Америка тарихы: Көш-қон, мәдениеттер және колонизация

Кіріспе

Америка тарихы мұз дәуірінде Азиядан осы аймақтарға көшіп келген адамдардан басталады. Бұл топтар, әдетте, 10 ғасырда Лейф Эриксон бастаған исландтықтардың келуімен және 1492 жылы Христофор Колумбтың саяхаттарымен бірге «Ескі әлем» халқынан оқшауланған деп саналады. Бүгінгі американдықтардың ата-бабалары – палеоиндейлер; олар Солтүстік Америкаға көшіп келген аңшы-жинаушылар болатын. Ең көп таралған теория мигранттардың Берингия арқылы келгенін айтады, ол қазір Беринг бұғазының мұхит суларымен жабылған жер. Кішкентай литтық кезеңдегі халықтар бизон, мамонт (қазір жойылған) және карибу сияқты ірі жануарлардың соңынан еріп, «үлкен аң аулаушылар» деген атқа ие болды. Адамдардың топтары Солтүстік Америкаға Тынық мұхитының солтүстік жағалауындағы мұз жамылғылары арқылы да келген болуы мүмкін. Тұрақтанған қоғамдар негізінен екі аймақта дамыды: Мезоамерика және Анд өркениеттері. Мезоамерикалық мәдениеттерге запотек, толтек, олмек, майя, ацтек, миштек, тотонак, Теотиуакан, уастек, пурепеча, исапа және масатек халықтары жатады. Анд мәдениеттеріне инка, Карал-Супе, Вари, Тиуанаку, Чимор, Моче, Муиска, Чавин, Паракас және Наска кіреді. 1492 жылы Христофор Колумбтың саяхаттарынан кейін испандықтар, содан кейін португалдықтар, ағылшындар, француздар және голландтықтардың отарлау экспедициялары Жаңа әлемге келіп, ашылған жерлерді жаулап алып, қоныстанды, бұл Американың мәдени және физикалық ландшафтын өзгертті. Испания Американың көп бөлігін, қазіргі Оңтүстік-Батыс АҚШ-тан, Флоридадан және Кариб теңізінен Оңтүстік Американың оңтүстік ұшына дейін отарлады. Португалия қазіргі Бразилияның көп бөлігінде қоныстанды, ал Англия АҚШ-тың шығыс жағалауында, сондай-ақ Солтүстік Тынық мұхитының жағалауында және Канаданың көп бөлігінде отарлар құрды. Франция Квебек пен Канаданың шығысындағы басқа да аймақтарды иемденіп, қазіргі АҚШ-тың орталық бөлігіндегі аумақты өзіне қаратып алды. Нидерландтар Жаңа Нидерландыны (әкімшілік орталығы Жаңа Амстердам – қазіргі Нью-Йорк), кейбір Кариб аралдарын және Солтүстік Оңтүстік Американың бір бөлігін қоныстандырды. Американы еуропалықтардың отарлауы жаңа мәдениеттердің, өркениеттердің және, әрі қарай, мемлекеттердің пайда болуына әкелді, бұл американдықтардың, еуропалықтардың және африкалықтардың дәстүрлерінің, халықтарының және институттарының бірігуінен туындады. Отарлау арқылы американдық мәдениеттердің өзгеруі сәулет, дін, гастрономия, өнер және, әсіресе, тілдерде көрінеді, олардың ішіндегі ең көп тарағандары – испан (376 миллион адам), ағылшын (348 миллион) және португал (201 миллион). Отарлық кезең шамамен үш ғасырға созылды, 16 ғасырдың басынан 19 ғасырдың басына дейін, Бразилия және үлкен испандық американдық елдер тәуелсіздік жариялады. АҚШ Ұлыбританиядан ертерек, 1776 жылы тәуелсіздік алды, ал Канада 1867 жылы федералдық доминион құрып, 1931 жылы заңды тәуелсіздік алды. Басқалары 19 ғасырдың соңына дейін Еуропалық ана мемлекеттеріне қарай болды, мысалы, Куба мен Пуэрто-Рико 1898 жылға дейін Испаниямен байланысты болды. Гвиана сияқты кішкентай аумақтар 20 ғасырдың ортасында тәуелсіздік алды, ал кейбір Кариб аралдары мен Француз Гвианасы бүгінгі күнге дейін еуропалық державаның құрамында қалып отыр.

none

The history of the Americas begins with people migrating to these areas from Asia during the height of an ice age. These groups are generally believed to have been isolated from the people of the "Old World" until the coming of Europeans in the 10th century from Iceland led by Leif Erikson, and in 1492 with the voyages of Christopher Columbus. The ancestors of today's American Indigenous peoples were the Paleo Indians; they were hunter gatherers who migrated into North America. The most popular theory asserts that migrants came to the Americas via Beringia, the land mass now covered by the ocean waters of the Bering Strait. Small lithic stage peoples followed megafauna like bison, mammoth (now extinct), and caribou, thus gaining the modern nickname "big game hunters." Groups of people may also have traveled into North America on shelf or sheet ice along the northern Pacific coast. Sedentary societies developed primarily in two regions: Mesoamerica and the Andean civilizations. Mesoamerican cultures include Zapotec, Toltec, Olmec, Maya, Aztec, Mixtec, Totonac, Teotihuacan, Huastec people, Purépecha, Izapa and Mazatec. Andean cultures include Inca, Caral Supe, Wari, Tiwanaku, Chimor, Moche, Muisca, Chavin, Paracas and Nazca. After the voyages of Christopher Columbus in 1492, Spanish and later Portuguese, English, French and Dutch colonial expeditions arrived in the New World, conquering and settling the discovered lands, which led to a transformation of the cultural and physical landscape in the Americas. Spain colonized most of the Americas from present day Southwestern United States, Florida and the Caribbean to the southern tip of South America. Portugal settled in what is mostly present day Brazil while England established colonies on the Eastern coast of the United States, as well as the North Pacific coast and in most of Canada. France settled in Quebec and other parts of Eastern Canada and claimed an area in what is today the central United States. The Netherlands settled New Netherland (administrative centre New Amsterdam – now New York), some Caribbean islands and parts of Northern South America. European colonization of the Americas led to the rise of new cultures, civilizations and eventually states, which resulted from the fusion of Native American, European, and African traditions, peoples and institutions. The transformation of American cultures through colonization is evident in architecture, religion, gastronomy, the arts and particularly languages, the most widespread being Spanish (376 million speakers), English (348 million) and Portuguese (201 million). The colonial period lasted approximately three centuries, from the early 16th to the early 19th centuries, when Brazil and the larger Hispanic American nations declared independence. The United States obtained independence from Great Britain much earlier, in 1776, while Canada formed a federal dominion in 1867 and received legal independence in 1931. Others remained attached to their European parent state until the end of the 19th century, such as Cuba and Puerto Rico which were linked to Spain until 1898. Smaller territories such as Guyana obtained independence in the mid 20th century, while certain Caribbean islands and French Guiana remain part of a European power to this day.

