналасқан. Алайда, кейбір компаниялар, соның ішінде Willis Group, «тұрақтырақ ортаны» іздеп, Ирландияға көшуді қарастырып немесе жоспарлап отыр. Халықаралық бизнестің маңыздылығының артуы ЖІӨ-дегі үлесінің өсуінде көрінеді, ол 1996 жылы 12,6%-дан 2000 жылы 13,8%-ға дейін өсті. 2000 жылы шетелдік компаниялар тікелей 3224 бермудтық және бермудтық емес қызметкерлерді жұмысқа алды. Шетелдік компаниялар Бермудада тікелей және жанама түрде 9450 жұмыс орнын құптады және тағы 4670 жұмыс орнына әсер етті. Бермуда теңіз әкімшілігі департаменті ашық кеме тізілімін ұстап тұрады, бұл шетелдік меншікке өткен кемелерге Бермудада тіркелуге, оның туын көтеруге және оның теңіз және салық заңдарына бағынуға мүмкіндік береді. Бұл ыңғайлы туы бар мемлекет деп есептеледі. 2012 жылы Бермудада 139 кеме тіркелді, оның 105-і шетелдік меншікте болды.
Бермуда ашық әуе кемелерінің тізілімімен де ерекшеленеді.
Туризм
Туризм – Бермудтың үшінші маңызды саласы. Бұл қиындыққа тап болған сала екені статистикалық салыстырудан анық көрінеді. 1996 жылы Бермуд аралдарына 571 700 адам келді. 2000 жылы бұл көрсеткіш 538 059 адамға дейін төмендеді, ал 2001 жылы 454 444 адамға дейін азайды. 1995 жылы 2,4 миллионнан астам жатын орын сатылып, 2001 жылы 1,9 миллионға дейін төмендеді. 1996 жылы туристер экономикаға шамамен 475 миллион доллар үлестірді, бірақ 2000 жылы бұл көрсеткіш 431 миллион долларға дейін төмендеді. Туризм саласындағы тікелей жұмыспен қамту (2000 жылы 5700 жұмыс орны) және оған байланысты салалардағы жұмыс орындары туристер санының азаюымен бірге кеми түсуде. 2001 жылғы 11 қыркүйекте АҚШ-та болған теракттардан кейін аралға бірқатар жаңа қайта сақтандыру компаниялары көшіп келді, бұл бұрыннан дамыған халықаралық бизнес секторын одан әрі нығайтты. Екінші жағынан, Бермудтың әлсіреп бара жатқан туризм индустриясы ауыр соққыға ұшырады, себебі американдық туристер саяхаттамауды жөн көрді. 2014 жылы келушілердің жалпы саны 584 702 адамды құрады, оның ішінде әуемен келгендер 224 329 адамды (5,1% төмендеу), круиздік кемелермен келгендер 356 093 адамды (4,7% өсім), ал яхтамен келгендер 4 280 адамды (24,6% өсім) құрады. 2018 жылы Бермуд аралдары рекордтық 770 683 келушіні қабылдады. 2018 жылы 203 697 демалыс мақсатында әуемен келген туристердің саны 2002 жылғы көрсеткіштен (218 248 демалыс саяхатшысы) бері ең жақсы нәтиже болды. 2018 жылы әуе және круиздік сапарларға жұмсалған демалыс шығындары 411 миллион долларды құрады, бұл 2017 жылғы 320 миллион доллардан жоғары. 2018 жылы жазғы маусым емес айларда (қыркүйектен мамырға дейін) круиздік келушілер саны 34% -қа өсті.
