Кіріспе
Ақша жұмсауға құлшынбаған адам /aɪzər/ – ақшаны немесе басқа да иелік етуге болатын нәрселерді жинау үшін ақша жұмсаудан тартынған, кейде тіпті қарапайым жайлылықтан және қажетті заттардан да бас тартатын адам. Бұл сөз кейде ақшасын ысыраптап жұмсамайтын адамды сипаттау үшін қолданылса да, егер ол үнемдегеніне қуанбаса, онда бұл нағыз ашкөздік емес. Ашкөздер түрлі мәдениеттерде көптен бері адамдардың қызығушылығын тудырып, жазушылар мен суретшілерге шабыт сыйлап келеді.
A miser '/m//aɪ//z//ər/// is a person who is reluctant to spend money, sometimes to the point of forgoing even basic comforts and some necessities, in order to hoard money or other possessions. Although the word is sometimes used loosely to characterise anyone who is mean with their money, if such behaviour is not accompanied by taking delight in what is saved, it is not properly miserly. Misers as a type have been a perennial object of popular fascination and a fruitful source for writers and artists in many cultures.
Өлеңдер
Ежелгі грек әдебиетінде ашкөздер туралы екі танымал дерек кездеседі. Бірі – Эзоптың «Ашкөз бен алтыны» аңызы, онда ол алтынды жерге көміп, күнделікті барып көріп тұратын. Алтыны ұрланғанда, ол қатты ренжігенде, көршісі оған тас көмуге (немесе шұңқырға қарауға) кеңес берді, бұл да сондай мақсатқа қызмет ететінін айтты. Екіншісі – грек антологиясындағы екі жолды эпиграмма, бір кезде Платонға жатқызылған. Онда бір адам өлімекші болып, алтынды тауып, арқанды тастап кетеді. Алтынды жасырған адам оралғанда, арқанды тауып, соның ішінде асылып өлді. Бұл екі оқиға да келесі ғасырларда әртүрлі нұсқаларда айтылып, қайта жазылды, ең танымалдары Ла Фонтеннің «Фабльдарында» «Ашкөз жоғалтқан қазынасы» (IV.20) және «Қазына мен екі адам» (IX.15) аттарымен жарияланды. Ла Фонтеннің тағы бір ертегісі – «Ашкөз бен маймыл» (XII.3), ол қаржыгерлерге ескерту ретінде пайдаланылды. Мұнда бір адам қазынасын теңізбен қоршалған мұнарада сақтайды, бір күні үй жануары маймыл монеталарды терезеден лақтырып көңіл көтереді. Азия елдерінде ашкөздер күлкіге қалдыратын халықтық әңгімелердің кейіпкері болған. Ертегілердің бірі – буддалық кітаптардан алынған «Иллиса Джатака». Онда екі оқиға бар, біріншісінде бай ашкөз Будданың шәкірті арқылы жомарттыққа айналады, ал екіншісінде Будда құдайлардың патшасы оның кейпінде келіп, ашкөздің байлығын таратады, ол қарсылық көрсетсе, жазаланатыны туралы ескертеді. Моғол империясы кезінде Бірбалға қатысты әңгімелердің арасында 16 ғасырға қатысты екі оқиға бар. Бірінде ол ашкөзден өзіне арнап жазылған өлең үшін ақы