Кіріспе

Фин Америкасы () – Финляндияда туған немесе фин тегінен шыққан американдықтар. Фин-американдықтардың саны шамамен 650 мың адамды құрайды. Көптеген фин иммигранттары Солтүстік Миннесотада, әсіресе Ароухед аймағында, сондай-ақ Айткин, Кроу Уинг және Карлтон округтерінде қоныстанды, көбінесе аймақтың темір кен орындарында жұмыс істеді. Туған еліндегі орыстандыру саясатынан қашқан көптеген финдер Жаңа Англияның көптеген қалаларына көшіп, ағаш өңдеудегі шеберліктерімен белгілі болды.

Алғашқы көшіп келушілер (1640-1870)

Солтүстік Америкаға алғашқы көшіп келгендер 1640 жылы Делавэр өзенінің төменгі ағысындағы Жаңа Швеция колониясына келді. Финляндия сол кезде Швеция Корольдігінің бір бөлігі болғандықтан, Жаңа әлемдегі швед колониясында фин азаматтары да болды. Екі жыл ішінде елді мекендегі финдердің саны елуге жетіп, артып жатты. 1655 жылы Жаңа Швеция голландтардың билігіне өтті, ал фин қауымдастығы, әлі де шағын болса да, өсіп келе жатты. Жаңа Швецияға қоныстанған финдердің арасында 1654 жылы Солтүстік Америкаға келген және Мортон деп атын өзгерткен Марти Марттинен болды. 1776 жылы Пенсильвания штатынан АҚШ Тәуелсіздік Декларациясына қол қойған саясаткер Джон Мортон оның шөбересі еді. Финляндиядан Солтүстік Америкаға көші-қон 17- және 18-ғасырларда да жалғасты, бірақ бұл процестер сирек кездесетін және көшуге батыл тұра алған адамдар мен топтардың саны аз болды. Бұл, негізінен, Еуропа мен Америка арасындағы ұзақ қашықтыққа және осы қашықтықты еңсерудегі қиындықтарға байланысты болды. Алайда, 19-ғасырдың басында басталган Өнеркәсіптік революция, теміржол және бу кемелері сияқты технологиялық жаңалықтармен бірге, бұл кедергілер біртіндеп жойыла бастады. Еуропаның қалған бөлігі индустриялануда болған кезде, Финляндия, енді Ресей империясының Ұлы Герцогтығы, революциялық процестен көбінесе шетте қалды. Қоғам негізінен ауыл шаруашылығына бағытталған болды, халық санының өсуі және елде өңделетін жердің азаюы салдарынан жұмыссыздық артып жатты. Америка, керісінше, мол табиғи ресурстарға ие болды, бірақ жұмыс күші жетіспеді. 1860 жылдары Финляндиядағы ауыл өмірі ауыр, қиын және ауа райының болжамсыздығына тәуелді болып көрінді. 1867 жылы Финляндиядағы егін нашар жиналғандықтан, көптеген финдер, әсіресе Остроботнияның ауылдық аймақтарынан, Норвегияға көшіп кетті, содан кейін АҚШ және Канадаға барды.

Дін

Лаестадиялық финдер Америкада ауылдық өмір салтын және діни төзімділікті табуға ұмтылған. Сондықтан Лаестадия уағыздаушыларының тобы және олардың жақтастары Мичиганның Жоғарғы түбегіне көшіп келіп, өздерінің сенімдерін әкелді. 1873 жылы фин Лаестадиандары Мичиган штатының Калумет қаласында өздерінің қауымын құрды. 1906 жылға қарай Америкадағы Лаестадиан немесе Апостолдық лютеран қозғалысы 68 шіркеуге және 8000-нан астам дінге келген адамдарға ие болды. Бұл діни ұйым Мичиганның Жоғарғы түбегіндегі фин лютеран қауымының ішінде маңызды азшылық құрады. Көптеген фин иммигранттары сол кезде Америкадағы фин евангелистік лютеран шіркеуіне қосылды, ол кейін Америкадағы евангелистік лютеран шіркеуінің бір бөлігіне айналды және Мичиган штатының Калумет қаласында әртүрлі Апостолдық (Лаестадиан) лютеран шіркеулерімен қатар орналасқан.

Қайту

Фин иммигранттарының көпшілігі Солтүстік Америкада бірнеше жыл ғана болып, байығаннан кейін туған еліне қайтуды жоспарлаған. Дегенмен, иммигранттардың шамамен 20 пайызы ғана Финляндияға оралды. Оралғандар Финляндияға жаңа идеялар мен технологиялар әкеліп, оларды пайдалануға енгізді. 1920-1930 жылдары шамамен он мың фин Жаңа дүниеден Финляндияға емес, Кеңес Одағына, Карелия АССР-інде "социализм құруға" оралды. Бұл көбінесе идеологиялық себептермен болды және КСРО-ның саяси элитасы тарапынан күшті қолдауға ие болды.

Ээро Сааринен

Архитектор және өнім дизайнымен айналысатын Ээро Сааринен 1923 жылы он үш жасында АҚШ-қа көшіп келіп, Мичиган штатында өсті. Оның әкесі – Мичиган штатының Блумфилд Хиллс қаласындағы Кранбрук өнер академиясының алғашқы президенті, сәулетші Элиэль Сааринен. Ол Кранбрук өнер академиясында, содан кейін Йель университетінде сәулет өнерін оқып, 1934 жылы бітірді. Еуропа мен Африканы бірнеше жыл саяхаттап қайтқаннан кейін ол АҚШ-қа оралып, 1940 жылы азаматтыққа қол жеткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сааринен кейін Орталық барлау агенттігіне (ЦРУ) айналған Стратегиялық қызметтер кеңсесінде (OSS) жұмыс істеді. Сааринен жиһаз және сәулеттік жобаларымен әйгілі. Оның жобаларына Сент-Луис қаласындағы Gateway Arch ұлттық паркіндегі Gateway Arch, Миссури штатының Уоррен қаласындағы General Motors техникалық орталығы, Мичиган штатының Джон Ф. Кеннеди атындағы халықаралық әуежайдағы TWA ұшу орталығы және Вашингтон қаласына жақын орналасқан Дуллес халықаралық әуежайының басты терминалы кіреді. Ээроның ұлы Эрик Сааринен – оператор және кинорежиссер, ол «The Hills Have Eyes», «Lost in America» және «Exploratorium» сияқты бірнеше фильмдерді түсірген.

