Кіріспе
15 ғасырдағы Киелі Рим империясының императрицасы
Барбара Цельская немесе Барбара Килли (мажарша: Cillei Borbála, немісше: Barbara von Cilli, словенше және хорватша: Barbara Celjska, 1392 – 11 шілде 1451), Киелі Рим империясының императоры Зигмундқа үйлену арқылы Киелі Рим империясының императрицасы және Венгрия мен Богемияның королевасы болды. Ол өз заманының саясаты мен экономикасына белсенді қатысып, ірі феодалдық иеліктерді және салықтарды тәуелсіз басқарды, сондай-ақ танымал Патшалық Аждаһа орденін құруға зор үлес қосты. Ол күйеуінің болмаған кезінде Венгрия корольдігінің регенті ретінде төрт рет қызмет етті: 1412, 1414, 1416 және 1418 жылдары.
Өмірбаян
Барбара Стайрия герцогтігінде (қазіргі Словения) Сельже қаласында, Сельже графы Герман II мен Шаунберг графесі Аннаның қызы және ең кіші баласы ретінде дүниеге келді. Барбара 1405 жылы Богемияның және Венгрия королі Сигизмундқа, Киелі Рим императоры Карл IV-нің кіші ұлына күйеге берілді. Неке 1405 жылдың желтоқсан айында болуы мүмкін.
Патша мен патшайым
Зигизмунд Германияда (1410), Богемияда (1419) билік жүргізді және 1433 жылы Киелі Рим императоры болып тәж киді, оған оған теңдес атақтар берілді. Ол өзінің уақытының көп бөлігін венгрлік иеліктерінде өткізді, ал күйеуі уақытын басқа жерде өткізді. Ол 1412, 1414, 1416 және 1418 жылдары оның болмаған кездері Венгрияның регенті болды. 1429 жылы ол Люк конгресіне қатысты. 1408 жылы Венгрия патшайымы, 1414 жылы Германия патшайымы (Аахенде тәж киген соңғы патшайым), 1433 жылы Киелі Рим императоршасы және 1437 жылы күйеуінің өлімінен аз уақыт бұрын Богемия патшайымы болды. 1409 жылы Барбара қызы Елизаветаны дүниеге әкелді, ол Зигизмундтың жалғыз тірі баласы және мұрагері болды, кейін Германия королі Альберт II-ге үйленді. Барбара бұрынғы патшайымдардан бай болды. 1409 жылы Барбараға бұрынғы Славония банының иеліктері берілді. Бірақ 1419 жылы Сигизмундқа Констанцта болғанда неміс рыцарымен қарым-қатынаста болғаны туралы хабарлар жеткенде қиын жағдайға түсті. Патша патшайымның мүлкін тартып алып, оның кеңесшілерін таратып, Орадеяға жер аударды. 1419 жылы Рождествода Пассау епископы Георг және Оттингендік Хофмейстер Луи татуласуға тырысты. Барбара патшаның кешірімін сұрап, тізе бүгіп жалбарынып, бірақ 10 жасар Елизавета анасы үшін араласпайынша Сигизмунд тыңдаудан бас тартты. 1423 жылы ғана оған өз сарайын ұстауға рұқсат берілді. 1424 жылы күйеуі оған жоғалтқан иеліктері үшін өтемақы төледі. Барбараға, басқалармен қатар, Зволен және Тренчин округтері, сондай-ақ Кремницадан түсетін кірістер берілді. Оған ипотекаға берілген солтүстік иеліктері: 1427 жылы Диосгиор, 1430 жылы Липтов, 1434 жылы Стибор мұрасының бір бөлігі. Оның сарайы бұрынғыдан қарапайым болды. Бір ерекшелігі - ең жоғары лауазымдарды енді Анжу билеушілері мен Мария заманында болғандай, атақты барондар емес, қарапайым рыцарьлар баскарды. Ол елге шабуыл жасалғанда бас әскери қолбасшы ретінде де қызмет еткен белсенді регент болды. 