Кіріспе

1885 жылы метистер мен крилер Канадаға қарсы қарсылық көрсетті.

33 метис қаза тапты.
48 метис жараланды.

Duck Lake, Fish Creek және Cut Knife шайқастарындағы айқын алғашқы жеңістерге қарамастан, жанжал үкімет күштерінің басымдығы мен жабдықтың жетіспеуі салдарынан метистер төрт күндік Батош шайқасында жеңіліске ұшырады. Қалған туысқан халықтар шашырап кетті. Бірнеше басшы тұтқындалды, ал кейбіреулері түрмеде жазасын өтеді. Әскери қақтығыстан тыс жасалған кісі өлтірулер үшін Канада тарихындағы ең ірі жаппай асылуға сегіз адам сотталды. Риел тұтқындалып, сотқа тартылып, мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды. Канада бойынша кешірім сұраған көптеген тілектерге қарамастан, ол асылды. Риел франкофондық Канада үшін батыр шейітке айналды. Бұл этникалық шиеленістің күшеюіне себеп болды, ал оның салдары бүгінге дейін сезілуде. Жанжалды басу Прерия провинцияларының қазіргі ағылшын тілділер бақылауында болуына әкелді, олар француз тілділердің өте шектеулі болуына рұқсат берді және өз отандастарының қуғын-сүргініне ашуланған француз канадалықтарының шеттетілуіне себеп болды. Канадалық Тынық мұхиты темір жолының әскерлерді тасымалдауда атқарған маңызды рөлі консервативті үкіметке қолдаудың артуына әкелді, ал Парламент елдің алғашқы трансконтиненталдық темір жолын аяқтау үшін қаражат бөлді.

Номенклатура

Бұл қақтығыс бірнеше атаумен белгілі, оның ішінде Солтүстік-Батыс көтерілісі, Солтүстік-Батыс қарсыласы, 1885 жылғы қарсыласы, Солтүстік-Батыс көтерілісі, Саскачеван көтерілісі және Екінші Риль көтерілісі. Бұл қақтығыс, Қызыл өзен көтерілісімен бірге, жиі Риль көтерілісі деп аталады. Осы себепті, жергілікті халықтарды зерттейтін ғалымдар мен көптеген тарихшылар еуропалық отарлауға жауап ретіндегі жергілікті халықтардың көтерілісін қарсыластың бір түрі деп қарастырады, себебі көптеген жергілікті халықтар канадалық үкімет егемендігін орнатуға дейін жерді өздері басқарып келген. The Canadian Encyclopedia мәліметінше, 1882 жылы геодезистер жаңа құрылған Саскачеван округінің жерін Доминион жер кадастрының шаршы участақ жүйесі бойынша бөліп бастады. Метистердің жерлері олардың француз-канаддық мәдениетінде таныс болған, өзеннен басталатын жолақты жүйемен орналастырылды. Сауалнамадан бір жыл өткен соң, Сент-Луис округінің 36 отбасы өздерінің жерлері мен шіркеу және мектеп орналасқан ауылдық жердің (Доминион жер кадастрының 2-ші меридианының батысындағы 45-ші тауншип, 7-ші диапазон) Король Альберт отарлау компаниясына сатылғанын анықтады. Жерге құқығы болмағандықтан, метистер жерлерін жоғалтудан қорқып, себебі біфолдардың жоғалуынан кейін бұл олардың негізгі күнкөріс көзі болған еді. 1884 жылы метистер (англо-метистерді қоса) Луи Рильге АҚШ-тан оралып, үкіметке олардың атынан шара көруді сұрады. Сонымен қатар, жергілікті халықтардың қоныстануын бақылауға тырысқан федералды үкімет онжылдықтың соңында жасасқан шарттарының талаптарын жиі бұзды. 1885 жылдың көктемінде крилер зорлық-зомбылыққа қолданғанда, бұл Риль мен метистердің көтерілісімен (ол осы кезде жүріп жатқан) тікелей байланысты емес еді. Frog Lake қаны мен Battleford тонауында крилердің шағын топтары Үлкен Аю мен Паундмейкердің билігіне қарсы шықты. Риль мен метистер үшін Қызыл өзен көтерілісінен бері бірнеше жағдай өзгерді. Теміржол 1883 жылы далалар арқылы салынды, бірақ Superior көлінің солтүстігіндегі учаскелерде құрылыс жұмыстары жалғасты, бұл үкіметке аймаққа әскерлерді жеткізуді жеңілдетті. Сонымен қатар, Солтүстік-Батыс атты полициясы (NWMP) құрылды, жергілікті қарулы күштер дамыды. Риль аймақтағы ағылшын қоныс аударушыларынан және тайпалардың көп бөлігінен қолдау таппады. Рильдің Құдай оны Канадаға пайғамбар ретінде жіберді деген мәлімдемесі католик шенеуніктерінің (оларды еретик деп есептеді) оның қолдауын азайтуға тырысуына себеп болды. Католик дін қызметкері Альберт Лакомб Кроуфуттан оның қара аяқ жауынгерлері қақтығысқа қатыспауына кепілдік беру үшін жұмыс істеді.