Материктерге көші-қон

Америкаға және бүкіл Америкаға палеоиндіандық көші-қонның ерекшеліктері, оның ішінде нақты мерзімдер мен бағыттары, қазіргі таңда зерттеулер мен талқылаулардың нысаны болып табылады. Дәстүрлі теория бойынша, бұл ертедегі көшіп келушілер шамамен 40 000 – 17 000 жыл бұрын, төртінші мұз дәуірі кезінде теңіз деңгейінің төмендеуіне байланысты, Шығыс Сібір мен қазіргі Аляска арасындағы Берингия құрлық көпірі арқылы өтіп кеткен. Олардың қазір жойылып кеткен плейстоцен мегафаунасының топтарын қуып, Лораентид және Кордильер мұздықтары арасындағы мұзсыз дәліздермен жылжуы мүмкін деп есептеледі. Тағы бір болжам бойынша, олар жаяу немесе қарапайым қайықтармен Тыныш мұхитының солтүстік-батыс жағалауынан Оңтүстік Америкаға көшіп келген. Мұндай көші-қонның дәлелдері кейін соңғы мұз дәуірінен кейін теңіз деңгейінің жүз метрге көтерілуімен жабылып қалған болуы мүмкін. Археологтар палеоиндіандардың Берингиядан (Шығыс Аляска) көшіп кетуі шамамен 40 000 жылдан 16 500 жыл бұрынға дейін болғанын айтады. Бұл мерзімдік диапазон қызу пікірталас тудырады. Бүгінгі күнге дейін қол жеткізілген келісімдердің бірі – олардың Орталық Азиядан шыққандығы және соңғы мұз дәуірінің соңында, немесе нақтырақ айтқанда, соңғы мұздық максимум кезінде (шамамен 16 000 – 13 000 жыл бұрын) Американы кеңінен мекендегендігі. 2007 жылы "Американдық адам генетикасы журналында" жарияланған мақалада: "86 толық митохондриялық геномды қолдану арқылы, Американың барлық жергілікті хаплогруппалары, соның ішінде X хаплогруппасы (мтДНК), жалғыз негізін қалаушы популяцияның бөлігі болғанын көрсетеміз" делінген. Беринг бұғазы аймағындағы америкалық түпкіліктік топтарының ДНК немесе митохондриялық ДНК байланыстары Сібір халықтарымен ең мықты. Американың түпкіліктік топтарының генетикалық әртүрлілігі Америкаға кіру нүктесінен алшақтаған сайын артады. Батыстан шығысқа қарайғы генетикалық әртүрлілік үлгілері, әсіресе Оңтүстік Америкада, көші-қонның алдымен батыс жағалаудан, содан кейін шығысқа қарай жүргенін көрсетеді. Генетиктер Азия және Америка халықтарының 42 000 – 21 000 жыл бұрын бір популяцияның құрамында болғанын әртүрлі бағалады. Жаңа зерттеулер америкалықтардың түпкілікті тұрғындарының шығу тегін ашады, олардың ата-бабалары Шығыс Азия және Батыс Еуразиядан тікелей Сібірден Солтүстік Америкаға көшіп келгенін көрсетеді. 2013 жылы Nature журналында жарияланған зерттеуде Мальта-Сібірдегі 24 000 жыл бұрынғы жас баланың сүйегінде табылған ДНК америкалықтардың үштен бірінің батыс еуразиялықтарға, яғни "24 000 жыл бұрын қалыпты ойлағаннан да солтүстік-шығысқа таралған" тегін табуға болатынын көрсетті. Профессор Келли Граф: "Біздің табыстарымыз екі деңгейде маңызды. Біріншіден, ол жоғары палеолиттегі сібірліктердің Африкадан Еуропаға, Орталық және Оңтүстік Азияға тараған ерте заманғы адамдардың космополиттік популяциясынан шыққандығын көрсетеді. Екіншіден, қазіргі заманғы америкалықтардан ерекшеленетін фенотиптік белгілері бар палеоиндиялық қаңқалардың жоғарғы палеолит кезеңіндегі Сібірмен тікелей тарихи байланыста болғандығын түсіндіруге болады". Берингия арқылы өту жолы Солутреандық гипотезаға қарағанда ықтимал деп саналады. 2014 жылдың 3 қазанында Солтүстік Америкада адамның қоныстануының ең көне ДНК дәлелі табылған Орегон үңгірі тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. Радиокөміртектік зерттеулер 14 300 жыл бұрынғы ДНК-ны Оңтүстік Орегонның орталық бөлігіндегі Пейсли Файв Майл Пойнт үңгірлерінен табылған адам қос жынысынан жасалған шоғырлардағы қазбалардан тапты.

The specifics of Paleo Indian migration to and throughout the Americas, including the exact dates and routes traveled, are subject to ongoing research and discussion. The traditional theory has been that these early migrants moved into the Beringia land bridge between eastern Siberia and present day Alaska around 40,000 – 17,000 years ago, when sea levels were significantly lowered due to the Quaternary glaciation. These people are believed to have followed herds of now extinct Pleistocene megafauna along ice free corridors that stretched between the Laurentide and Cordilleran ice sheets. Another route proposed is that, either on foot or using primitive boats, they migrated down the Pacific Northwest coast to South America. Evidence of the latter would since have been covered by a sea level rise of a hundred meters following the last ice age. Archaeologists contend that the Paleo Indian migration out of Beringia (eastern Alaska), ranges from 40,000 to around 16,500 years ago. This time range is a hot source of debate. The few agreements achieved to date are the origin from Central Asia, with widespread habitation of the Americas during the end of the last glacial period, or more specifically what is known as the late glacial maximum, around 16,000 – 13,000 years before present. The American Journal of Human Genetics released an article in 2007 stating "Here we show, by using 86 complete mitochondrial genomes, that all Indigenous American haplogroups, including Haplogroup X (mtDNA), were part of a single founding population." Amerindian groups in the Bering Strait region exhibit perhaps the strongest DNA or mitochondrial DNA relations to Siberian peoples. The genetic diversity of Amerindian indigenous groups increase with distance from the assumed entry point into the Americas. Certain genetic diversity patterns from West to East suggest, particularly in South America, that migration proceeded first down the west coast, and then proceeded eastward. Geneticists have variously estimated that peoples of Asia and the Americas were part of the same population from 42,000 to 21,000 years ago. New studies shed light on the founding population of indigenous Americans, suggesting that their ancestry traced to both east Asian and western Eurasians who migrated to North America directly from Siberia. A 2013 study in the journal Nature reported that DNA found in the 24,000 year old remains of a young boy in Mal’ta Siberia suggest that up to one third of the indigenous Americans may have ancestry that can be traced back to western Eurasians, who may have "had a more north easterly distribution 24,000 years ago than commonly thought" Professor Kelly Graf said that "Our findings are significant at two levels. First, it shows that Upper Paleolithic Siberians came from a cosmopolitan population of early modern humans that spread out of Africa to Europe and Central and South Asia. Second, Paleoindian skeletons with phenotypic traits atypical of modern day Native Americans can be explained as having a direct historical connection to Upper Paleolithic Siberia." A route through Beringia is seen as more likely than the Solutrean hypothesis. On October 3, 2014, the Oregon cave where the oldest DNA evidence of human habitation in North America was found was added to the National Register of Historic Places. The DNA, radiocarbon dated to 14,300 years ago, was found in fossilized human coprolites uncovered in the Paisley Five Mile Point Caves in south central Oregon.