1431 жылы Венгрияны гусит әскерлері екі рет қоршап алды. Екіншісінде олар тіпті Барбараның иеліктеріне, әсіресе Липтовқа қол сұқты. Қазан айында Ескі Будадағы қасарында Липтовтағы жағдайды және гуситтердің Ликава қамалын басып алғанын білді. Ол дереу Кремницаға Ханс Валленроттың үлгісін ұстануды бұйырды және Липтовты босату үшін үлкен күш жіберді. Қазан айында ол Виглешке көшіп барды, онда ол Мессенпек бастаған гуситтерге қарсы қорғанысты ұйымдастырды және Ликава қамалын қайтаруды жоспарлады. 1431 жылы 13 қазанда Барбара Кошице қаласына хат жолдады, онда Ликаваның жоғалғанын хабарлап, олардың әскери бөлімдерін мүмкіндігінше тезірек өз армиясына қосуды бұйырды. Осыдан кейін оның әскери қолбасшысы және басты жазбагері Стефан Похарнок ("Стефан Шарапшы") басшылығымен әскер Ликава қамалын қайта басып алды. Дворжакованың айтуынша, "көздердің жетіспеуі Барбараның Ликаваны қайтып алған уақытын анықтауға мүмкіндік бермейді және кейбір тарихшылардың болжағандай, Ликавада гусит гарнизоны бірнеше жыл бойы орналасқан-жоқ екенін анықтауға мүмкіндік бермейді", бірақ "Барбараның белсенді араласуы оған Липтов аймағына қысқа мерзімде күшті күш жіберуіне мүмкіндік берген болуы мүмкін, бұл гуситтерді Липтовтан кетуге және Турец аймағына қайтуға, содан кейін Нитра аңғарына Нитра қаласына қарай бағытталған болуы мүмкін". 24 қазанда ол тағы да Кошицеге хат жазып, олардан арбалеттер мен жебелерді (жинақтаушыларынан отыздан бір салықпен төленеді) сұрады, сондай-ақ олардан оқ-дәрі немесе кем дегенде күкірт сұрады. Барбара гуситтерге қатысты екіұшты ұстаным танытты. Алғашында ол 1427 жылдың шілдесінде және 1431 жылдың қазан айында жарияланған манифесттерде оларға қарсы күшпен шабуыл жасады. Бірақ соңғы жылдары ол гуситтердің жемісті жетекшісі Джордж Подибрадты қолдау үшін жасырын жұмыс істеді. 1406 және 1438 жылдар аралығында оның атынан шығарылған 250-ге жуық құжаттар сақталған және қазір Венгрияның Ұлттық мұражайында сақтаулы. Марк Уилан Рим патшайымы ретінде Барбара Венамен немесе Тевтон орденімен хат алысу арқылы өзінің неміс азаматтарынан қамалдары үшін қажет болған құрылыс тәжірибесін ала алғанын, олар венгрлік патшалықта таба алмағаннан гөрі "дәл қабілеттердің бай базасын" ұсынғанын атап өтті. Бұл оның Венаға саяхатта көргендерінің нәтижесі болуы мүмкін (ол, мүмкін, Сигизмундты Венада өткен Рейхстагқа бірге ертіп барған). Ол сондай-ақ Сигизмундты Бреслауда (1420), Нюрнбергте (1422) және Пресбургте (1429) өткен императорлық диеталарға ертіп барды. Ол Констанс кеңесінде (1414) Еуропаның бірінші ханымы ретінде рәсімдік міндеттерді орындады. Ол көптеген замандастарының естелігінде императордың жас, күшті және әдемі жұбайы ретінде сақталды. Оның күйеуі ынталандырған либералды мінез-құлқы моралисттерден наразылық тудырды. Франция королінің хатшысы Жан де Монтрейль (Сигизмундты жек көретін) былай деп жазды: "Сигизмундтан артық жомарт күйеудің еш жерде жоқ (ол әйеліне қалағанын жасауға ғана емес, тіпті қоғамдық билерге қатысуға, барлығымен сөйлесуге және адамдармен осыншалықты достықпен қарым-қатынас жасауға ынталандырады, оны жеке танымайтындар патшайым емес, төменгі саудагер әйелі деп ойлайды". Ол есімі жоқ "саудагерлердің әйелдері, түрлі бәдкенттер және маңызды лауазымдары жоқ адамдар" патшайымды көруге келіп, француз сарайында мүмкін емес болғандай, оның пәтерінен еркін шығып кеткеніне қатты таң қалды.