Халық және еңбек
Бермуд аралдарының халқы 2010 жылғы 20 мамырдағы санау бойынша 71 328 адамды құрады (2000 жылға қарағанда 7% өсім), оның ішінде 59 014 азамат, 822 адам мекемелерде және 11 492 келуші мен уақытша тұрушы (38% өсім), соның ішінде круиздік кемелер мен яхталардағылар бар. Бермудада әдетте тұратын адамдардың саны 64 319 болды (яғни, аумақтан уақытша кеткендерді қоса алғанда), бұл 4% немесе 2 178 адамға артық. 2010 жылғы Бермуда халқының 79% бермудалық мәртебесіне ие, ал 21% ие емес. Бермудалық мәртебе туу, беру немесе неке арқылы алынады. Санау күні Бермудада үш круиздік кеме болды, ал 2000 жылғы санауда бір кеме болған. 1991 жылғы санау мәліметтеріне сәйкес, Бермуданың 1991 жылғы тұрғындарының шамамен 73% Бермудада туған, ал 27% шетелде туған. Иммигранттардың арасында Ұлыбританиядан келгендер 30,6% құрады; АҚШ – 19,9%; Канада – 10,5%; Португалия және Азор аралдары – 13,5%. 2016 жылы Бермудада 65 331 адам тұрды. 2000 жылы жұмыспен қамтылғандардың жалпы саны 38 017 болды, бірақ 2001 жылға жасалған алдын ала бағалаулар жұмыспен қамтудың 1,1% төмендегенін көрсетті. Дегенмен, жұмыссыздық деңгейі 4% шамасында сақталды және көптеген бермудалықтар бірнеше жұмыс істеді. 2000 жылы жұмысшылардың шамамен 25% кәсіподақ мүшелері болды. Бермудада үш негізгі кәсіподақ бар: көк жағалы Бермуда өнеркәсіптік одағы, Бермуданың ең ірі еңбек ұйымы; тұрақты түрде мүшелерінің саны артып келе жатқан Бермуда мемлекеттік қызметкерлер қауымдастығы және Кариб мұғалімдер одағымен байланысты Бермуда мұғалімдер одағы. Ұйымдасқан еңбек Бермудада жоғары беделге ие. Алайда, соңғы жылдары кәсіподақтардың іс-қимылдары орташа деңгейде болды. Бір жұмысшыға шаққандағы жоғалған күннің орташа саны 1991 жылы 65 күннен 1999 жылы 0,8 күнге дейін төмендеді. Кәсіподақтар әлі де белсенді болғанымен, жаңа еңбек заңнамасының нәтижесінде және Бермуда экономикасының АҚШ экономикасымен салыстырғанда 2001 жылы төмендеу кезеңіне енгенін мойындау арқасында талаптарын жұмсартты. Көптеген бермудалықтар дәстүрлі түрде жұмыс істейтін аралдың туризм индустриясы қиын жағдайға тап болды, ал 11 қыркүйек оқиғасы жағдайды одан да нашарлатты. Туризм саласындағы бұрынғы еңбекке қарсы іс-қимылдар бұл салаға зиян келтірді, ол жұмыс тоқтатудың салдарынан туристердің наразылығы мен орын ауыстыруына байланысты бұрыннан бері созылмалы құлдыраудан зардап шегіп жатқан еді.
Сыртқы сауда
Бермудта экспорт пен өндіріс көлемі шамалы, сондықтан өндірілген тауарлардың және азық-түлік өнімдерінің көп бөлігі импортталуы тиіс. Импорттың құны 1994 жылы 551 миллион АҚШ долларынан 1999 жылы 712 миллион АҚШ долларына дейін артты. АҚШ – Бермуданың басты сауда серіктесі; 1994 жылы 400 миллион АҚШ доллары құраған АҚШ-қа импорт 2000 жылы 533 миллион АҚШ долларына жетті. Ұлыбритания, Канада, Сейшель аралдары және Кариб теңізі елдері (әсіресе Нидерланд Антиль аралдары) да маңызды сауда серіктестері болып табылады. Бермудадан жасалатын экспорт, соның ішінде шағын еркін портына импортталатын, кейін қайта экспортталатын тауарлардың көлемі 1993 жылы 35 миллион АҚШ долларынан 1999 жылы шамамен 51 миллион АҚШ долларына дейін өсті. Импорттық баж – Бермуда үкіметінің маңызды кіріс көзі. 1998–1999 қаржы жылында үкімет импорттан 166 миллион доллардан астам кіріс алды, бұл кіріс базасының шамамен 30% құрайды. Импорттық баж салығының жоғары болуы бөлшек сауда бағаларына әсер етеді. Бермуда табыс, сату немесе пайда салығын қабылдамаса да, жылжымайтын мүлік салығы мен жалақы салығын қабылдайды.