Лит кезеңінде (б.з.д. 8000 жылға дейін)

Лит кезеңі немесе палеоинді кезеңі – Америкадағы адамдардың алғашқы қоныстануын сипаттайтын ең ерте жіктеу термині, ол Плейстоценнің соңғы эпохасын қамтиды. Бұл кезеңнің атауы "лифтік қабыршақталған" тас құралдардың пайда болуымен байланысты. Тас құралдар, әсіресе жебе ұштары және қырғыштар, Америкадағы ең ерте белгілі адам қызметінің басты дәлелі болып табылады. Археологтар мен антропологтар мәдени кезеңдерді жіктеу үшін лифтік редукция арқылы жасалған тас құралдарды пайдаланады.

Архаикалық кезең (б.з.б. 8000-1000 жылдар)

Алғашқы көші-қондардан бірнеше мың жыл өткен соң, алғашқы күрделі өркениеттер аңшы-жинаушылардың жартылай ауыл шаруашылығы қауымдастықтарына қоныстанғанда пайда болды. Шамамен б.з.д. 6000 жылы Орта архаикалық кезең деп аталатын дәуірде тұрақты елді мекендер пайда бола бастады. Архаикалық кезең бойына нақты археологиялық мәдениеттерді анықтап, жіктеуге болады. Архаикалық кезеңнің соңында Перудің солтүстік-орталық жағалау аймағында Норте-Чико өркениеті деп аталатын күрделі өркениет пайда болды, ол Карал-Супе деп те белгілі. Бұл Америкадағы ең ежелгі белгілі өркениет және ежелгі әлемде өркениеттің тәуелсіз және жергілікті түрде пайда болған алты орталығының бірі. Ол б.з.д. 30-шы және 18-ші ғасырлар аралығында гүлденді. Ол Мезоамерикалық Ольмек өркениетінен шамамен екі мың жыл бұрын пайда болды. Бұл Египеттің Нармердің басшылығымен біріккеннен кейінгі және алғашқы египеттік иероглифтердің пайда болған кезімен бір мезгілде болды. Өркениеттің құрамында жер үйінділері мен шұңқыр алаңшалары бар монументалды сәулет анықталды. Археологиялық дәлелдер мата тоқу технологиясының және ортақ құдайларға табынудың пайда болғанын көрсетеді. Аймақты басқару үшін теократиялық үкімет қажет болды деп есептеледі. Дегенмен, оның ұйымдасқандығы туралы көптеген сұрақтар ашық күйінде қалып отыр. Археологиялық номенклатурада бұл мәдениет Колумбтан бұрынғы Архаикалық кезеңнің керамикаға дейінгі мәдениеті болып саналады. Ол керамика мен өнерден мүлдем айырылған сияқты. Норте-Чиконың гүлденуінің теңіздің мол азық-түлік ресурстарынан туындағаны және осы ресурстардың жағалау мен ішкі аймақтар арасындағы қарым-қатынастың қандай болуы мүмкін екені туралы ғылыми пікірталас әлі де жалғасуда. Норте-Чико диетасындағы теңіз өнімдерінің рөлі ғылыми талқылаудың тақырыбы болып табылады. 1973 жылы Майкл Э. Мозли Норте-Чиконың Асперо аймағын зерттеу кезінде теңізден тамақ табу экономикасы (теңіз өнімдері) қоғамның негізі және оның ерте гүлденуі болды деп мәлімдеді. Кейіннен "Анд өркениетінің теңіздік негізі" деп аталған бұл теория, өркениеттің қарқынды астыққа негізделген ауыл шаруашылығының нәтижесінде пайда болғаны туралы басым ғылыми консенсусқа қайшы келді, бұл солтүстік-шығыс Африкада (Египет) және оңтүстік-батыс Азияда (Месопотамия) өркениеттердің пайда болуында байқалды. Алдыңғы зерттеулер Каралдағы жеуге жарамды үй өсімдіктеріне, мысалы, қабақ, бұршақ, лукума, гуава, пакай және камотеге нұсқаса, Хаас және оның әріптестерінің жарияланымдары аймақта тұтынылатын тағамдар тізіміне авокадо, ачира және жүгері (Zea Mays) қосты. 2013 жылы Хаас және оның әріптестері б.з.д. 3000-1800 жылдар аралығында жүгері диетаның негізгі құрамы болғанын хабарлады. Норте-Чикода мақта да кең таралған егін болды, ол балық аулау торларын және мата өндірісі үшін маңызды болды. Джонатан Хаас өзара тәуелділікті атап өтті, яғни "Норте-Чиконың ежелгі тұрғындары ақуыз үшін балық ресурстарын қажет етті, ал балықшылар балық аулау үшін тор жасау үшін мақтаға мұқтаж болды". 2005 жылы жарық көрген "1491: Колумбтан бұрынғы Американың жаңа ашылулары" кітабында журналист Чарльз С. Манн сол кездегі әдебиеттерді қарастырып, Норте-Чиконың қалыптасуының бастапқы күні ретінде "б.з.д. 3200 жылға дейін, және мүмкін б.з.д. 3500 жылға дейін" мерзімін көрсетті. Ол қаламен байланысты ең ерте нақты датаның б.з.д. 3500 жылы (ішкі) Форталеза аймағындағы Хуарикангада тіркелгенін атап өтті. Норте-Чико өркениетінің құлдырауы шамамен б.з.д. 1800 жылы оңтүстік және солтүстік жағалауларында, сондай-ақ Анд тауларының ішінде күшті орталықтар пайда болған кезде басталды.

