Кіріспе

Ағылшын теңізшісі, капер (1561–1617)

Кристофер Ньюпорт (1561–1617) – ағылшын теңізшісі және капер. Ол 1607 жылы Вирджиния компаниясы үшін Джеймстаун колониясын құруға бару жолында көшпенділерді тасыған үш кемеден ең үлкені болған «Сьюзан Констант» кемесінің капитаны ретінде ең жақсы танымал. Бұл Солтүстік Америкадағы тұрақты ағылшын қонысы болды. Ол сол алғашқы сапардағы қалған екі кемеге де, олардың өлшемі бойынша «Годспид» және «Дискавери» кемелеріне басшылық етті. Ол Англия мен Джеймстаун арасында бірнеше рет жабдықтау сапарларын жасады; 1609 жылы Вирджиния компаниясының жаңа флагманы «Си Венчур» кемесінің капитаны болды, ол үшінші жабдықтау миссиясы кезінде дауылға ұшырап, Бермуда аралдарында құлап кетті. Вирджиния штатының Ньюпорт-Ньюс қаласындағы Кристофер Ньюпорт университеті оның құрметіне аталған.

Ерте өмір

Кристофер Ньюпорт 1561 жылдың желтоқсан айында Темза өзеніндегі маңызды сауда порты Лаймхауста дүниеге келді. Оның әкесі, сонымен қатар Кристофер Ньюпорт аталған, Англияның шығыс жағалауында коммерциялық тасымалмен айналысқан кеме капитаны болған. Оның анасы Джейннің бойы есімі белгісіз. Ньюпорт 29 желтоқсанда Харвичтегі Англикандық Санкт-Николас шіркеуінде крещениеден өтті. Ньюпорт 1580 жылы теңізге шықты және тез арада шебер теңізші дәрежесіне көтеріліп, Лондонға бағытталған саудамен айналысты. 1584 жылдың 19 қазанында Харвичте Кэтрин Прокторға үйленді.

Жекешелендіруші

1585 жылдан бастап ағылшын-испан соғысы басталғаннан кейін Ньюпорт Кариб теңізінде испан жүк кемелерін тонаған капер ретінде жұмыс істеді. Ол бірнеше жыл бойы «Литтл Джон», «Маргарет» және «Алтын аждаһа» сияқты бірнеше жекеменшік кемелерге командалық етті. 1590 жылы Ньюпорт атақты лондондық саудагер Джон Уоттстың қаржыландырып, ұйымдастырған Кариб теңізіне экспедицияға қатысты. Осы сапарда Ньюпорт испан галеонын басып алу үшін болған шайқаста бір қолын жоғалтты. Жарақатына қарамастан, Ньюпорт Уоттспен бірге жұмыс істеп, шамамен жиырма жыл бойы каперлік шабуылдарды жалғастырды. Осы кезеңдегі оның жетістіктерінің ішінде 1591 жылы Кубаға жасаған сәтті экспедициясы, сондай-ақ Гиспаньола және Гондурас шығанағына жасаған шабуылдары бар. Бірнеше айдан кейін Ньюпорт 1592 жылы Азор аралдарынан португалдық «Мадре де Дьюс» кемесін басып алуға көмектесті. Бұл олжа ғасырдың ең ірі ағылшын олжасы болды, оның ішінде бес жүз тонна дәмдеуіш, жібек, асыл тастар және басқа да құнды заттар бар еді. Кристофер Ньюпорт сонымен қатар Сер Фрэнсис Дрейкпен бірге Испанияның Кадис қаласына жасалған танымал шабуылға қатысты. Кариб теңізіне оралған Ньюпорт 1599 жылдың қараша айында Табасконы басып алды. 1603 жылдың қаңтар айында испандық Ямайкаға жасаған шабуыл әрекеті губернатор Фернандо Мельгарехо басқаратын жасақтар тарапынан тойтарылғаннан кейін сәтсіз аяқталды. Бір айдан кейін Ньюпорт соғыстағы соңғы ірі шабуылын жасап, Пуэрто-Кабалосқа шабуылдады. Ол Гавана маңында тағы екі испан кемесін тонап, Англияға қайтқанға дейін мамыр айына дейін Кариб теңізінде шабуылдарын жалғастырды. Осы шабуылдардан алынған олжа оларды қаржылаған лондондық саудагерлермен бөлісті. 1604 жылы соғыс аяқталған кезде Ньюпорт Фрэнсис Дрейкке қарағанда испан теңізінде көбірек шабуыл жасады. 1605 жылдың соңында Кариб теңізіне бейбіт миссиямен барған ол Англияға екі жас крокодил мен жабайы шошқамен оралды. Ол оларды экзотикалық жануарларға құмар болған король Яков I-ге сыйлық ретінде табыс етті.