Демография

1885 жылғы Ассинибоя, Саскачеван және Альберта халық санағы бойынша жалпы саны 48 362 адамды құрады. Олардың ішінде 20 170 адам (шамамен 40 пайызы) мәртебелі үндістер болды. 1885 жылы Солтүстік-Батыс территориясының бір бөлігі болған Саскачеван округі үш кіші округке бөлінді және халқы 10 595 адамды құрады. Шығыс жағындағы Кэрротт-Ривер кіші округінде 1770 адам тұрды және ол тыныш болды. Округтың орталығындағы Принс-Альберт кіші округінде 5373 адам тұрды, оның ішінде Оңтүстік тармағында шамамен 1300 адам болды. Оңтүстік тармағындағы елді мекен Луи Риелдің Саскачеван Уақытша үкіметінің орталығы болды. Батыстағы Батлфорд кіші округінде Паундмейкер мен Биг Беар басқарған топтардың крилері көтеріліс жасады, онда 3603 адам тұрды. Округтың ең ірі елді мекені және астанасы Принс-Альберт болды, онда шамамен 800 адам тұрды, одан кейін Батлфордта шамамен 500 адам тұрды, олар «француздар, метистер және ағылшындар арасында шамамен тең бөлінді». 1885 жылы Саскачевандағы метистердің саны шамамен 5400 адамды құрады. Көпшілігі дін қызметкерлерінің ұсынысы бойынша ұлттық үкіметпен болған дауға бейтарап қалуға тырысты. Шамамен 350 қарулы адам Риелді қолдады. Чарльз Нолин басқарған оған аз ғана қарсылық көрсетілді. Сонымен қатар, оған алғашқы ұлттардың аздаған өкілдері де қолдау көрсетті. Риелдің жақтастары арасында ескі, нашар ассимиляцияланған метистер болды, олар көбінесе алғашқы ұлттармен тығыз байланыста болды. Көптегендері алғашқы ұлттар қауымдастықтарына жиі көшіп, француз тілінен гөрі жергілікті тілдерде сөйлеуді ұнатты. Риелдің қарсыластары жас, жақсы білім алған метистер болды; олар Риел уәделегендей жекелеген аймақ құрудың орнына, Канада қоғамына толығырақ енуді қалады.

Соғыс барысы

Риел қозғалысты басқаруға шақырылған болатын, бірақ ол оны діни сипаттамасы күшті әскери әрекетке айналдырды, соның салдарынан католик шіркеу қызметкерлері, ақтар, дерлік барлық бірінші ұлт өкілдері және көптеген метистерден қолдауын жоғалтты. 1885 жылдың мамыр айында Батош жерінде бірнеше жүз метис және азырақ бірінші ұлт өкілдерінен тұратын күш 900 үкіметтік әскермен кездесті. Федералды үкімет Дак-Лейк шайқасынан аз уақыт бұрын генерал-майор Фредерик Миддлтонды батысқа жіберді. Соңында, бірнеше апта ішінде Миддлтон батысқа 3000 әскер жеткізіп, олардың қатарына тағы 2000, көбінесе ағылшын канадалық еріктілер мен 500 Солтүстік-Батыс атты полиция қызметкерлерін қосты. Сонымен қатар, 26 сәуірде Кри көтерілісшілері Ла-ла-Биш және Грин-Лейктегі Хадсон шығанағы компаниясының бекеттерін тонады. Бұл оқиға Канада үкіметін Солтүстік-Батыс аймақтарындағы наразылықтың күшеюіне назар аударуға итермеледі. Соғыс аяқталғаннан кейін үкімет Қаңқа көліндегі қырғынға жауапты соғыс басшысы – «Жолшы рухты» дарға асты. 15 сәуірде 200 кри жауынгері Питт фортына шабуыл жасады. Олар полицияның барлау тобын тоқтатып, бір констебльді өлтіріп, тағы біреуін жаралады, ал үшіншісін тұтқынға алды. Қоршауға алынып, қарсыластарынан кем күшті болған гарнизон командирі Фрэнсис Диккенс қарсылық көрсетпей, шабуылдаушылармен келіссөздер жүргізуге келісті. Үлкен Аю қалған полиция қызметкерлерін босатып, қала тұрғындарын кепілге алып, фортты қиратты. Алты күннен кейін инспектор Диккенс пен оның адамдары Батлфордқа қауіпсіз жетті.