Several thousand years after the first migrations, the first complex civilizations arose as hunter gatherers settled into semi agricultural communities. Identifiable sedentary settlements began to emerge in the so called Middle Archaic period around 6000 BCE. Particular archaeological cultures can be identified and easily classified throughout the Archaic period. In the late Archaic, on the north central coastal region of Peru, a complex civilization arose which has been termed the Norte Chico civilization, also known as Caral Supe. It is the oldest known civilization in the Americas and one of the six sites where civilization originated independently and indigenously in the ancient world, flourishing between the 30th and 18th centuries BC. It pre dated the Mesoamerican Olmec civilization by nearly two millennia. It was contemporaneous with the Egypt following the unification of its kingdom under Narmer and the emergence of the first Egyptian hieroglyphics. Monumental architecture, including earthwork platform mounds and sunken plazas have been identified as part of the civilization. Archaeological evidence points to the use of textile technology and the worship of common god symbols. Government, possibly in the form of theocracy, is assumed to have been required to manage the region. However, numerous questions remain about its organization. In archaeological nomenclature, the culture was pre ceramic culture of the pre Columbian Late Archaic period. It appears to have lacked ceramics and art. Ongoing scholarly debate persists over the extent to which the flourishing of Norte Chico resulted from its abundant maritime food resources, and the relationship that these resources would suggest between coastal and inland sites. The role of seafood in the Norte Chico diet has been a subject of scholarly debate. In 1973, examining the Aspero region of Norte Chico, Michael E. Moseley contended that a maritime subsistence (seafood) economy had been the basis of society and its early flourishing. This theory, later termed "maritime foundation of Andean Civilization" was at odds with the general scholarly consensus that civilization arose as a result of intensive grain based agriculture, as had been the case in the emergence of civilizations in northeast Africa (Egypt) and southwest Asia (Mesopotamia). While earlier research pointed to edible domestic plants such as squash, beans, lucuma, guava, pacay, and camote at Caral, publications by Haas and colleagues have added avocado, achira, and maize (Zea Mays) to the list of foods consumed in the region. In 2013, Haas and colleagues reported that maize was a primary component of the diet throughout the period of 3000 to 1800 BC. Cotton was another widespread crop in Norte Chico, essential to the production of fishing nets and textiles. Jonathan Haas noted a mutual dependency, whereby "The prehistoric residents of the Norte Chico needed the fish resources for their protein and the fishermen needed the cotton to make the nets to catch the fish." In the 2005 book 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus, journalist Charles C. Mann surveyed the literature at the time, reporting a date "sometime before 3200 BC, and possibly before 3500 BC" as the beginning date for the formation of Norte Chico. He notes that the earliest date securely associated with a city is 3500 BC, at Huaricanga in the (inland) Fortaleza area. The Norte Chico civilization began to decline around 1800 BC as more powerful centers appeared to the south and north along its coast, and to the east within the Andes Mountains.

Мезоамерика, орманды кезең және Миссиссиппи мәдениеті (2000 BCE 500 CE)

Норте-Чико өркениетінің құлдырауынан кейін Батыс жарты шарда көптеген күрделі өркениеттер мен орталықтандырылған мемлекеттер пайда болды: Анд тауларында Чавин, Наска, Моче, Уари, Китус, Каньярис, Чиму, Пачакамак, Тиауанако, Аймара және Инка; Аралық аймақта Муиска, Тайрона, Мискито, Уэтар және Таламанка; Кариб теңізінде Таино; ал Мезоамерикада Ольмектер, Майя, Толтектер, Микстектер, Сапотектер, Ацтектер, Пурепеча және Никоя. Ольмек өркениеті алғашқы Мезоамерика өркениеті болды, ол шамамен б.з.д. 1600–1400 жылдары басталып, б.з.д. 400 жылдары аяқталды. Мезоамерика әлемдегі өркениеттің тәуелсіз және жергілікті түрде дамыған алты ортасының бірі саналады. Бұл өркениет Мезоамерика өркениеттерінің анасы деп есептеледі. Ольмектерден Мезоамерика күнтізбесі, сандық жүйесі, жазуы және Мезоамерика пантеонының көп бөлігі бастау алған сияқты. Ауыл шаруашылығының кейбір элементтері Мезоамерикада ерте заманда қолданылғанға ұқсайды. Жүгерінің егістігі шамамен 7500–12000 жыл бұрын басталған деп саналады. Жер бетіндегі жүгерінің егістігінің ең ерте жазбасы б.з.д. 5100 жылға дейін жетеді. Ауыл шаруашылығы басқа аймақтармен салыстырғанда аң аулау және балық аулау өмірімен ұзақ уақытқа дейін қатар жүрді, бірақ б.з.д. 2700 жылға қарай Мезоамерикалықтар жүгеріге тәуелді болып, көбінесе ауылдарда өмір сүрді. Ғибадатханалар мен әлеуметтік топтар пайда бола бастады. Б.з.д. 1300/1200 жылдары шағын орталықтар Ольмек өркениетіне бірікті, ол діни және саудалық мәселелерде біріккен қала-мемлекеттердің жиынтығы болған сияқты. Ольмек қалаларында жер-балшық пирамидалары, сарайлар, тас ескерткіштері, су құбырлары және қабырғалы алаңдары бар салтанатты кешендер болды. Бұл орталықтардың алғашқысы Сан-Лоренцода (б.з.д. 900 жылға дейін) орналасқан. Ла-Вента – Ольмектердің соңғы үлкен орталығы. Ольмек шеберлері ягуарлар мен адамдардың нефритінен және саздан жасалған мүсіндерін жасады. Олардың әйгілі алып бастары – Ольмек билеушілері деп саналады – әрбір ірі қалада тұрды. Ольмек өркениеті б.з.д. 400 жылы Сан-Лоренцо мен Ла-Вентаның, екі ірі қаланың бұзылуымен аяқталды. Дегенмен ол көптеген басқа мемлекеттерді тудырды, ең бастысы Майя өркениеті, оның алғашқы қалалары б.з.д. 700–600 жылдары пайда болды. Ольмектердің ықпалы кейінгі Мезоамерика өркениеттерінде де көрініс тапты. Ацтектер, Майялар және Инкалардың қалалары Ескі әлемдегі ең үлкен қалалар сияқты үлкен және ұйымдастырылған, Ацтек империясының астанасы Теночтитланның халқы шамамен 200 000–350 000 адамды құрады. Қалаға құрылған базар конкистадорлар келген кезде көрген ең үлкен базар болған деседі. Кахокиялықтардың астанасы Кахокия, қазіргі Шығыс Сент-Луис қаласының жанында, Иллинойс штатында орналасқан, 20 000-нан астам халқы болған болуы мүмкін. 12-13 ғасырлар аралығында Кахокия Солтүстік Америкадағы ең көп халқы бар қала болған шығар. Монахтар үйіндісі – Кахокияның басты салтанатты орталығы, ол тарихқа дейінгі Жаңа әлемнің ең үлкен топырақ құрылысы болып табылады. Бұл өркениеттер де ауыл шаруашылығын дамытты, жүгерінің құлақтарын 2–5 см-ден 10–15 см-ге дейін ұзартты. Картоп, қызанақ, бұршақ (жасыл), тығыш қабақ, авокадо және шоколад қазіргі кезде Колумбқа дейінгі ауыл шаруашылығы өнімдерінің ең танымал түрлері болып табылады. Цивилизациялар кең ауқымды мал шаруашылығын дамытпады, өйткені қолайлы түрлері аз болды, бірақ альпакалар мен ламалар Андистерде жүк таситын жануарлар және жүн мен ет көзі ретінде қолданылу үшін үйретілді. 15 ғасырда Мексикадан келген жүгері Миссисипи өзені аңғарында өсіріле бастады. Еуропалықтардың келуі ауыл шаруашылығының даму бағытын күрт өзгертті.

