Кіріспе

Амазонка жаңбырлы орманындағы этнос Пирахалар (айтылуы) – Бразилиядағы Амазонка жаңбырлы орманындағы жергілікті халық. Олар Мура халқының тірі қалған жалғыз кіші тобы болып табылады және аңшы-жинақшылар. Олар негізінен Амазонас штатындағы Умаита және Маникоредегі Майси өзенінің жағалауында тұрады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, олардың саны 800 адамды құрайды. Пираха халқы өздерін Пираха деп атамайды, керісінше, Хиаитиихи немесе Хиаитихи, шамамен "түзу адамдар" деп аударылады. Пирахалар пираха тілінде сөйлейді. Олар кез келген басқа тілді "қисық бас" деп атайды. Дэниел Эверетт Пираха халқының ең маңызды құндылықтарының бірі – мәжбүрлеуге қарсылық; ешкім басқаларға не істеу керектігін айтпайды. Бірақ, мысалы, ұшақ сияқты жаңа нәрсені көрген бала оның ойыншық үлгісін жасап, кейін одан айырылуы мүмкін. Эверетттің сөзіне қарағанда, пирахалардың жоғарғы рух немесе құдай туралы ұғымы жоқ, және Эверетт оны ешқашан көрмегенін білгеннен кейін Исаға деген қызығушылықтарын жоғалтты. Олар кез келген мәлімдеме үшін жеке тәжірибеге негізделген дәлелдерді талап етеді. Бұған қоса, деректі фильмде Бразилия үкіметі осы шалғай аймақта заманауи медициналық клиника, электр қуаты және теледидар орнатқаны туралы хабарланды.

Тіл

Пираха тілінің алғашқы грамматикасын жазған антропологиялық лингвист Дэниел Эверетт олардың тілі мен мәдениетінде өзара байланысты қызықты ерекшеліктер бар екенін айтады. 30 жыл бойы тілмен жұмыс істегеннен кейін Эверетт оның салыстырмалы сөйлемдері немесе грамматикалық рекурсиясы жоқ екенін мәлімдейді. Эверетт идеялардың қайталануы бар екенін көрсетеді: әңгімеде басқа идеялардың ішінде бағынышты идеялар кездесуі мүмкін. Ол сондай-ақ, әртүрлі сарапшылардың рекурсияға қатысты әртүрлі анықтамалары бар екенін атап өтеді. Егер тілде грамматикалық рекурсия болмаса, онда ол Чомский, Хаузер және Фич (2002) ұсынған, рекурсияның барлық адам тілдерінде болуы керек деген теорияға қарсы дәлел ретінде қарастырылады. Пираха тілі, Жаңа Гвинеядағы Ротокас тілінен кейін, әлемдегі барлық тілдердің ішінде ең аз фонемаға ие болуымен ерекшеленеді. Кейде әйелдер "s" әрпін "h" деп айтады, бұл дыбыстық тізімді одан да қысқартады. Тілде нақты немесе реттік сандар жоқ. Зерттеушілердің кейбіреулері, мысалы Колумбия университетінің профессоры Питер Гордон, пираха халқының санды үйренуге қабілетсіз деп санайды. Оның әріптесі Дэниел Л. Эверетт, керісінше, пираха халқы санауға қабілетті, жай ғана оны істеуді қаламайды деп аргументтейді. Олар өз мәдениеттерінің толықтығына сенеді және оған басқа мәдениеттерден ештеңе қажет емес деп есептейді. Эверетт былай дейді: "Маңыздысы, пираха халқы сандарды басқалардан қарызға алмаған, олар санауды үйренгісі келеді. Олар менден бразилиялық сандарды оқытуды сұрады, сондықтан сегіз ай бойы әр түні бір сағаттап оларға санауды үйреттім. Бірақ бұл әрекет тек бірнеше балаға ғана нәтиже берді. Кейбір балалар жақсы оқып жатты, бірақ жақсы оқыған кез келген баланы сабақтан шығарып жіберді. Бұл попкорн жеп, мен тақтаға жазатынды көрудің ләззаты болды". Соңғы кезде тілдегі барлық есімдіктің тупи-гуарани тілдерінің бірінен алынғаны болжануда, ал одан бұрын тілде есімдіктер мүлдем болмаған болуы мүмкін. Дегенмен, көптеген лингвистер дәлелдердің жетіспеуіне байланысты бұл мәлімдемеге күмәнді қарады. Бірақ, егер пираха тілінің ертерек кезеңдерінде есімдіктер болған болса, бұл Эверетттің қазіргі жүйенің қарапайымдылығының маңыздылығы туралы пікіріне әсер етпес еді. Түпті-гуарани тілінен алынған сөздердің саны тек қарыз алуға бейім лексикалық салаларда ғана (мысалы, мәдени заттарды атау үшін қолданылатын есімдер) аз.