the Liptov and return to the Turiec region and then head down the Nitra valley to the city of Nitra." On 24 October, again she wrote to Košice, procuring from them crossbows and arrows (that would be paid by one thirtieth tax from her collectors) as well as asking them for gunpowder or at least sulphur in the case they did not have it. Barbara took an ambivalent position towards the Hussites. At first she attacked them vigorously in a manifesto published in July 1427 and in another published in October 1431. But in her later days, she worked behind the scenes to support the Hussite champion George Podiebrad. There are about 250 extant charters issued in her name between 1406 and 1438 and now kept at The Hungarian National Archives preserved. Mark Whelan notes that as the Roman queen, Barbara, through correspondence with Vienna or the Teutonic Order, was able to secure construction expertise (that she needed for her fortresses) from her German subjects, who provided a "far richer base of skills" than what she could find in the Hungarian kingdom. This seemed to be the result of what she saw in a travel to Vienna (she likely accompanied Sigismund to a Reichstag held in Vienna). She also accompanied Sigismund to the imperial diets held in Breslau (1420), Nuremberg (1422) and to Pressburg (1429). She took on her role as the first lady of Europe in the Council of Constance (1414), performing ceremonial duties. She is remembered by many contemporaries as the emperor's young, vital and beautiful consort. Her liberal behaviours, encouraged by her husband, provoked protests from moralists though. Jean de Montreuil, secretary of the French King (who hated Sigismund), wrote that, "Nowhere in the world is a more indulgent husband (than Sigismund), who not only lets his wife do anything she wants, but ultimately even encourages her to take part in public dances, speak with everyone and relate to people in such a friendly way that it is said that those who do not know her (personally) would not consider her as a queen but as a
woman of some low trade." He was especially shocked that "merchant's wives, various bawds, and people without important positions" came to see the queen and left her apartment freely, in a way impossible in the French court.
Аждаһа орденінің құрылуы
1408 жылғы 12 желтоқсанда билеуші жұбайлық және жиырма екі жетекші барон Аждаха орденін құрды. Барбара орденді құру шартының бірлескен баспагері болды, онда ол Зигизмунд және басқа негіздеушілермен теңдес серіктес ретінде көрсетілді. Орденнің жарияланған мақсаты – билеуші жұбайлықты қолдау, венгр корольінің мәртебесін көтеру, сондай-ақ түркі дінділермен күресу еді. Дворжакованың сөзінше, "орден мүшелері патшайымды және оның екі жынысты балаларын өздерінің иеліктерінде және мүліктерінде, тіпті патша қайтыс болған жағдайда да қорғауға міндетті болды. Барбараның бірнеше туыстары орденнің негізін қалаушыларының арасында болды: оның әкесі Германнан басқа, оның ағасы Фредерик Чилли, оның күйеу інісі Николай Гара және оның ұлы Джон, Сигизмунд қайтыс болғаннан кейін де Барбара мен оның болашақ ұрпақтарының қолында билікті сақтауға мүдделі болды".
Альберт ІІ-мен қақтығысы
1437 жылы 9 желтоқсанда Зноймода ауыр сырқатқа шалдыққан күйеуінің қайтысына бірнеше күн қалғанда, Венгрия корольдігіндегі ірі феодалдық иеліктерін тәркілеу үшін (ол корольдің өзімен феодалдық жерлер мен қамалдар саны бойынша бәсекелестік еткен), күйеу баласы Габсбург әулетінің Германия королі Альберт II және оның канцлері Каспар Шлик оны Зигмундқа қарсы қастандық жасады деп жедел айыптады. Осы айыптау бойынша ол дереу Братислава қамалындағы түрмеге қамалды, содан кейін иеліктерінің көп бөлігінен, тіпті жесірлік үлесінен де айырылды. Жаңа корольмен қақтығыс сөзсіз болды, сондықтан Барбара көп кешікпей Польша патшалығының сарайында пана табуға бел буды. 1438 жылдан 1441 жылға дейін ол Польшада эмиграцияда болды. Ян Длугоштің жылнамасында жазба бойынша, Польша королі оған Сандомиржді феодалдық иелік ретінде беріп, қаржылық көмек көрсетуге шешім қабылдады.