After the decline of the Norte Chico civilization, numerous complex civilizations and centralized polities developed in the Western Hemisphere: The Chavin, Nazca, Moche, Huari, Quitus, Cañaris, Chimu, Pachacamac, Tiahuanaco, Aymara and Inca in the Andes; the Muisca, Tairona, Miskito, Huetar, and Talamanca in the Intermediate Area; the Taínos in the Caribbean; and the Olmecs, Maya, Toltecs, Mixtecs, Zapotecs, Aztecs, Purepecha and Nicoya in Mesoamerica. The Olmec civilization was the first Mesoamerican civilization, beginning around 1600–1400 BC and ending around 400 BC. Mesoamerica is considered one of the six sites around the globe in which civilization developed independently and indigenously. This civilization is considered the mother culture of the Mesoamerican civilizations. The Mesoamerican calendar, numeral system, writing, and much of the Mesoamerican pantheon seem to have begun with the Olmec. Some elements of agriculture seem to have been practiced in Mesoamerica quite early. The domestication of maize is thought to have begun around 7,500 to 12,000 years ago. The earliest record of lowland maize cultivation dates to around 5100 BC. Agriculture continued to be mixed with a hunting gathering fishing lifestyle until quite late compared to other regions, but by 2700 BC, Mesoamericans were relying on maize, and living mostly in villages. Temple mounds and classes started to appear. By 1300/ 1200 BC, small centres coalesced into the Olmec civilization, which seems to have been a set of city states, united in religious and commercial concerns. The Olmec cities had ceremonial complexes with earth/clay pyramids, palaces, stone monuments, aqueducts and walled plazas. The first of these centers was at San Lorenzo (until 900 bc). La Venta was the last great Olmec centre. Olmec artisans sculpted jade and clay figurines of Jaguars and humans. Their iconic giant heads – believed to be of Olmec rulers – stood in every major city. The Olmec civilization ended in 400 BC, with the defacing and destruction of San Lorenzo and La Venta, two of the major cities. It nevertheless spawned many other states, most notably the Mayan civilization, whose first cities began appearing around 700–600 BC. Olmec influences continued to appear in many later Mesoamerican civilizations. Cities of the Aztecs, Mayas, and Incas were as large and organized as the largest in the Old World, with an estimated population of 200,000 to 350,000 in Tenochtitlan, the capital of the Aztec Empire. The market established in the city was said to have been the largest ever seen by the conquistadors when they arrived. The capital of the Cahokians, Cahokia, located near modern East St. Louis, Illinois, may have reached a population of over 20,000. At its peak, between the 12th and 13th centuries, Cahokia may have been the most populous city in North America. Monk's Mound, the major ceremonial center of Cahokia, remains the largest earthen construction of the prehistoric New World. These civilizations developed agriculture as well, breeding maize (corn) from having ears 2–5 cm in length to perhaps 10–15 cm in length. Potatoes, tomatoes, beans (greens), pumpkins, avocados, and chocolate are now the most popular of the pre Columbian agricultural products. The civilizations did not develop extensive livestock as there were few suitable species, although alpacas and llamas were domesticated for use as beasts of burden and sources of wool and meat in the Andes. By the 15th century, maize was being farmed in the Mississippi River Valley after introduction from Mexico. The course of further agricultural development was greatly altered by the arrival of Europeans.

Еуропалық отарлау

1000 жыл шамасында викингтер Ньюфаундлендте қысқа мерзімді қоныс салған, қазір ол Л'Анс-окс-Медоус деп белгілі. Жаңа дүниеге Ескі дүниеден жасалған басқа да ашылулар туралы пікірлер бар, бірақ олардың ешқайсысы көптеген ғалымдар тарапынан толығымен қабылданбады. 1492 жылы Испания итальяндық саяхатшы Кристофер Колумб басқарған маңызды саяхатты қаржылады, бұл Американың еуропалықтар тарапынан кеңінен отарлануына әкелді. Еуропалықтар Ескі дүние ауруларын әкелді, олардың салдарынан қатты жұққыш індеттер тарап, жергілікті халықтың саны күрт азайды деп саналады. Колумб теңіз жүзу техникасы мен байланыс саласындағы жаңа жетістіктердің арқасында саяхаттары туралы хабарды жылдам таратуға және оны Еуропаға жеткізуге мүмкіндік алды. Сол кезде діни, империялық және экономикалық бәсекелестік күшейіп, отарлар құру үшін күрес басталды.

Колониядан шығу

Жаңа әлемде тәуелсіз мемлекеттердің құрылуы 1776 жылы АҚШ-тың Тәуелсіздік Декларациясымен басталды. Америка Тәуелсіздік соғысы 1781 жылдың күзінде Йорктаун қамалының аяқталуымен – оның соңғы маңызды науқанымен – аяқталды, ал 1783 жылы бейбітшілік орнатылды. 1804 жылы, Наполеон Бонапарттың француз әскері Гаити революциясында Жан Жак Дессалин басшылығымен жеңілгеннен кейін, Сент-Доминг колониясы Гаити Тәуелсіздік Декларациясын жариялады және елге Айити (Таулар елі) деп қайта ат берді. Осылайша Гаити Жаңа әлемде қара басшылықтағы алғашқы республика, Кариб бассейніндегі алғашқы мемлекет, сондай-ақ Латын Америкасының алғашқы және Батыс жарты шарда АҚШ-тан кейін 1783 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алған екінші ең көне тәуелсіз мемлекет атанды. Испанияның колониялары 19 ғасырдың бірінші ширегінде, Испан-Америка Тәуелсіздік соғыстарында тәуелсіздік алды. Симон Боливар және Хосе де Сан-Мартин сияқты көшбасшылар олардың тәуелсіздік күресіне жетекшілік етті. Боливар Латын Америкасының испан тілінде сөйлейтін бөліктерін саяси одақтас күйде ұстауға тырысқанымен, олар тез арада бір-бірінен тәуелсіз болды, және Парагвай соғысы мен Тынық мұхиты соғысы сияқты бірнеше соғыстар болды. (Латын Америкасының интеграциясына қараңыз.) Португалияның колониясында Португалия королі Дом Жоан VI-ның ұлы Дом Педро I (Португалияның Педро IV) 1822 жылы елдің тәуелсіздігін жариялады және Бразилияның алғашқы императоры болды. Бұл Португалия тажы бұрынғыдай бейбіт қабылдады, өтемақы алғаннан кейін.

Құлдықтың әсері

Еуропалықтардың Американы отарлауынан кейін құлдық Жаңа дүниенің экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды. Құлдар еңбегімен өндірілген мақта, темекі және қант қамысы АҚШ және Кариб аралдарының маңызды экспорт тауарларына айналды.