алады, екіншісінде ашкөз адам өрттен қазынасын құтқарып қалған саудагерге барлық байлығын сыйлауға мәжбүр болады. Арабтар да әдебиеттерінде ашкөздерді жиі пайдаланған. Ең танымал – әл-Жахиздің «Китаб әл-Бухала» немесе «Ашкөздер кітабы» атты 600 беттік анекдоттар жинағы. Ол 800 жылы Басрада Аббасид халифаты кезінде өмір сүрген, бұл араб әдебиетіндегі осы тақырыптағы ең ерте және ең толық еңбек. Ренессанс дәуірінде Эзопқа қызығушылық жаңадан оянғанда, нео-латын ақыны Лоренций Абстемий екі түпнұсқа ертегі жинағын жазды, олардың арасында «Avarus et poma marcescentia» («Ашкөз бен шіріген алмалар», 179-ертегі) 1499 жылы жарық көрді. Бұл оқиғаны Роджер Л’Эстранж ағылшын тіліне аударып, 1692 жылы өзінің ертегілер жинағында жариялады. Онда бағындағы алмалары шіріп кеткенше жей алмайтын ашкөз адам туралы айтылады. Ұлы достарын алма жинауға шақырады, бірақ олардан шірігендерін жемеулерін сұрайды, өйткені әкесі соларды жақсы көреді. 18 ғасырдағы француз фаблисті Кларис де Флориан бұл оқиғаны өзінің «L’avare et son fils» («Ашкөз бен ұлы», IV.9) шығармасында бейімдеді. Бұл нұсқада ашкөз әке алмаларын жинап, тек шірігендерін ғана жейді. Ұлы оларды ұрлап алып жатқанда, тек сау алмаларды жеп отырғанын айтып ақталады. 18 ғасырдағы Ұлыбританияда өлең түрінде ертегілер жазу мода болғанда, көптеген ертегілерде ашкөздер бейнеленген. Энн Финчтің «Ашкөз бен ақын туралы әңгімесі» оның 1713 жылғы жинағына енді. Онда сәтсіз ақын Маммонмен кездеседі, ол жерленген алтынды қазып жатқан ашкөздің кейпінде болады, және онымен ақыл мен білімнің өмірі байлықты іздеуден жақсы ма екендігі туралы пікірталас жасайды. Ақырында ақын талантын жасырып, оны жақсырақ бағалағанша сақтаудың дұрыс екеніне көндігеді. Одан кейін 1737 жылы Джон Гейдің «Ашкөз бен Плут» атты ертегілер жинағы жарық көрді. Қазынасының қауіпсіздігінен қорқып, ашкөз алтынды адалдықты бұзады деп айыптайды, сонда ашулы байлық құдайы келіп, алтын емес, оған деген көзқарас адамның мінезін бүлдейтінін мәлімдейді. Бұл тақырыптың әртүрлі түсіндірмелері болғанымен, француз фаблисті Антуан Худар де ла Мотт өзінің 1719 жылғы «Ашкөз бен Минос» атты ертегісінде грек антологиясының жеңіл әуеліне оралады. Өлгеннен кейін классикалық әлемге түсіп, ашкөз өлгендердің сот алдына келгенде, оған байлығы қалай жұмсалатынын көру үшін жер бетіне қайта оралу жазасы беріледі. Шотланд ақыны Аллан Рамзи екі жылдан кейін бұл оқиғаны диалектіге бейімдеді, ал Чарльз Денис 1754 жылы өзінің «Select Fables» («Таңдамал ертегілер») жинағында стандартты ағылшын тілінде «Минос пен ашкөз» деп атап, тақырыбын өзгертеді.