Джеймстаун

Ньюпорттың тәжірибесі және оның беделі 1606 жылы Лондонның Виргиния компаниясына оны жұмысқа алуға себеп болды. Компанияға король Джеймс I Вирджиния колониясында қоныс салуға меншік құқығын берді. Ньюпорт «Сьюзан Констант» кемесінің басқаруын өз қолына алып, 1606–1607 жылдар аралығындағы саяхатында 71 колонисті, барлығы ер адамдарды, олардың ішінде Джон Смит те болды, тасыды. Құрлық көрініске келгеннен кейін, Вирджиния компаниясының мөрленген бұйрықтары ашылды, онда Ньюпорт колонияның басқару кеңесінің мүшесі деп тағайындалды. 29 сәуірде Ньюпорт Генри мүйісі деп атаған шығанақтың аузына айқыш орнатып, осы жер арқылы жерді тәжге қарасты деп жариялады. Келесі күндері кемелер өздерінің бұйрықтарында көрсетілгендей, қоныс салуға қолайлы жер іздеу үшін Джеймс өзенінің бойымен ішке қарай бет алды. Ньюпорт (Смитпен бірге) Поухатан өзенін қазіргі Ричмонд қаласы орналасқан жерге дейін зерттеді (Поухатан өзені көп ұзамай Джеймс өзені деп аталды), ал Джеймстаунға келгеннен кейін бірнеше апта өткен соң кеңесте орын алуға рұқсат алды.

Бірінші және екінші жабдықтау миссиясы

1607 жылдың маусым айында, Джеймстаундағы алғашқы форт аяқталғаннан кейін бір апта өткен соң, Ньюпорт "Сьюзан Констант" кемесімен пирит ("ақылсыздардың алтыны") және басқа да құнды минералдармен Лондонға қайтып келді. Сондықтан, Ньюпорт колонистерге қажетті жабдықтар алу үшін Англияға дерлік бірден қайта аттанды. Бұл саяхатында Ньюпорт Поухатан тайпасының өкілі Намонтакты Лондонға алып барды, ол 1608 жылдың 10 сәуірінде жетті. Намонтак үш ай Лондонда болып, содан кейін Ньюпортпен бірге Вирджинияға оралды. Екінші жөнелтім 1608 жылдың қыркүйегінде келді, бұл жолы Ньюпорт шамамен 150 тонналық "Мэри Маргарет" кемесінің капитаны болды. Екінші жөнелтім шұғыл қажетті жабдықтармен қатар тағы 70 адамды, сондай-ақ Англиядан келген алғашқы екі әйелді – "ханым" және қызметшіні жеткізді. Бірақ, тәж кигізу рәсімі нашар өтті, себебі ол өзінің король екенін айтып, тәжді қабылдау үшін тізе бүгуден бас тартты. Вирджиния компаниясының басшыларына Ньюпорт Англияға оралғанда, тағы бір, мүмкіндігінше үлкен жөнелтім қажеттігі туралы тиімді түрде хабарланды. Қосымша қаражаттар мен ресурстар жиналып, дайындалды. Дегенмен, үшінші жөнелтім, сондай-ақ компанияның жаңа, арнайы салынған флагман кемесі "Си Венчур", Джеймстаун үшін үлкен мәселеге айналды.