Солтүстік Америка

Британ империясының бір бөлігі болғандықтан, Канада 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бірден соғысқа қатысты. Канада соғыстың басындағы бірнеше маңызды шайқастарда, соның ішінде Ипрдегі у газды қолдануда басты жүк көтерді. Зардаптар ауыр болды, үкімет француз канадалықтарының көпшілігінің қарсылығына қарамастан, әскери міндеттілікті енгізуге мәжбүр болды. 1917 жылғы Әскери міндеттілік дағдарысы кезінде Монреаль көшелерінде тәртіпсіздіктер болды. Жақын орналасқан Ньюфаундлендте жаңа доминион 1916 жылдың 1 шілдесінде Соммадағы бірінші күні ауыр қанағаттарға ұшырады. АҚШ 1917 жылға дейін соғыстан шетте тұрды, содан кейін Антанта күштеріне қосылды. АҚШ 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында маңызды рөл атқарып, соғыстан кейінгі Еуропаны қалыптастырды. Мексика сол кезде Мексика революциясы өршіп тұрғандықтан соғысқа қатыспады. 1920 жылдары АҚШ және Канадада зор өркендеу болды. Бірақ 1929 жылғы Уолл-стрит құлауы және құрғақшылық АҚШ пен Канадада экономикалық қиындықтарға әкелді. 1936 жылдан 1949 жылға дейін Мексиканың 1917 жылғы Конституциясының дінге қарсы ережелеріне байланысты антикатоликтік Мексика үкіметіне қарсы халық көтерілісі болды. Канада көршілерінен бұрын соғысқа қатысты, Гонконг шайқасы және Ұлыбритания шайқасы сияқты шетелдегі маңызды үлестері болды. АҚШ-тың соғысқа қатысуы одақтастардың пайдасына теңгерімді өзгертті. 1942 жылы Мексика шығанағындағы суларда АҚШ-қа мұнай тасымалдаған екі мексикалық танкеріне неміс шабуылдары жасалып, суға батты. Бұл Мексиканың бейтараптығына қарамастан болды. Бұл Мексиканы Осі елдеріне соғыс жариялау арқылы соғысқа қатысуға итермеледі. Соғыстың салдарынан Еуропаның қирауы Солтүстік Американың барлық елдерін әлемдік істерде маңызды рөлге ие етті, әсіресе "супердержава" атанған АҚШ-ты. Салқын соғыс кезеңінде АҚШ Мексика мен Канада да кіретін Батыс коалициясының ең қуатты мемлекеті болды. Канадада Квебек "Тыныш революция" және Квебек ұлтшылдығының пайда болуымен өзгерді. Мексика Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін үлкен экономикалық өсімді, ауыр индустрияландыруды және орта таптың өсуін бастан өткерді, бұл кезең Мексика тарихында "El Milagro Mexicano" (Мексикалық керемет) деп белгіленді. Кариб аймағында отаршылдықтан құтылу процесі басталды, ал ең ірі аралда Куба революциясы Латын Америкасына салқын соғыс бәсекелестігін әкелді. АҚШ-тағы азаматтық құқықтар қозғалысы 1960 жылдары Джим Кроу заңдарын жойды және қара нәсілді сайлаушыларды күшелендірді, бұл Реконструкциядан кейін алғаш рет қара нәсілді азаматтардың жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуына мүмкіндік берді. Алайда, 1960 жылдардың ортасында нәсіл және Вьетнам соғысы туралы даулар кезінде үстем Жаңа келісім коалициясы ыдырады, консервативті қозғалыс билікке жол ашты, өйткені бұрынғы үстем либерализм әлсіреп, құлады. Осы кезеңде Канадаға Пьер Эллиот Трюдо басшылық етті. 1982 жылы өкілеттігі аяқталғанда Канада жаңа Конституцияны қабылдады. Канаданың Брайан Малруни де осыған ұқсас платформада сайланды және АҚШ-пен жақын сауда байланысын жақтады. Бұл 1989 жылдың қаңтарында Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісіміне әкелді. Мексика президенттері Мигель де ла Мадрид (1980 жылдардың басында) және Карлос Салинас де Гортари (1980 жылдардың соңында) либералды экономикалық стратегияларды жүзеге асыра бастады, бұл оң қадам деп есептелді. Алайда, Мексика 1982 жылы ауыр экономикалық рецессияға ұшырады және мексикалық песо құнсыздануға ұшырады. АҚШ президенті Рональд Рейган сыртқы саясаттағы антикоммунистік бағытты қайта жаңғыртуға тырысты, оның жақтастары бұл әрекетті әлемдік қауымдастықта моральдық лидерлікті (Кеңес Одағымен салыстырғанда) нығайту әрекеті деп қарады. Ішкі саясатта Рейган экономиканы ынталандыру үшін жекешелендіру және реттеу пакетін енгізуге тырысты. 1990 жылдары салқын соғыс аяқталып, тұрақты экономикалық өсім кезеңі басталды. 1994 жылдың 1 қаңтарында Канада, Мексика және АҚШ Солтүстік Америка еркін сауда келісіміне қол қойып, әлемдегі ең ірі еркін сауда аймағын құрды. 2000 жылы Висенте Фокс 70 жылдан астам уақыттан бері Мексика президенттігіне жеңіп шыққан алғашқы PRI емес кандидат болды. 1990 жылдардың оптимизмі 2001 жылы АҚШ-қа жасалған 11 қыркүйек шабуылымен бұзылды, бұл Ауғанстанға әскери араласуға түрткі болды, оған Канада да қатысты. Алайда Канада АҚШ-тың Иракты басып алу әрекетін қолдамады. АҚШ-та Рейган дәуірінің консервативті ұлттық саясаты, реттеуді жеңілдету және салықты төмендету 1980 жылы Рональд Рейган сайланғаннан бастап басымдық алды. 2010 жылға қарай саясаттанушылар Барак Обаманың 2008 жылғы сайлауы Рейган дәуірінің аяқталуын білдіре ме, әлде 2000 жылдардың (онжылдық) көпіршік экономикасына қарсы реакция ғана ма, әлде 2008 жылы жарылған және ұзақ мерзімді жұмыссыздыққа әкелген 2000 жылдардың соңындағы рецессия ғана ма, деп пікірталас жүргізді.