Драмалық
Саясатта ашкөздер классикалық дәуірдегі комикалық кейіпкерлер ретінде бейнеленген. Ең ерте кездескен пьесалардың бірі – біздің заманымызға дейінгі IV ғасырда Италиядағы грек колонияларында жасалған Phlyax пьесалары. Олар грек вазаларында да танымал болды, көбінесе олардың үстінде кейіпкерлердің есімдері жазылған. Астеас суреттерінің бірінде екі адам бір ашкөзді тонап жатқан көрінеді. Ортада қарақшы Харинос екі жамылғының үстіне отырып, қалтасының үстінде ұйықтап жатыр. Екі қарақшы оны байлығынан айыру үшін ұрып-соғып, ұйқыдан оятып қояды. Сол жақта Гимнилос төбесіндегі жамылғысын алып тастаған, оң жақта Косиос астындағы жамылғысын тартып жатыр. Оң жақта – қолдары жайып, тізе бүгіп тұрған ашкөздің құлы Карион. Мұндай кейіптер кейіннен Плауттың латын драмаларына шабыт берді. Евклионың "Аулулярия" шығармасындағы кейіпкері, сондай-ақ үйленуге жарамды қыздың күрделі сюжеті ерекше ықпалға ие болды. Пьесаны бейімдеген алғашқы қайта өрлеу жазушыларының бірі 1555 жылы хорват Марин Дрич болды, оның "Скуп" (Ашкөз) Дубровникте орналасқан. Бен Джонсон Plautus-тан элементтерді өзінің алғашқы комедиясы The Case is Altered (шамамен 1597) үшін бейімдеген. Бұл жердегі ашкөз – Миландық Жак де При, оның (егерде) қызы бар болса, Рахиль. Питер Корнелизуон Хуфт пен Сэмюэл Костер өзінің өте танымал Голландиялық комедиясы Варэнармен (1617 ж.) Пьесаның аты қызын Клартье деп атаған ашкөздің атымен берілген. Мольер Плаутустың пьесасын француз тіліне L'Avare (Ашкөз, 1668) деп бейімдеген, ал Англияда Томас Шэдвелл 1672 жылы Мольердің жұмысын бейімдеген, ал 1732 жылы Генри Филдлинг Плаутус пен Мольердің шығармаларына негізделген нұсқаны шығарған. Кейінгі бейімделулер арасында Василий Пашкевичтің 18-ғасырдағы орыс комедиялық операсы "Ашкөз" және араб тіліндегі Марун Аль Наққаш (1817-55) және серб тіліндегі Йован Стерия Поповичтің драмалық шығармалары болды. Сонымен қатар, ашкөздерді дербес драматикалық бейнелеулер болды, олардың кейбіреулері 16-ғасырдағы итальяндық комедия делл-артедегі Панталеоне фигурасының вариациялары болды. Ол бай және ашкөз Венеция саудагері ретінде бейнеленеді, кейіннен Колумбинаның әкесі болады. Ағылшын драмасында қайта пайда болған венециандық кейіпкерлерге Уильям Шекспирдің "Венеция саудагері" (1598) және Бен Джонсонның "Волпоне" (1606) атты кейіпкеріндегі еврей қарыздан қарызы болған Шейлок жатады. Обри Бердслидің соңғысының титул бетінде Волпоне өзінің иелігін құлшылық етіп, пьесадағы "Қымбат қасиетті / Байлық, барлық адамдарға тіл берген мылқау құдай" деген жолдарды суреттейді. Осыған ұқсас көрініс Александр Пушкиннің "Скупой рыцарь" (1836) атты қысқа трагедиясының екінші актісінде орын алады. Бұл - әкесі баронның қаржысына тапшылық көріп жүрген Альберт деген ұлына қатысты. "Ашкөз рыцарь" деген атпен 1906 жылы Сергей Рахманинов опера етіп шығарған. Соңғысының сәйкес актісінде барон өзінің жер асты қоймасына барады, онда ол өзінің қазынасына жаңа қосымшаны көріп, 15 минут бойы жалғыз ойнайды. Мольердің "Аваре" драмасының табысына орай, француз драмасының бір жарым ғасыр бойына ашкөздер мен олардың некелік жоспарларымен айналысатын көптеген драмалары пайда болды. Бұл мәселені күрделілендіретін нәрсе - олардың бірнешеуі бірдей атауға ие болған, бірақ шын мәнінде әртүрлі авторлар жазған бөлек пьесалар болған. Жан дю Мас д'Айгебердің L'Avare Amoureux (Сүйіспеншілікпен шектелген ашкөз) (1692-1755) 1729 жылы Парижде жасалған бір актілік комедия. Бұл 1777 жылы жарияланған бір атпен бір акттегі анонимді комедиямен бірдей емес. Тағы бір пьесалар тобы өмірінің соңында Францияда жұмыс істеп жүрген итальяндық драматург Карло Голдониден тақырып алады. Ол 1756 жылы Болоньяда "Л'аваро" (Ашкөз) атты бір актілі комедияны шығарған болатын. 