Кейінгі өмірі
1441 жылы, өзінің басты қарсыласы Германия королі Альберт II қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң, ол қайтыс болған күйеуі берген Богемиядағы Мельничке көшті. Оның барлық венгрлік иеліктері жоғалған еді; олардың кейбіреулері оның қызы, королева Елизаветаға тиесілі болды. Кейін ол қызымен татуласып, венгр иеліктеріне құқығынан бас тартты (1441). Өмірінің қалған бөлігін ол Богемияда жесір патшайым ретінде өткізді. Ол саяси өмірден шегінген сияқты көрінеді, бірақ Габсбургтер соты оны қауіпті деп санап, ересь, алхимия, адалсыздық және агностицизммен айыптауға тырысты, соның салдарынан ол "Германияның Мессалинасы" деген лақап атқа ие болды. Ол Мельниктегі оба эпидемиясынан қайтыс болды және Прагадағы Киелі Вит соборындағы Киелі Андрей капелласында жерленді.
Мәдени суреттер
Соңғы кезде Барбараның өмірі мен мансабына ғалымдардың қызығушылығы артып келеді. Қазіргі зерттеулер ортағасырлық жазбалардағыдан гөрі ортағасырлық билеушіні көбірек оң жағынан көрсетеді. Тарихшылар оның тәуелсіз мінезіне, айрықша саяси жетістіктеріне, мүлкін тиімді басқару қабілетіне, жан-жақтылығына (бірнеше тілде сөйлегені және алхимиямен айналысқаны) көбірек назар бөледі. Соңғы уақытта Зигмунд туралы зерттеулердің қарқынды дамуымен қатар Барбараға да көбірек мән берілуде. Филип Дж. Поттердің сөзіне қарағанда, Барбара Аждаһа орденінің құрылуына зор үлес қосты. Ол әулетінің беделін орденнің мәртебесін арттыру үшін пайдаланды. Ансгар Френкен атап көрсеткендей, қазір патшайым «өз бетінше саяси тұлға ретінде құрметке ие және оның Венгрия регенті ретіндегі, сондай-ақ жеке мүлкін басқарудағы саяси рөлі ерекше атап көрсетіледі». Кондор Барбараның ұйымдастырушылық қабілеттерінің қазір ғалымдар арасында кеңінен мойындалғанын айтады. Дегенмен, Йорг К. Хоенш 1416-1419 жылдары Барбара Зигмунд тағайындаған регенттік кеңестің (Regentschaftsrat) қалған екі мүшесіз (Гарай мен Канизай) жалғыз өзі билік етуге мәжбүр болған кезде, ол жағдаймен күресе алмады деп көрсетеді. Чилиан осы кезеңде Осман империясына қарсы қорғаныс, шекарадағы оқиғалар және Венгриядағы қарулы тонаулармен байланысты туындаған түрлі проблемаларды да атап өтеді. Фессел болса, бұл оқиғалар елді басқарудағы жетістіктерді көрсетпегенін немесе сол кезде аса өткір мәселелер болмағанын айтады. Мартин Ухрмахер Амали Фёсселдің «Барбара фон Чилли. Зигмундтың жұбайы және венгр королевасы» (Barbara von Cilli. Gemahlin Sigismunds und ungarische Königin) атты мақаласын жаңартылған бейне үшін мақтайды, онда автор королеваны стереотиптерден қорғайды, бірақ билік еткен жұбайдың әрекеттерін де сынға алмайды. Зигмундтың өліміне дейін және одан кейін болған аласапыран оқиғалар туралы Ройтнер Барбараның тұтқындалуына кімнің бұйрық бергенін және сол кезеңде оның нақты ниеттерін анықтау қиын екенін айтады.