As a part of the British Empire, Canada immediately entered World War I when it broke out in 1914. Canada bore the brunt of several major battles during the early stages of the war, including the use of poison gas attacks at Ypres. Losses became grave, and the government eventually brought in conscription, despite the fact this was against the wishes of the majority of French Canadians. In the ensuing Conscription Crisis of 1917, riots broke out on the streets of Montreal. In neighboring Newfoundland, the new dominion suffered a devastating loss on July 1, 1916, the First day on the Somme. The United States stayed out of the conflict until 1917, when it joined the Entente powers. The United States was then able to play a crucial role at the Paris Peace Conference of 1919 that shaped interwar Europe. Mexico was not part of the war, as the country was embroiled in the Mexican Revolution at the time. The 1920s brought an age of great prosperity in the United States, and to a lesser degree Canada. But the Wall Street Crash of 1929 combined with drought ushered in a period of economic hardship in the United States and Canada. From 1936 to 1949, there was a popular uprising against the anti Catholic Mexican government of the time, set off specifically by the anti clerical provisions of the Mexican Constitution of 1917. Once again, Canada found itself at war before its neighbors, with numerically modest but significant contributions overseas such as the Battle of Hong Kong and the Battle of Britain. The entry of the United States into the war helped to tip the balance in favour of the allies. Two Mexican tankers, transporting oil to the United States, were attacked and sunk by the Germans in the Gulf of Mexico waters, in 1942. The incident happened in spite of Mexico's neutrality at that time. This led Mexico to enter the conflict with a declaration of war on the Axis nations. The destruction of Europe wrought by the war vaulted all North American countries to more important roles in world affairs, especially the United States, which emerged as a "superpower". The early Cold War era saw the United States as the most powerful nation in a Western coalition of which Mexico and Canada were also a part. In Canada, Quebec was transformed by the Quiet Revolution and the emergence of Quebec nationalism. Mexico experienced an era of huge economic growth after World War II, a heavy industrialization process and a growth of its middle class, a period known in Mexican history as "El Milagro Mexicano" (the Mexican miracle). The Caribbean saw the beginnings of decolonization, while on the largest island the Cuban Revolution introduced Cold War rivalries into Latin America. The civil rights movement in the U. S. ended Jim Crow and empowered black voters in the 1960s, which allowed black citizens to move into high government offices for the first time since Reconstruction. However, the dominant New Deal coalition collapsed in the mid 1960s in disputes over race and the Vietnam War, and the conservative movement began its rise to power, as the once dominant liberalism weakened and collapsed. Canada during this era was dominated by the leadership of Pierre Elliot Trudeau. In 1982, at the end of his tenure, Canada enshrined a new constitution. Canada's Brian Mulroney not only ran on a similar platform but also favored closer trade ties with the United States. This led to the Canada United States Free Trade Agreement in January 1989. Mexican presidents Miguel de la Madrid, in the early 1980s and Carlos Salinas de Gortari in the late 1980s, started implementing liberal economic strategies that were seen as a good move. However, Mexico experienced a strong economic recession in 1982 and the Mexican peso suffered a devaluation. In the United States president Ronald Reagan attempted to move the United States back towards a hard anti communist line in foreign affairs, in what his supporters saw as an attempt to assert moral leadership (compared to the Soviet Union) in the world community. Domestically, Reagan attempted to bring in a package of privatization and regulation to stimulate the economy. The end of the Cold War and the beginning of the era of sustained economic expansion coincided during the 1990s. On January 1, 1994, Canada, Mexico and the United States signed the North American Free Trade Agreement, creating the world's largest free trade area. In 2000, Vicente Fox became the first non PRI candidate to win the Mexican presidency in over 70 years. The optimism of the 1990s was shattered by the 9/11 attacks of 2001 on the United States, which prompted military intervention in Afghanistan, which also involved Canada. Canada did not support the United States' later move to invade Iraq, however. In the U. S. the Reagan Era of conservative national policies, deregulation and tax cuts took control with the election of Ronald Reagan in 1980. By 2010, political scientists were debating whether the election of Barack Obama in 2008 represented an end of the Reagan Era, or was only a reaction against the bubble economy of the 2000s (decade), which burst in 2008 and became the Late 2000s recession with prolonged unemployment. Country orTerritory with flag Area(km2) (sq mi) Population(2021 est.) Population densityper km2 (per sq mi) Capital (United Kingdom) 64,185 Hamilton 39,858,480 Ottawa Clipperton Island (France) Uninhabited N/A (Denmark) 56,583 Nuuk 129,875,529 Mexico City (France) 6,008 Saint Pierre 336,997,624 Washington, D. C. Total 496,858,409 25.7/km2 (66.4/sq mi)

Мемлекет/Аймақ Туысы Ауданы (км²) (шаршы миль) Халқы (2021 жылғы бағалау) Халқының тығыздығы км² (шаршы миль) Астанасы (Біріккен Корольдық) 64,185 Гамильтон 39,858,480 Оттава Клиппертон аралы (Франция) Қоныстанбаған N/A (Дания) 56,583 Нуук 129,875,529 Мексика қаласы (Франция) 6,008 Сен-Пьер 336,997,624 Вашингтон, округ Колумбия Барлығы 496,858,409 25.7/км² (66.4/шаршы миль)

Орталық Америка

Ұзаққа созылған саяси одақтың сәтсіздігіне қарамастан, Орталық Американы қайта біріктіру идеясы, жеке елдердің басшыларының ынтасы болмаса да, уақыт өте келе қайта жанданады. 1856–1857 жылдары аймақ АҚШ-тың авантюрисі Уильям Уокердің басқындығын тойтару үшін сәтті әскери коалиция құрды. Бүгінде барлық бес елдің туларында екі сыртқы көк жолақ арасында ақ жолақпен шектелген, ескі федеративтік мотив сақталған. (Традициялық түрде аймақтық интеграцияға ең аз бейім болған Коста-Рика 1848 жылы туын едәуір өзгертті, көк түсті күңгірттетіп, француз триколорының құрметіне қос енді ішкі қызыл жолақты қосты). 1907 жылы Орталық Америка Әділет сарайы құрылды. 1960 жылдың 13 желтоқсанында Гватемала, Сальвадор, Гондурас және Никарагуа Орталық Америка Ортақ Нарығын ("CACM") құрды. Коста-Рика салыстырмалы экономикалық өркендеуі мен саяси тұрақтылығына байланысты CACM-ге қатысудан бас тартты. CACM-нің мақсаты – импортты алмастыру индустрияландыру саясатын жүзеге асыру арқылы саяси бірігуді және табыстылықты арттыру болды. Жоба бірден экономикалық табысқа жетті, бірақ 1969 жылғы Сальвадор мен Гондурас арасындағы «Футбол соғысынан» кейін тоқтатылды. Орталық Америка Парламенті 1991 жылдан бері тек кеңесші орган ретінде жұмыс істеп келеді. Коста-Рика аймақтық парламентке қосылуға бірнеше рет шақырылғандарына қарамастан, бас тартты, онда Одақтың төрт бұрынғы мүшесінен, сондай-ақ Панама мен Доминикан Республикасынан депутаттар бар. Ел немесе аумақ, туымен бірге Ауданы (км2) (шаршы миль) Халқы (2021 жылғы бағанама) Халық тығыздығы км2 (шаршы миль) Астана 441,471 Белмопан 5,044,197 Сан-Хосе 6,602,370 Сан-Сальвадор 17,980,803 Гватемала қаласы 9,571,352 Тегусигальпа 6,359,689 Манагуа 4,337,768 Панама қаласы Барлығы 50,807,776 74/км2 (191/шаршы миль)