Апрель-мамыр метистердің жеңістері

24 сәуірде Фиш-Крикте 200 метис Миддлтон колоннасының 900 сарбаздан тұратын бөлімшелеріне қарсы маңызды жеңіс одіс етті. Бұл өзгеріс соғыстың барысын түбегейлі өзгерте қоймаса да, Миддлтон колоннасының Батошқа қарайғы жорылын уақытша тоқтатты. Екі аптадан кейін метистер сонда соңғы тұғырын жасады. 2 мамырда кри тайпасының соғыс басшысы Файн Дей Батлфорд маңындағы Cut Knife шайқасында подполковник Уильям Оттерге қарсы табысқа жетті. Гатлинг мылтығы қолданылғанына қарамастан, Оттердің жедел әскер колоннасы кері шегінуге мәжбүр болды. Файн Дей бас Паундмейкермен байланыста болды, ол сол айдың соңында үкімет әскерлеріне бағынды. Үлкен Аю шайқаста қатыспады және кри жауынгерлеріне кері шегініп бара жатқан канадалық әскерлерді мазаламауға жеке түрде кеңес берді.

Метистердің көтерілісін тоқтату

12 мамырда Миддлтон әскері Батош қаласын басып алды. Көп есе кем болғанымен, жақсы бекінген метис жауынгерлері үш күнге созылған шайқас пен қоршаудан кейін оқ-дәрісі таусылды. Метистер қаруларынан өткір заттар мен кішкентай тастарды атып, соғысуға мәжбүр болды. Канадалық әскерлер алға жылжып, метис жауынгерлерін мылтық орнынан шабуылдап, оларды өлтірді немесе таратып жіберді. Риел 15 мамырда қарсылық көрсетпей ұсталды. Габриэль Дюмонт және көтеріліске қатысқан басқа да адамдар АҚШ-тың Монтана аймағына қашып кетті. Метистердің жеңілісі мен Риелдің тұтқындалуы Уақытша үкіметтің құлауына алып келді.

Крилер көтерілісін тоқтату

Бірақ Батоштің құлдырауы Крилермен жеке қақтығысты аяқтамады. Паундмейкер және оған адал бірнеше басшылар Батлфордқа барып, 26 мамырда қарсыластарына бас иді. 28 мамырда генерал-майор Томас Блэнд Стрэндж өзінің қосымша күштерін – ополчениеліктерді және Альберта округінің Калгари қаласынан келген NWMP жасағын – Үлкен Аюдың тобымен, олар өздерін қуушылардан қашып бара жатқанда, кездестірді. Май айының соңында Френчменс-Бюттедегі шайқаста топтың жауынгерлері жеңіске жетті. Қақтығыстағы соңғы қарулы шайқас 3 маусымда Лун көлінде болды. Сол күні майор Сэм Стилдің басқаруындағы NWMP-нің шағын жасағы Френчменс-Бюттедегі шайқастан кейін солтүстікке қарай қашқан Үлкен Аюдың күштерін қуып жете алды. Үлкен Аюдың жауынгерлерінің оқ-дәрісі таусылып бара жатқан еді, олар қысқаша атыс-шайқастан кейін, тұтқындарын босатып, қашқанға шықты. Әлсіреген, қорғанышсыз және Паундмейкердің бас иегеннен кейін көмекке үмітсіз, Үлкен Аюдың жауынгерлерінің көпшілігі келесі бірнеше аптада бас иді. 2 шілдеде Үлкен Аю Форт Карлтонға жақын Саскачеван өзеніндегі аралда NWMP-ге бас иді. Үкімет Крилер мен Ассинибоиндердің азық-түлік тапшылығын азық-түлік және басқа да қажетті заттарды жіберу арқылы шешуге тырысты. Паундмейкер мен Үлкен Аю түрмеге кесілді. Алты адам Канада тарихындағы ең ірі жаппай жазалауда дарға асылды. Бұл адамдар, әскери қақтығыстан тыс жерде кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды: Айналайын Рух (Капапамахчаквев), жазықтық Крилерінің соғыс басшысы, Кішкентай Аю (Апаскискос), Аспанда Жүруші (немесе Аспанды Айналушы), Жаман Жебе, Қайғылы Адам, Темір Дене, Ика (немесе Қисық Аяқ) және Қансыз Адам. Олардың қылмыстары Жәндік Көлінде және Батлфордта жасалды (Фермалық Оқытушы Пэйн мен Батлфорд фермері Барни Тремонттың өлтірілуі).