Барбара мен оккультизм
Барбара – іс жүзіндегі алхимик және астролог ретінде танымал. Оның эзотерикамен айналысуы да оған құдайсыз, қауіпті әйел ретінде даңқ алып беруіне себеп болды. де-нің 1904 жылғы "Фармация тарихы" еңбегінде патшайым жалған алхимик ретінде сипатталған. Станислав Южниктің сөзіне сүйенсек, Барбара – барлық заманның ең бай әйел алхимигі – өте қымбат, бірақ тез бұзылатын құралдарды тәжірибелерінде пайдаланған, сондықтан бүгінде сақталған нұсқасын табуға үміт аз.
Аңыздар мен анекдоттар
Хорват фольклорында Барбара көбінесе Қара патшайым бейнесімен байланыстырылады. Қара патшайым – ұзын қара шашы бар, қара киім киетін әйел. Қара патшайым Барбара туралы қараңғы аңыздар әлі күнге дейін кеңінен танымал, олардың ішінде: Патшайымның көптеген жақындары болған. Оларды жамандаған соң, ол оларды өз сарайының қабырғасынан лақтырып жіберген. Ол құстармен сөйлесіп, қара қарғаны үйретіп алыпты, ол оның бұйрығымен адамдарға шабуылдайтын. Барбараның көптеген жақындары болған деседі. Дворжакованың айтуынша, осы ізгіліксіздік туралы әңгімелердің негізі өте күмәнді. Мысалы, неміс рыцары Йоханнес де Валленрот (Барбарамен болған қарым-қатынасын бавариялық тарихшы Енох Видман жазған, ол Барбарадан екі ғасыр кейін өмір сүрген) шындығында оның сарайында қызмет еткен және кейін Германияға зейнеткерлікке шыққанда патшайымның оған көрсеткен құрметі туралы мақтанған болуы мүмкін, бірақ Зигмундтың оны көп жылдар бойы адалдықсыздығы анықталғаннан кейін де жұмыс істеуге рұқсат еткенін көзге елестету қиын. Ол тіпті лесбиянка вампир ретінде бейнеленген – әдемі (ежелгі жылнамашылар мен тарихшылар осы қасиетіне келіскен) бірақ зұлым жаратылыс. Мельниктегі жер аударында ол әйелдер гаремін ұстап, жас қыздармен ойын-сауықтар өткізген деген қаңқулар бар. Пикколоминидің баяндамасында, Альбрехт қайтыс болғаннан кейін Барбара (Пикколоминиге сене бермейтін) және Елизавета қасиетті тағамды адам қан ішу арқылы түгелдей бүлдіргені айтылады. Қазіргі медицина стандарттары бойынша, мұны Барбараны «тірі вампир» (адам қан ішетін адам) деп санауға болады. МакНалли былай дейді: «Демек, Барбара фон Силлинің рөлін қалай бағалауға болады? Батыс және Шығыс Еуропаның патшалары өздерінің аттарын мүсіндеп жаза алмаған кезде Барбара неміс, венгр, чех, латын тілдерін білген, тіпті поляк тілінде де сөйлеген. Ол итальяндық Ренессанс дәуіріндегідей салыстырмалы түрде еркін өмір сүрген. Шындығында, Барбара ертедегі бостандыққа ұмтылған әйелдің мысалы болған сияқты, ол еркек замандастарын қорқытып, оның осы жалған бейнесіне – лесбиянка вампирге әкеп соқтырды».