1776 жылы Францияда бес актілі "L'avare fastueux" (Сасық ашкөз) қойылымын шығарды. Сол атауды Л. Рейнье өзінің 1794 жылғы бес актілік өлең драмасы үшін және Клод Барон Годарт д'Окурт де Сент-Жюст (1769-1826) өзінің 1805 жылғы үш актілік өлең драмасы үшін қолданды. XIX ғасырдың басында Францияда сәнді музыкалық қойылымдар ашкөздерді бейнелейді. Евгений Скрип және Жермен Делавин 1823 жылы "L'avare en goguette" (Ашкөздің тойы) романында, ал Жан-Франсуа Баяр мен Пол Дюпорт 1835 жылы "La fille de l'avare" (Ашкөздің қызы) екі актісінде бірлесіп жұмыс істеді. Атлантиканың арғы жағында Джульетта Гординидің "Ашкөздің қызы" пьесасы қойылды. Пьесасы бес актіден тұрады, оның сюжеті "итальяндық әңгімеден" алынған. Дуглас Уильям Джеррольдтың "Джон Овери немесе Саутарк феррисінің ашкөзі" (1828) де ашкөздің өзіне жақындығын сезінетін сүйіктісіне сатуға тырысатын қызын әкеледі. Бұрын Джеррольд бір актілік фарс, "The Smoked Miser or The Benefit of Hanging" (1823) жазған, онда ашкөз өзінің қамқоршысын тиімділік үшін тұрмысқа беруге тырысады. Тағы бір фарс, Канададағы майор Джон Ричардсонның "The Miser Outwitted" (1841) ирландиялық тақырыпқа ие және ашкөзді оның ақшасынан арылтуға жасалған қастандық туралы айтады. Кейінірек Томас Пекетт Престің "The Miser of Shoreditch or the Curse of Avarice" (1854) өзінің қымбат әңгімесіне негізделген; кейіннен ол оны Генрих VIII заманындағы екі актілік романтикалық драма ретінде бейімдеді. Осы театрлық ашкөздердің танымалдылығы оларға негізделген көптеген суреттер мен сызбалардан көрінеді, олардың көптеген түрлері басылымдар ретінде бейімделген. 18-ғасыр Англиясында Филдингтің "Ашкөз" пьесасы ең көп назар аударды. Сэмюэл Уэйлдің екінші актісінің суреті де басылымға айналды. Бірақ бұл негізінен әртістердің "Lovegold" кейіпкеріндегі бейнелеулері болды, олар суретшілердің назарын аударды. Сэмюэл Де Уайлд Уильям Фарреннің "Lovegold" рөліндегі суретін Баттың Корольдік театрында салды. Басқа да көптеген жұмыстар ағылшын драмасына арналған бірнеше кітаптардағы пластиналарға айналды. Джеймс Робертс II (1753 – шамамен 1810) Эдвард Шутердің рөліндегі қаламсап пен акварельмен салынған суретін алты томдық "Bell's British Theatre" жинағы үшін басылым ретінде бейімдеді. Чарльз Рубен Райли Томас Райдердің рөліндегі суретін Лоундестің "British Theatre" (1788) үшін жасады, ал Томас Паркинсонның Ричард Йейтстің "Lovegold" рөліндегі суреті 1776 жылғы осы жұмыстың басылымы үшін бейімделді. Келесі ғасырда Томас Чарльз Вагеманның Уильям Фарреннің "Lovegold" рөліндегі бас және иық суреті Уильям Оксберидің "The New English Drama" (1820) жинағындағы мәтіндерін суреттеді. Осы уақыттан бастап Джерелдің "The Smoked Miser" пьесасындағы комикалық қызметші Голиа Спайдерлимб рөліндегі Сэмюэл Вейлдің түсті басылымы да қол жетімді болды. Мольердің "Аваре" Англияда одан бейімделген жұмыстармен толығымен жабылған жоқ. Уильям Хогарттың пьесаның аяқталуының суреті Мольердің жұмысының аудармасына қосылды және оған негізделген басылымдарды әртүрлі граверлер жасады. Уильям Пауэлл Фрит 1876 жылы "Аваре" пьесасынан бір көрініске арналған театрлық суретін салды, ал француз актері Гранмесниль Харпагон рөлінде Жан Баптист Франсуа Дезория салған суретте бейнеленді. Сонымен қатар, Шейлоктың қиын және күрделі рөлі ағылшын суретшілері үшін танымал болды. Иоганн Цоффани Чарльз Маклиннің Ковент-Гарден театрында оған даңқ әкелген рөліндегі суретін салды (1767-68), ал Томас Грей Шейлок пен оның қызы Джессика арасындағы қақтығысты бейнеледі (1868). Шейлок рөліндегі басқа актерлердің портреттері Генри Урвик (1859-1931) Уолтер Чемберлен Урвик (1864-1943), Герберт Бирбом Три Чарльз Бухел және Артур Буршье, сонымен қатар Бухелдің суреттеріне кірді.