Салдары

Луи Риелдің соты қақтығыстан кейін көп ұзамай өтті, онда ол мемлекетке қарсы сатқындық жасады деп танылып, дарға асылды. Оның соты ағылшын және француз Канадасы арасында ұлттық пікір қақтығысын тудырды. Бұл қақтығыс Канаданың тәуелсіз әскери әрекеттерінің алғашқысы болды. Ол шамамен 5 миллион долларға түсті және Квебектегі Консервативтік партияның көп бөлігінің қолдауын жоғалтты. Ол дала аймағында ағылшын тілінде сөйлейтіндердің бақылауын қамтамасыз етті және ұлттық үкіметтің шешуші қадамдарға қабілетті екенін көрсетті.

Халықаралық реакция

Қақтығыс жүріп жатқанда, американдық және британдық баспасөз метистер мен Канада үкіметінің әрекеттерін бақылады. Кейбір газеттер, мысалы, "Таймс" және "Гардиан", Канада үкіметінің жасаған іс-қимылдарын жақсы бағалады.

Ұзақ мерзімді салдарлары

Саскачеван метистері жер беруді сұрады; үкімет 1887 жылдың соңына дейін барлығына оны берді. Үкімет метистердің тілегіне сәйкес, бұрыннан бар өзен бойындағы жер учаскелерін сақтау үшін ресми карталарды қайта зерттеді. Дегенмен, метистер жаңа жерлерінің ұзақ мерзімді құнын түсінбеді және оның көп бөлігін кейін фермерлерге қайта сатқан спекулянттарға сатты. Француз тілі мен католик діні Саскачеван және Манитобада маргинализацияға ұшырады, бұл Манитоба мектептері мәселесіне байланысты туындаған даудан көрініс тапты. Көптеген метистер қаламайтын жерлерде, уақытша жерлерде, мысалы, жол бойындағы учаскелерде немесе үндістердің резервацияларының жанында тұруға мәжбүр болды (Метистердің келісімшарт бойынша үндістер сияқты мәртебесі болмағандықтан, жерге ресми құқығы болмады). Риелдің соты және Макдональдтың оның жазасын жеңілдетуден бас тартуы Квебекте ұзаққа созылған наразылықты тудырды және франкофондардың ағылшын тілді саясаткерлерге деген сенімсіздігіне әкелді. Француз Канадасы өзін әділетсіздікке ұшыратқан деп есептеді.