Үшінші жеткізу: теңіздегі бақытсыз кәсіпорын

Ньюпорт 1609 жылы маусым айында Америкаға үшінші сапарды «Sea Venture» кемесінің капитаны және Үшінші жабдықтау миссиясының «Вице-адмирал» ретінде жасады. Әдетте, Еуропадан Солтүстік Америкаға баратын кемелер оңтүстікке қарай Канар аралдарына дейін жүзіп, сол ендікте желдің орташа бағыты батысқа қарай, оларды Атлантика арқылы итеретін. (Еуропаға қайтып келетін кемелер Каролиналарда шығысқа қарай бұрылатын, себебі сол ендікте желдің орташа бағыты шығысқа қарай), содан кейін Батыс Үнді аралдары тізбегін Флоридаға дейін, одан кейін континенттің Атлантика жағалауын ұстанды. Бірақ, Батыс Үнді аралдары Испания империясының билігінде болғандықтан, ағылшын флоты испандық қауіпті айналып өту үшін ашық Атлантикада солтүстікке бұрылып, тікелей Вирджинияға баруды жоспарлады. 24 шілдеде, Джеймстаунға бірнеше күн қашықтықта, тоғыз кеме үш күнге созылған қатты дауылға тап болды және бірінен-бірі айырылып қалды. Миссияның флагманы «Sea Venture», жаңадан саяхат үшін салынған болатын, кедір-қондырғысы жоғалып, қатты су жинап алды. Алдымен рульді қолға алған адмирал сэр Джордж Сомерс, кемені суға батпауы үшін қасақана Бермудадағы рифке тіреп соқты. Ақырында, 1610 жылдың мамыр айында аман қалғандар (150 отаршы және экипаж мүшелері, сондай-ақ бір ит) апаттан қалған екі кіші кеме – «Deliverance» және «Patience» – құлаған кеменің қалдықтарынан және Бермуданың көптеп өсетін кедр ағашынан жасады. Жоспарланған мерзімнен 10 ай кешігіп, Джеймстаунға келген Ньюпорт пен басқаларында «Аштық кезеңінде» отаршылардың 80 пайыздан астамы қаза болғандықтан, бөлісуге аз ғана азық-түлік болды. Екі топ та Англияға қайтудан басқа амал жоқ деп ойлады. 7 маусымда олар кемелерге мініп, ағысқа қарсы жүзіп, Джеймстаунды тастап кетуге кірісті. Бірақ, Малбери аралына жақындағанда, оларды жаңа губернатор Томас Уэст басқаратын «төртінші» жабдықтау миссиясы қарсы алды, ол қалған отаршыларды кері қайтаруға бұйрық берді. 1610 жылы Джеймстаунға соңғы сапарында Ньюпорт Джон Рольфті алып келді. Рольф отардың өркендеуіне әкелетін жаңа түрін темекіні өндірді.

Кейінгі сапарлары, өлімі

1611 жылғы 12 мамырда Ньюпорт сэр Томас Дейлдің ілесіп, 20 тамызда Джеймстаунға соңғы рет келді. 1615 жылы ол Үндістанға аттанды. 1616 жылғы қарашада өсиет жазып, Шығыс Үндістанға үшінші сапарына шықты (бұл жолы ұлы Кристофер де ілесіп келді). 1617 жылдың мамыр айында Оңтүстік Африкада болды, бірақ 1617 жылғы 15 тамыздан кейін Явада (қазір Индонезияның бір бөлігі) қайтыс болды.

Ньюпорт Ньюс-Пойнт (Жеймс өзенінің сағасы Хэмптон Роудс портына қосылған жерде) және АҚШ-тың Вирджиния штатындағы Ньюпорт Ньюс қаласы оның құрметіне аталған деп есептеледі, бірақ бұл мәселе даулы. Вирджиния штатының Ньюпорт-Ньюс қаласындағы Кристофер Ньюпорт университеті оның құрметіне аталған. Екінші дүниежүзілік соғыстағы "Либерти" кемесі де оның есімімен аталыпты. Капитан Ньюпортты 1999 жылғы "Покахонтас: Легенда" фильмінде Дэвид Хемблен, ал Терренс Маликтің 2005 жылғы "Жаңа әлем" фильмінде Кристофер Пламмер сомдады, бірақ 1995 жылғы Дисней анимациялық фильмінде немесе 1998 жылғы тікелей бейнежазбасынан шыққан жалғасында пайда болған жоқ. Дисней фильмдерінде оның рөлін зұлым губернатор Рэтклиф алмастырады. Жақында Капитан Ньюпорттың құрметіне аталған Кристофер Ньюпорт университетінде оның ескерткіші ашылды. Мүсінге қатысты пікір таласы туды, себебі ол Ньюпортты екі қолымен бейнелейді, ал тарихи деректерге сәйкес, Ньюпорт теңізде бір қолын жоғалтқан. Мүсіннің авторы сұхбатында: «Біз батырларымызды мүгедек күйінде есте сақтамауымыз керек» деді.