L'avare en goguette (The miser's spree) in 1823, while Jean François Bayard and Paul Duport collaborated on the two act La fille de l'avare (The Miser's Daughter) in 1835. And on the other side of the Atlantic there was a stage production of Julietta Gordini:The Miser's Daughter, a verse play in five acts, which claimed to derive its plot 'from an Italian story'. Douglas William Jerrold's John Overy or The Miser of Southwark Ferry, (1828) also brings in a daughter whom the miser attempts to sell off as a mistress to her disguised lover. Earlier Jerrold had written a one act farce, The Smoked Miser or The Benefit of Hanging (1823), in which a miser tries to marry off his ward to advantage. Another farce produced in Canada, Major John Richardson's The Miser Outwitted (1841), had an Irish theme and dealt with a plot to trick a miser out of his money. The later Thomas Peckett Prest's The Miser of Shoreditch or the Curse of Avarice (1854) was based on a penny dreadful story by him; later he adapted it as a two act romantic drama set in time of Henry VIII. The popularity of these theatrical misers is evident from the number of paintings and drawings based on them, many of which were then adapted as prints. In 18th century England, it was Fielding's "The Miser" that attracted most attention. Samuel Wale's drawing of the second act was also made into a print. But it was principally depictions of various actors in the character of Lovegold, the play's anti hero, which attracted artists. Samuel De Wilde pictured William Farren in the role at the Theatre Royal, Bath. Several other works became plates in one or another book dedicated to English drama. James Roberts II (1753 – c. 1810) executed a pen and ink watercolour of Edward Shuter in character which was adapted as a print for the six volume play collection, Bell's British Theatre. Charles Reuben Ryley made a print of Thomas Ryder in the role for Lowndes' British Theatre (1788), while Thomas Parkinson's painting of Richard Yates as Lovegold was adapted for the 1776 edition of that work. In the following century, Thomas Charles Wageman's dramatic head and shoulders drawing of William Farren as Lovegold illustrated William Oxberry's collection of texts, The New English Drama (1820). From this time too dates the coloured print of Samuel Vale acting the part of Goliah Spiderlimb, the comic servant in Jerrold's The Smoked Miser. Molière's L'Avare was not altogether eclipsed in England by the work adapted from it. A drawing by William Hogarth of the play's denouement was included as a print in the translation of Molière's work and prints based upon it were made by various other engravers. William Powell Frith devoted one of his theatrical paintings to a scene from L'Avare in 1876 while the French actor Grandmesnil in the role of Harpagon was painted by Jean Baptiste François Desoria. In addition, the challenging and complex part of Shylock was favoured by English artists. Johann Zoffany painted Charles Macklin in the role that had brought him fame at the Covent Garden Theatre (1767–68) and Thomas Gray portrayed a confrontation between Shylock and his daughter Jessica (1868). Character portraits of other actors in Shylock's role have included Henry Urwick (1859–1931) by Walter Chamberlain Urwick (1864 1943), Herbert Beerbohm Tree by Charles Buchel and Arthur Bourchier, also by Buchel.