Жады

2008 жылдың көктемінде Туризм, парктер, мәдениет және спорт министрі Кристин Телл Дак-Лейкте "1885 жылғы Солтүстік-Батыс көтерілісінің 125 жылдығын атап өту – бұл далалық метистер мен бірінші ұлт өкілдерінің үкіметтік күштермен күресі және оның бүгінгі Канаданы қалыптастыруы туралы әңгіме айтуға тамаша мүмкіндік" деп мәлімдеді. Метіс Уақытша үкіметі құрылған Батош Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Батоште Габриэль Дюмонның қабірі, Альберт Каронның үйі, Батош мектебі, Батош зираты, Летендре дүкені, Думонт өзенінің арқауы, Гариэпидің арқауы, Батош арқауы, Сент-Антуан де Падуэ шіркеуі, метистердің мылтық орналасқан жерлері және RNWMP әскерінің лагері орналасқан. Регинадағы Корольдік Канадалық атты полициясының оқу орталығы 1874 жылы құрылып, бүгінге дейін сақталған. 1885 жылы салынған RCMP шіркеуі әлі де тұр және бұрын үнді тұтқындарын ұстау үшін пайдаланылған. Реджина қаласындағы Дьюдни даңғылында сақталған үш аумақтық үкімет ғимаратының бірі Луи Риелдің соты өткен орын және осы жерде Луи Риелдің соты бойынша драма әлі де қойылады. Мамырдағы соттан кейін Луи Риел 1885 жылдың 16 қарашасында дарға асылды. Реджинадағы RCMP мұра орталығы 2007 жылдың мамырында ашылды. Метістер оның денесін анасының үйіне, қазір Риел үйі Ұлттық тарихи ескерткішіне, Сент-Виталға алып келді, содан кейін туған жері Манитобадағы Сент-Бонифаций базиликасына жерледі. 11-ші тас жол, Регинадан Принс-Альбертке дейін созылып, провинция Луи Риел жолы деп атады; бұл жол қақтығыс болған жерлерге жақын өтеді. Форт Карлтон провинциялық тарихи ескерткіші үш өрттен кейін қайта жаңартылды. Үлкен Аю (Мистахимасква) осы жерді шамамен 1884 жылы Алтыншы келісімге қатысты алғашқы келіссөздер үшін пайдаланды және келесі жылы Стил-Нэроуздағы шайқастан кейін осы жерде бас берді. Принс Альберт бекінісі Солтүстік-Батыс атты полициясы бірінші өрттен кейін Карлтон фортынан эвакуацияланған кезде қолданылды. Дак-Лейк тарихи мұражайы мен Дак-Лейк аймақтық түсіндіру орталығы және аймақтағы қақтығыстың тарихын көрсететін қабырғалық суреттерге үйі болып табылады. Дак-Лейк шайқасы, Дак-Лейк қырғыны және бұқа секіруінің барлығы осы жерде орналасқан. "First Shots Cairn" Саскачеван тас жолының 212-ші жолында Дак-Лейк шайқасындағы алғашқы оқтар атылған оқиғаны еске түсіретін ескерткіш ретінде орнатылды. Дак-Лейктің солтүстігіндегі Сент-Лоранттағы Лурдтың біздің әйелінің жері жергілікті паломничество орталығы болып табылады. Балық сағасы Ұлттық тарихи ескерткіші, 1885 жылдың 24 сәуіріндегі шайқас алаңын сақтау үшін Tourond's Coulee / Fish Creek National Historic Site деп аталды. Марр резиденциясы – Саскатунның муниципалды мұрасы, ол қақтығыс кезінде жарақат алған сарбаздар үшін далалық аурухана ретінде қызмет етті. Форт-Оттер Солтүстік-Батыс территориясының астанасы Батлфордтағы үкімет үйінде салынды. Паундмейкер Форт-Бэтлфордта тұтқындалып, түрмеге қамалды. Сегіз бірінші ұлт өкілі асылды, бесеуі Жабайы көлдегі қырғын кезінде, екеуі Батлфорд аймағындағы кісі өлтіру үшін және біреуі 15 сәуірде Форт-Питте атқышты өлтіргені үшін. Форт Питт шайқасы болған Форт Питт провинциялық паркі және Ұлттық тарихи ескерткіш, онда Ұлттық тарихи орындар мен ескерткіштер тақтасы Алтыншы келісімге қол қойылған жерді көрсетеді. Frog Lake Massacre National Historic Site of Canada, Frog Lake, Альберта, Солтүстік-Батыс территорияларындағы Саскачеван округінде болған Кри көтерілісінің орны. Франц Бут, Канаданың Ұлттық тарихи ескерткіші, 1885 жылы Кри және Канада әскерлері арасындағы Стрейндждің Альберта дала күштері арасындағы шайқастың орны. Cutknife-де әлемдегі ең үлкен томахок, Poundmaker тарихи орталығы және Канаданың тарихи орындары мен ескерткіштер кеңесі орнатқан Үлкен Аю ескерткіші/жартасы бар. Сондай-ақ, қазір дұрыс орналасқан, Cut Knife Hill-де орнатылған, бұл Poundmaker шайқасы орны мен Battle River аңғарының көрінісі. Маква көлінің және Сандерсон шығанағының арасындағы Маква көлінің провинциялық паркіндегі Тар жерлер қақтығыстың соңғы кездесуі болған. Стил-Нэроуз провинциялық тарихи паркі крилердің зираты орналасқан жерді сақтайды. Эдмонтонға қарай солтүстікке қарай өрлеп бара жатқан Стрейндждің Альберта далалық күштері салған екі қабатты бүркеме блокты Этиер форты әлі де Ветскивиннің жанында тұр. Канадалық милицияның мүшелері Канададағы бірқатар ескерткіштер арқылы еске алынады, соның ішінде Торонтодағы (Онтарио) Квинс Парктегі Солтүстік-Батыс бүлік монументі және Виннипегтегі (Манитоба) Волонтер монументі. Wm үшін мүсін. Cutknife Hill-де соғыста қаза болған B. Osgoode және John Rogers, сондай-ақ Оттавадағы (Онтарио) Cartier Square Drill Hall-да орнатылған.