The queen had many lovers. When she did not like them anymore, she had them thrown over the wall of her castle. She was a bird whisperer who kept a pet black raven that would attack people on her command. Barbara supposedly had many lovers. Dvořáková says that these adultery stories are based on very shaky ground. For example, the German knight Johannes de Wallenroth (whose involvement with Barbara is written down by the Bavarian historian Enoch Widmann, who lived two centuries after Barbara) actually served in her court and possibly later boasted about the queen's favour when he retired to Germany, but it is hard to imagine that Sigismund would tolerate him to the degree that he could continue to work for her many years after the alleged uncovering of infidelity. She has even been portrayed as a lesbian vampire – a beautiful (one of the traits older chroniclers and historians agreed about her) but nefarious creature. She allegedly kept a female harem during her exile in Melnyk and had orgies with young girls. The vampiristic stories originated at least partly from Piccolomini's account, which claims that, after the death of Albrecht, Barbara (who did not believe in the afterlife according to Piccolomini) and Elizabeth used to desecrate the Holy Communion by drinking real human blood. This would, even by modern medical standards, qualify Barbara as a "living vampire" (a person who drinks human blood). McNally comments that, "So, how can one evaluate the role of Barbara von Cilli? During a time when royalty in both western and eastern Europe could barely sign their names, Barbara knew German, Hungarian, Czech, Latin, and even a little Polish. She lived a comparatively free life in the manner of the Italian Renaissance with emphasis upon individual freedom. In fact, Barbara appears to have been an early example of an emancipated woman, who probably frightened her male contemporaries and led to her nefarious reputation as a lesbian vampire."
Қазіргі заманғы өнер
Ол Барбараның қызы, королева Елизаветаның күтімшісі болған Хелен Коттаннердің естеліктерінде есімдері кездеседі және ол алғашқы танымал әйел мемуаристердің бірі еді.
Бейнелеу өнері
Словениялық суретші Рудольф Шпанцель оның бейнесін жасаған.
Прозалық шығарма
1941 жылы Ян Грежа Барбара туралы «Барбора Селльская» романын жазды. Ол Антье Виндгассеннің «Das Lächeln der Imperia» романындағы кейіпкер. Басты кейіпкер – Габриэла Когнати, өзін Империя деп атайтын және Зигизмундтың сүйіктісі. Барбара мен Габриэланың қарым-қатынасы достық. Оқиға 1414 жылғы Констанц соборымен байланысты. Миркала, графиня Карнштейн (әйел-вампир Кармилла), 1872 жылы Шеридан Ле Фанудың готикалық новелласы «Кармилла»ның басты кейіпкері, Барбараның вампир ретіндегі аңыз бейнесіне негізделген болуы мүмкін. Барбара «Чехтердің әзіл-қалжың әңгімелері» жинағындағы негізгі кейіпкер ретінде бейнеленеді. «Барбота патшайымы» деп аталатын Барбара жүктілік кезінде төсекте жатып, әйел қыздарына моральдық әңгімелер айту арқылы көңіл көтереді. Кітаптың алғы сөзінде бұл «қуатты, дауыстап айтылатын, кейде қатыгездікке толы, дені сау халықтың күшті жігерімен айтылатын әңгімелер» делінген. Барбота патшайымы оларды қатты ұнатады. 2023 жылдың тамызында неміс қорқыныш әдебиетінің авторы Маркус Хайц «Қара патшайым» романын жариялайды. Оқиға Лен (Дракулешти және Влад II Дракулдың соңғы ұрпағы) атты жас жігіттің Прага мен Банатқа, досы Клараның (бұрынғы тарих профессоры) интернет арқылы көмегімен саяхаттауы туралы. Ол Барбара фон Силли мен Влад II Трансильвания және Валахияда жер астында тығылған вампирлермен күрескен өткен әлеммен байланысқа келеді.
Театр
Вацлав Ренч 1944 жылы төрт актілі «Барбора Цельская» драмасын жазды.
Фильмдер
1986 жылғы чехословакиялық «Зикмунд рецензий, Selma rysavá» телефильмінде патшайым рөлін Милена Дворская сомдады.
Еске алу
2014 жылы (Констанция кеңесінің 600 жылдығы және Барбараның Германия королевасы болып тағайындалуы) Сельже провинциялық мұражайы Барбара Чилидің жылын ұйымдастырды. Сондай-ақ 2014 жылы Словения атынан Матей Рамшак салған, патшайым скипетр ұстаған 2 евролық ескерткіш монета шығарылды. 2022 жылдың 19 қарашасы мен 10 желтоқсанында Констанц қаласында «Барбара фон Силли – Императрица, алхимик, вампир» іс-шарасы өтеді.