Басқа да елеулі тұлғалар

Фин тегіне жататын белгілі американдықтардың арасында Анна Истеден, Кристин Лахти, Мариан Никсон, Майла Нурми, Памела Андерсон, Лесли Манн және Джессика Ланге сияқты бірнеше киножұлдыздары, актерлер Альберт Салми, Мэтт Дэймон, Ричард Давалос және Джордж Гейнес, сондай-ақ режиссер Дэвид Линч бар. Басқа да танымал тұлғалар: автор Жан М. Ауэль, тарихшы Макс Димонт (Финляндияда туған, орыс еврей ата-анасынан), аспазшы және асүй кітаптарының авторы Беатрис Оякангас, саясаткер Эмиль Хурья, еңбек қозғалысының белсендісі Т. Боун Слим, АҚШ Коммунистік партиясының жетекшісі Гас Холл (шын аты Арво Куста Халберг), финляндиялық Киова-Команчи АҚШ прокуроры Арво Микканен, математик Ларс Ахлфорс, музыканттар Дейв Мустайн, Жако Пасториус, Эйнар Аарон Сван, Йорма Кауконен және Марк Хоппус, әнші-әндер авторы Амелия Пресли, ғылыми фантастика жазушысы Ханну Раджаниеми, компьютер ғалымдары Линус Торвальдс және Альфред Ахо, бұрынғы Google бас директоры және Yahoo бас директоры Марисса Мейер, Apple-дың негіздеушісі Майк Марккула, General Motors төрағасы және бас директоры Мэри Барра, ғарышкер Тимоти Л. Копра, арнайы күштер офицері Ларри Торне, мұз хоккейшісі Мэтт Нискинен және серийлі кісі өлтіруші Айлин Вуорнос. Порноактыриса Пума Сведе Швецияда туғанымен, фин тегіне жатады.

Мәдениет

FinnFest USA – АҚШ-та фин мұрасы мен мәдениетін тойлау үшін жыл сайын өткізілетін фестиваль. FinnFest USA 1983 жылдан бері әр жыл сайын әртүрлі қалаларда ұйымдастырылып келеді, көбінесе осы жылғы шараға жергілікті жердің өңірлік мәдени ерекшеліктері енгізіледі. Бүгінгі күнге дейін фин-америкалықтар мен фин-канадтардың бірлескен күшімен үш FinnGrandFest фестивалі өткізілді: 2000 (Торонто, Онтарио), 2005 (Маркетт, Мичиган) және 2010 (Саулт-Сент-Мари, Онтарио). Фин-американдық мәдениет Мичиган штатының Ханкок қаласындағы Финляндия университетінде де тойланады, бұл бұрын Suomi колледжі деп аталған, 1941 жылы Миннесота штатының Дулут қаласындағы Жұмысшы халық колледжі жабылғаннан бері АҚШ-тағы жалғыз фин-американдық жоғары оқу орны. Финляндия университеті Америкадағы Финляндиялық евангелистік-лютеран шіркеуімен құрылған және қазір Америкадағы евангелистік-лютеран шіркеуімен байланыста. 2023 жылы Финляндия университеті көктемгі семестрдің соңында толығымен жабылатынын хабарлады. Пасаденада орналасқан Финляндия Ұлттық қоры Финляндиялық-американдық мұра орталығымен бірлесіп, мұрағаттарын сақтап, «Финляндиялық-американдық хабаршы» газетін шығаруды жалғастыруда. Салолампи фин тілінің ауылы – Миннесота штатының Бемиджи қаласындағы фин тіліндегі тілдік лагерь. 1978 жылы құрылған, ол Конкордия тілдерінің ауылдарының құрамына кіреді және фин және фин-американдық мұра, мәдениет және тілін дәріптейді.

Саясат

Фин-американдықтар тарихи түрде Демократиялық партия кандидаттарын қолдаған, себебі олардың көпшілігі тау-кен және басқа да жұмысшы табына жататын салаларда жұмыс істеген. Бірақ соңғы онжылдықтарда бұл өзгерді, өйткені олар көптеп тұратын көптеген ауылдық аймақтар Республикалық партияға бұрылды. 2010 жылы фин-американдықтардың ең көп шоғырланған үш конгресс округі (Мичиганның 1-ші, Висконсиннің 7-ші және Миннесотаның 8-ші), барлығы Көлінің жанында орналасқан, Демократиялық партияның бақылауынан Республикалық партияның бақылауына көшті.

Көшіп келушілердің тәжірибесі

Швед-фин иммигранттарының отбасы тарихы. .

Фин тілінде

Хелиоля, Микко және Руусканен, Эса (2000). "Suuri Amerikan siirtolaisuus (1870–1930)". 2005 жылдың 6 қыркүйегінде алынды. Каупи, Джорма Дж. (2001). "Suomalaisten siirtolaisuus Pohjois Amerikkaan". 2005 жылдың 6 қыркүйегінде алынды.