Оңтүстік Америка

1960-1970 жылдары Аргентина, Бразилия, Чили және Уругвай үкіметтері АҚШ-қа жақын әскери диктатуралармен құлатылды немесе ығыстырылды. Бұл диктатуралар ондаған мың саяси тұтқындарды ұстады, олардың көпшілігі азапталды және/немесе өлтірілді (мемлекеттер аралық ынтымақтастық туралы "Кондор операциясы" дегенді қараңыз). Экономикалық тұрғыдан алғанда, олар неолибералдық экономикалық саясатқа көшуді бастады. Олар өз әрекеттерін АҚШ-тың Суық соғыс доктринасының "Ұлттық қауіпсіздік" тұжырымымен, ішкі төңкеріске қарсы күрес аясында ұстады. 1980 және 1990 жылдары Перу ішкі қақтығыстан зардап шекті (Тупак Амару революциялық қозғалысы және "Жарқын жол" қозғалысын қараңыз). Революциялық қозғалыстар мен оңшыл әскери диктатуралар жиі кездесті, бірақ 1980 жылдардан бастап континентте демократияландыру толқыны басталды, қазір демократиялық үкімділік кеңінен таралған. Сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар жиі болады, сондай-ақ бірнеше елде президенттерін отставкаға кете беруге мәжбүр еткен дағдарыстар орын алды, бірақ азаматтық биліктің қалыпты жаңаруы жалғасуда. Халықаралық қарыздық борыш елеулі мәселеге айналды, соңғы кезде XXI ғасырдың басында Аргентинаның банкроттығы осыны көрсетті. Соңғы жылдары Оңтүстік Америка үкіметтері солға қарай бет бұрды, Чилиде, Боливияда, Бразилияда, Венесуэлада социалистік көшбасшылар сайланды, ал Аргентина мен Уругвайда солшыл президенттер тағайындалды. Солға қарай бұрылуға қарамастан, Оңтүстік Америка көбінесе капиталистік болып қала береді. Оңтүстік Америка Ұлттарының Одағы құрылғаннан бастап, Оңтүстік Америка экономикалық интеграция жолына түсті, Еуропалық Одақ үлгісіндегі саяси интеграция жоспарлары бар. Ел немесе аумақ, туымен бірге Ауданы (км2) (шаршы миль) Халқы (2021 жылғы бағанама) Халқының тығыздығы км2 (шаршы миль) Астанасы 45 276 780 Буэнос-Айрес 12 079 472 Сукре; Ла-Пас 214 326 223 Бразилиа 19 493 184 Сантьяго 51 516 562 Богота 17 797 737 Кито (Ұлыбритания) 3 398 Стэнли Француз Гвианасы (Франция) 294 071 Кайен 804 567 Джорджтаун 6 831 306 Асунсьон 33 715 471 Лима 20 Король Эдуард Пойнті 612 985 Парамарибо 3 477 780 Монтевидео 28 199 867 Каракас Барлығы 434 429 423 21,5/км2 (шаршы миль)

In the 1960s and 1970s, the governments of Argentina, Brazil, Chile, and Uruguay were overthrown or displaced by U. S. aligned military dictatorships. These dictatorships detained tens of thousands of political prisoners, many of whom were tortured and/or killed (on inter state collaboration, see Operation Condor). Economically, they began a transition to neoliberal economic policies. They placed their own actions within the United States Cold War doctrine of "National Security" against internal subversion. Throughout the 1980s and 1990s, Peru suffered from an internal conflict (see Túpac Amaru Revolutionary Movement and Shining Path). Revolutionary movements and right wing military dictatorships have been common, but starting in the 1980s a wave of democratization came through the continent, and democratic rule is widespread now. Allegations of corruption remain common, and several nations have seen crises which have forced the resignation of their presidents, although normal civilian succession has continued. International indebtedness became a notable problem, as most recently illustrated by Argentina's default in the early 21st century. In recent years, South American governments have drifted to the left, with socialist leaders being elected in Chile, Bolivia, Brazil, Venezuela, and a leftist president in Argentina and Uruguay. Despite the move to the left, South America is still largely capitalist. With the founding of the Union of South American Nations, South America has started down the road of economic integration, with plans for political integration in the European Union style. Country orTerritory with flag Area(km2) (sq mi) Population(2021 est.) Population densityper km2 (per sq mi) Capital 45,276,780 Buenos Aires 12,079,472 Sucre; La Paz 214,326,223 Brasília 19,493,184 Santiago 51,516,562 Bogotá 17,797,737 Quito (United Kingdom) 3,398 Stanley French Guiana (France) 294,071 Cayenne 804,567 Georgetown 6,831,306 Asunción 33,715,471 Lima 20 King Edward Point 612,985 Paramaribo 3,477,780 Montevideo 28,199,867 Caracas Total 434,429,423 21.5/km2 (/sq mi)

Кариб теңізі

ХХ ғасырда Ямайка мен Барбадос сияқты бірнеше арал елдері Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Нәтижесінде көптеген ағылшын тілді мемлекеттер мен аумақтар өз экономикаларын туризм мен оффшорлық банктік индустрияға ауыстырды. Салқын соғыс кезінде Кариб бассейнінде АҚШ-тың бірнеше әскери интервенциясы болды, мысалы Банана соғыстары және Куба зымыран дағдарысы. Ел немесе аумақ, туы бар Ауданы (км2) (шаршы миль) Халқы (2021 жылғы бағалау бойынша) Халық тығыздығы (км2) (шаршы миль) Елордасы (Ұлыбритания) 15,753 The Valley 93,219 Сент-Джонс (Нидерланды) 106,537 Оранжестад 407,906 Нассау (АҚШ / Колумбия / Ямайка) Елді емес N/A 287,025 Бриджтаун (Нидерланды) 20,104 Kralendijk (Ұлыбритания) 31,122 Роуд Таун (Ұлыбритания) 68,136 Джордж Таун 11,256,372 Гавана (Нидерланды) 190,338 Виллемстад 72,412 Розо 11,117,873 Санто-Доминго (Венесуэла) 2,155 N/A 124,610 Сент-Джордж Гваделупа (Франция) 396,051 Бас-Терр 11,447,569 Порт-о-Пренс 2,827,695 Кингстон Мартиника (Франция) 368,796 Фор-де-Франс (Ұлыбритания) 4,417 Плимут; Брэдс (АҚШ / Гаити) Елді емес Лулу Таун (АҚШ) 3,256,028 Сан-Хуан (Нидерланды) 1,537 The Bottom Сент-Бартхелеми (Франция) 7,448 Густавия 47,606 Бассетерр 179,651 Кастри Сен-Мартен (Франция) 29,820 Мариго 104,332 Кингстаун (АҚШ / Колумбия / Гондурас) Елді емес N/A (Нидерланды) 2,739 Оранжестад (Нидерланды) 44,042 Филипсбург 1,525,663 Порт-оф-Спейн (Ұлыбритания) 45,144 Кокберн Таун (АҚШ) 100,091 Шарлотт Амали Барлығы 44,636,789 189.4/км2 (191/шаршы миль)